სომხეთი რუსეთს შორდება და ევროკავშირისკენ მიდის. პროცესი დაწყებულია, თუმცა საბოლოო მიზნამდე ჯერ შორია
სომხეთი ევროპასა და რუსეთს შორის
სომხეთში საპარლამენტო არჩევნები დასრულდა, თუმცა პოლიტიკური, მათ შორის გეოპოლიტიკური ვნებები არ ჩამცხრალა.
ბევრმა ეს არჩევნები აღიქვა, როგორც რეფერენდუმი და პასუხი კითხვაზე – „რუსეთი თუ ევროკავშირი“.
წინასაარჩევნო პერიოდში მოსკოვმა სომხური პროდუქციის იმპორტზე შეზღუდვები დააწესა. სომხეთში ეს საზოგადოებაზე ზეწოლის ბერკეტად შეაფასეს. ზოგიერთი მოლოდინის საწინააღმდეგოდ, არჩევნების შემდეგ რუსეთმა ეკონომიკური სანქციები არა მხოლოდ არ გააუქმა, არამედ კიდევ უფრო გაამკაცრა.
ამ ფონზე ევროკავშირმა გამოთქვა მზადყოფნა, „სომხეთის გვერდით იდგეს“. ევროკავშირის ხელმძღვანელობამ ქვეყანას უკვე გამოუყო ათობით მილიონი დოლარის ფინანსური დახმარება.
ამასთან, ევროკავშირმა სომხური პროდუქციისა და საქონლისთვის, რომელიც მოულოდნელად აღარ შეესაბამებოდა რუსულ ხარისხის სტანდარტებს, თავისი ბაზარიც გახსნა.
თუმცა, ყველაზე მნიშვნელოვანი ის არის, რომ ბრიუსელი ერევანთან ურთიერთობების კიდევ უფრო გაღრმავებითაა დაინტერესებული. სომხეთის ხელახლა არჩეული ხელისუფლება კი აცხადებს, რომ არჩევნების შედეგებმა ხალხის ნება აჩვენა – ქვეყანამ ევროპული გზა უნდა გააგრძელოს.
ავტორმა შეაჯამა ბოლო მოვლენები და ურთიერთსაპირისპირო მოსაზრებების მქონე ანალიტიკოსებს ესაუბრა. საკუთარ მოსაზრებებს სომხეთის მომავალზე ქვეყნის მცხოვრებლებიც გვიზიარებენ.
● სომხეთი ამომრჩევლის მოსყიდვასთან ბრძოლის ახალი მექანიზმების დანერგვას განიხილავს
● ნიკოლ ფაშინიანი: რუსეთს ან ექსკლუზიური ურთიერთობები სურს, ან არაფერი
რით დაიწყო ყველაფერი?
დღეს უკვე ცოტას ახსოვს, რომ 2018 წლის „ხავერდოვანი რევოლუციის“ შემდეგ მისმა ლიდერმა, მაშინ ოპოზიციონერმა და ახლა სომხეთის პრემიერ-მინისტრმა ნიკოლ ფაშინიანმა, განაცხადა, რომ მისი მთავრობა გეოპოლიტიკური კურსის მკვეთრ ცვლილებას არ აპირებდა.
იმ დროისთვის სომხეთი უკვე იყო რუსეთის გარშემო შექმნილი ინტეგრაციული სტრუქტურების – კოლექტიური უსაფრთხოების ხელშეკრულების ორგანიზაციისა და ევრაზიული ეკონომიკური კავშირის წევრი.
წლების შემდეგ, იგივე ნიკოლ ფაშინიანი, როგორც ევროპაში, ისე ერევანში, მაღალი ტრიბუნებიდან უკვე სომხეთის ევროკავშირში გაწევრიანების სურვილზე საუბრობს.
რა მოხდა ამ შუალედში?
ბოლო რამდენიმე წლის განმავლობაში სამხრეთ კავკასიაში უსაფრთხოების მთელი სისტემა ჩამოიშალა, რამაც მოვლენების ჯაჭვური რეაქცია გამოიწვია.
თავდაპირველად ერევნისა და მოსკოვის ურთიერთობები მართლაც ექსცესების გარეშე ვითარდებოდა. შემდეგ კი 2020 წლის ყარაბაღის ომი დაიწყო.
სომხეთი ომში დამარცხდა და მთიანი ყარაბაღის უსაფრთხოების გარანტორის როლი დაკარგა.
ფორმალურად, 2020 წელს, ერევანს მოსკოვის მიმართ პრეტენზიის საფუძველი არ ჰქონდა. მთიანი ყარაბაღი სომხეთის შემადგენლობაში არ შედიოდა, ხოლო ქვეყნებს შორის გაფორმებული ყველა შეთანხმება მხოლოდ თავად სომხეთზე ვრცელდებოდა და არა არაღიარებულ რესპუბლიკაზე.
თუმცა, შემდეგ ბევრისთვის მოულოდნელი მოვლენები განვითარდა.
აზერბაიჯანმა ორი წლის განმავლობაში რამდენჯერმე წამოიწყო საბრძოლო მოქმედებები უკვე სომხეთის ტერიტორიაზე. ერევანმა სამხედრო ბლოკის, კოლექტიური უსაფრთხოების ხელშეკრულების ორგანიზაციის მოკავშირეებს დახმარებისთვის მიმართა, თუმცა ვერ მიიღო არა მხოლოდ სამხედრო დახმარება, არამედ მიმდინარე მოვლენების პოლიტიკური შეფასებაც კი.
მოკავშირეებმა განაცხადეს, რომ ჯერ დასადგენი იყო, ზუსტად სად მოხდა ესკალაცია, რადგან სომხეთსა და აზერბაიჯანს შორის საზღვარი დელიმიტირებული არ იყო.
ფაშინიანმა მათ მკაცრად უპასუხა:
„იმის თქმა, რომ სომხეთსა და აზერბაიჯანს შორის საზღვარი არ არსებობს, ნიშნავს იმის მტკიცებას, რომ კოლექტიური უსაფრთხოების ხელშეკრულების ორგანიზაციის (ოდკბ) პასუხისმგებლობის ზონაც არ არსებობს. ხოლო თუ პასუხისმგებლობის ზონა არ არსებობს, მაშინ არც თავად ორგანიზაცია არსებობს“.
ამის შემდეგ საგარეო საფრთხესთან პირისპირ დარჩენილმა ერევანმა ოდკბ-ში მონაწილეობა გაყინა და მზერა ევროპისკენ მიმართა. ზოგიერთი ანალიტიკოსის აზრით, ამის ფასად სომხეთმა მთიანი ყარაბაღი ოფიციალურად აღიარა აზერბაიჯანის ნაწილად.
სანაცვლოდ ევროკავშირმა სომხეთში სამოქალაქო დამკვირვებელთა მისია გაგზავნა, რამაც აზერბაიჯანთან საზღვარზე ვითარების სტაბილიზაციას რეალურად შეუწყო ხელი. ამასთან, სომხეთმა ევროკავშირის პოლიტიკური მხარდაჭერაც მიიღო.
შემდეგ პროცესები კიდევ უფრო შორს წავიდა
ადგილზე მომხდარ გარდაქმნებს, ბუნებრივია, პოლიტიკური ცვლილებებიც უნდა მოჰყოლოდა.
სომხეთ-აზერბაიჯანის საკითხზე მიმდინარე მოლაპარაკებების მთელმა პროცესმა დასავლეთში გადაინაცვლა, რასაც ცოტა ვინმე თუ ელოდა.
აზერბაიჯანთან კონფლიქტის დაწყებიდან, 1990-იანი წლებიდან, მოლაპარაკებების მთავარი მოდერატორი და შუამავალი ხომ მოსკოვი იყო.
2023 წლის სექტემბრის მოვლენების შემდეგ, როდესაც აზერბაიჯანის მიერ დაწყებული ერთდღიანი ომის შედეგად მთიანი ყარაბაღის მთელმა სომხურმა მოსახლეობამ მიწა-წყალი დატოვა, რუსეთმა რეგიონში გავლენა საბოლოოდ დაკარგა.
ამასთან, რუსეთმა სომხეთის მოსახლეობაში ავტორიტეტიც დაკარგა და მეგობარი სახელმწიფოს სტატუსიც.
მიუხედავად იმისა, რომ ფორმალურად რუსეთი დღემდე სომხეთის სტრატეგიულ მოკავშირედ მიიჩნევა, აქ არავის დავიწყებია, რომ რუსი სამშვიდობოები ფაქტობრივად დამკვირვებლების როლში აღმოჩნდნენ და მთიანი ყარაბაღის სომხური მოსახლეობის უსაფრთხოების უზრუნველყოფის მისია ვერ შეასრულეს.
კოლექტიური უსაფრთხოების ხელშეკრულების ორგანიზაციის უარის შემდეგ, დაეცვა სომხეთის ტერიტორიული მთლიანობა, მოსკოვისა და ერევნის ურთიერთობები კიდევ უფრო გაცივდა.
სომხეთის ხელისუფლებამ რუსეთთან ზედმეტი თავაზიანობის დაცვა შეწყვიტა – როგორც განცხადებებში, ისე პრაქტიკულ ნაბიჯებში.
ამავე დროს გახშირდა სომხეთის ხელისუფლების კონტაქტები ევროპელ პარტნიორებთან. ბრიუსელმა ერევანს ასობით მილიონი დოლარი გამოუყო პოლიტიკური და ეკონომიკური რეფორმების ჩასატარებლად, ასევე ქვეყნის საზღვრების გასაძლიერებლად. საფრანგეთმა კი სომხეთისთვის იარაღის პირველი მიწოდებაც დაიწყო.
ამ ყველაფრის ლოგიკური შედეგი იყო ნიკოლ ფაშინიანის განცხადება, რომელიც მან 2023 წლის 17 ოქტომბერს სტრასბურგში, ევროპარლამენტის პლენარულ სხდომაზე გააკეთა:
„სომხეთის რესპუბლიკა მზადაა, იმდენად დაუახლოვდეს ევროკავშირს, რამდენადაც ამას თავად ევროკავშირი შესაძლებლად მიიჩნევს. ევროკომისიის პრეზიდენტ ფონ დერ ლაიენთან ჩვენს ერთობლივ განცხადებაში ნათქვამია: ‘ამ რთულ დროს ევროკავშირი და სომხეთი მხარდამხარ დგანან’“.
მომდევნო წლებში ნიკოლ ფაშინიანმა არაერთხელ პირდაპირ განაცხადა, რომ სომხეთი ევროკავშირში გაწევრიანებისკენ ისწრაფვის. ივნისში ჩატარებულმა საპარლამენტო არჩევნებმა და მისმა შედეგებმა სომხეთის ხელისუფლების ეს გადაწყვეტილება კიდევ უფრო განამტკიცა.
„გასულ წელს მივიღეთ კანონი ევროკავშირში გაწევრიანების პროცესის დაწყების შესახებ, რომლის ინიციატორიც, შეგახსენებთ, სამოქალაქო საზოგადოება იყო.
ვფიქრობ, ეს დამატებითი სტიმულია დემოკრატიული და ინსტიტუციური რეფორმებისთვის ახალი იმპულსის მისაცემად, რათა მაქსიმალურად სწრაფად მივაღწიოთ ევროკავშირის სტანდარტებთან შესაბამისი ქვეყნის სტატუსს.
ეს ჩვენი მთავარი შუალედური მიზანია, რადგან გვესმის, რომ ვერცერთი ქვეყანა ვერ გახდება ევროკავშირის სრულფასოვანი წევრი, თუ მის სტანდარტებს არ შეესაბამება. შესაბამისად, ჩვენი უპირველესი ამოცანა სწორედ ევროკავშირის სტანდარტებთან შესაბამისობის მიღწევაა. […]
თუ ევროკავშირის წევრად მიგვიღებენ, მოხარული და ბედნიერი ვიქნებით. ხოლო თუ არ მიგვიღებენ, ნებისმიერ შემთხვევაში მოგებული დავრჩებით, რადგან სომხეთი გახდება ევროპულ სტანდარტებთან შესაბამისი ქვეყანა, ყველა აქედან გამომდინარე დადებითი შედეგით“, – განაცხადა ნიკოლ ფაშინიანმა.
რუსეთი ასეთ განვითარებას არ ეთანხმება
სომხეთ-რუსეთის ურთიერთობებში კრიზისის დასაწყისში მოსკოვი ერევნის ევროპასთან დაახლოების სურვილს საკმაოდ თავშეკავებულად პასუხობდა. კრემლი ცდილობდა, ვითარება ზედმეტად არ დაეძაბა და სომხეთისთვის რთულ ისტორიულ პერიოდზე მიუთითებდა. კუხო-ში ქვეყნის წევრობის ფაქტობრივ გაყინვასაც კი ურთიერთობების რეალური გადახედვა არ მოჰყოლია.
თუმცა მოსკოვმა პოლიტიკის შეცვლა ივნისის საპარლამენტო არჩევნების მოახლოებასთან ერთად გადაწყვიტა.
განსაკუთრებით დასამახსოვრებელი იყო ფაშინიანისა და პუტინის აპრილის შეხვედრა, როდესაც რუსეთის პრეზიდენტმა პირდაპირ მოითხოვა, პრორუსული ძალებისთვის არჩევნებში მონაწილეობის უფლება მიეცათ.
უპირველესად, მას მხედველობაში რუსი ოლიგარქი სამველ კარაპეტიანი ჰყავდა. კარაპეტიანი რამდენიმე ქვეყნის მოქალაქეა და არა მხოლოდ სომხეთის.
ამიტომ, კანონმდებლობის თანახმად, მას არც დეპუტატის მანდატის მიღება შეუძლია და არც პრემიერ-მინისტრის პოსტზე პრეტენზიის გამოთქმა. ფაშინიანმა პუტინს ეს პირდაპირ უთხრა.
თუმცა კრემლმა თავისი კურსი გააგრძელა. პრორუსი პოლიტიკოსების მხარდამჭერ განცხადებებს კონკრეტული ნაბიჯებიც მოჰყვა. რუსეთის მარეგულირებელმა უწყებებმა სომხური პროდუქციის იმპორტზე შეზღუდვების დაწესება დაიწყეს.
თავდაპირველად ისინი ცალკეულ კომპანიებსა და პროდუქციის სახეობებს შეეხო. მოგვიანებით კი აკრძალვა სომხეთიდან შეტანილ თითქმის მთელ სასოფლო-სამეურნეო პროდუქციაზე გავრცელდა.
ვითარება სულ უფრო მწვავდებოდა. სომხეთში ღიად დაიწყეს საუბარი, რომ მოსკოვი ქვეყნის შიდა საქმეებში ჩარევას და ხელისუფლების შეცვლას ცდილობდა.
ამავე დროს უცხოური მედია სომხეთის წინააღმდეგ განხორციელებული ჰიბრიდული თავდასხმების შესახებ იუწყებოდა. Reuters-მა კი გამოაქვეყნა მასალა კრემლის სპეციალურ გეგმაზე, რომლის მიხედვითაც პრორუსული ძალებისთვის ხმის მისაცემად ქვეყანაში სომხეთის 100 ათასი მოქალაქე უნდა ჩაეყვანათ.
არჩევნების შემდეგ მოსკოვი უკვე მოითხოვს, რომ სომხეთმა აქ და ახლა საბოლოოდ განსაზღვროს, რა მიმართულებით მიდის. კერძოდ, რუსეთი „ევროკავშირი თუ ევრაზიული ეკონომიკური კავშირი“ საკითხზე რეფერენდუმის ჩატარების აუცილებლობაზე საუბრობს. ხოლო თუ სომხეთი ევროკავშირს აირჩევს, მოსკოვი ევრაზიული ეკონომიკური კავშირის დატოვებას მოითხოვს.
„სომხეთს ევრაზიული ეკონომიკური კავშირიდან არავინ აძევებს. უბრალოდ, თავად განაცხადეს, რომ ევროკავშირში გაწევრიანება სურთ. მათ არჩევანი უნდა გააკეთონ. და რაც უფრო სწრაფად შეიქმნება ეს სიცხადე, მით უკეთესი იქნება ყველასთვის“, – განაცხადა რუსეთის ვიცე-პრემიერმა ალექსეი ოვერჩუკმა.
საბოლოოდ, ევრაზიული ეკონომიკური კავშირის წევრმა ქვეყნებმა განაცხადეს, რომ სომხეთში ევროკავშირსა და ევრაზიულ ეკონომიკურ კავშირს შორის არჩევანის შესახებ რეფერენდუმის ჩატარება აუცილებელია.
სომხეთში ამბობენ, რომ რეფერენდუმის დრო ჯერ არ დამდგარა
მოსკოვის განცხადებების პასუხად სომხეთის ხელისუფლება ამბობს, რომ ამჟამად რეფერენდუმის ჩატარებას და ევრაზიული ეკონომიკური კავშირის დატოვებას არ აპირებს. საკვანძო სიტყვაა „ამჟამად“.
ერევანი ევრაზიულ ეკონომიკურ კავშირში დარჩენას მანამდე აპირებს, ვიდრე ევროკავშირში გაწევრიანების რეალური წინაპირობები არ გაჩნდება. ამასთან, სომხეთის თანხმობის გარეშე მისი ევრაზიული ეკონომიკური კავშირიდან გარიცხვა შეუძლებელია. ყოველ შემთხვევაში, ორგანიზაციის წესდების მიხედვით.
თუმცა გრძელვადიან პერსპექტივაში ევროკავშირში გაწევრიანების შესახებ რეფერენდუმის ჩატარება სავსებით რეალისტურად გამოიყურება.
რეფერენდუმის წარმატებით დასრულების შესაძლებლობაზე საზოგადოებრივი აზრის კვლევებიც მიუთითებს. 2020 წლის ომის შემდეგ სომხეთში რუსეთის პოპულარობა საგრძნობლად მცირდება. ამავე დროს იზრდება იმ მოქალაქეთა რაოდენობა, რომლებიც ევროინტეგრაციას უჭერენ მხარს.
საერთაშორისო რესპუბლიკური ინსტიტუტის, IRI-ის, 2026 წლის მაისის კვლევის თანახმად, სომხეთის მოქალაქეთა 75 პროცენტი მხარს უჭერს ევროკავშირში გაწევრიანებას, ხოლო 58 პროცენტი მზადაა, რეფერენდუმზე ევროკავშირთან შეერთებას მისცეს ხმა.
ეს მონაცემები ასახავს რუსეთის მიმართ ნდობის შემცირებისა და მოსახლეობაში პროევროპული განწყობების ზრდის მდგრად ტენდენციას.
რას ამბობენ ექსპერტები?
რა მიმართულებით უნდა წავიდეს სომხეთი? ამ ეტაპზე ეს ქვეყნისთვის მთავარი საკითხია. აქვს თუ არა სომხეთს საკმარისი რესურსი ევროკავშირის სასარგებლოდ საბოლოო არჩევანის გასაკეთებლად? რა ნაბიჯების გადადგმა შეუძლია რუსეთს ასეთ შემთხვევაში? უსაფრთხოების სფეროში რა რისკები შეიძლება წარმოიშვას?
პოლიტოლოგ რობერტ გევონდიანის თქმით, ერევანი საგარეო პოლიტიკის დივერსიფიკაციას ცდილობს, რის შესახებაც უმაღლეს დონეზე არაერთხელ განუცხადებიათ. ამ საკითხში მისი ინტერესები ევროპელი პარტნიორების ინტერესებს ემთხვევა.
„სომხეთი უკვე იღებს გარკვეულ მხარდაჭერას, მათ შორის საფრანგეთთან თანამშრომლობის ფარგლებში. შესაძლებელია, მომავალში უსაფრთხოების საკითხი სხვა სახელმწიფოების ჩართვითაც გაფართოვდეს, თუმცა ამ ეტაპზე მათ შესახებ საკმარისი ინფორმაცია არ არსებობს. ამასთან, უნდა გავითვალისწინოთ, რომ ევროკავშირი ნატოს ქოლგის ქვეშაა. მართალია, დღეს სომხეთი ჩრდილოატლანტიკურ ალიანსში სწრაფ გაწევრიანებას არ ისახავს მიზნად, მაგრამ თუ ევროკავშირის ცალკეულ სახელმწიფოებთან მჭიდრო ურთიერთობების განვითარებასა და გაძლიერებას შეძლებს, მაშინ, როგორც ნატოს რესურსების მეორეული მომხმარებელი, სხვა შესაძლებლობებს მიიღებს“, – ამბობს ის.
მზადაა თუ არა სომხეთი დღეს ევროკავშირის წევრობისთვის? გევონდიანი მიიჩნევს, რომ საკითხის ასე დასმა უადგილოა, რადგან ამ გზაზე ნებისმიერ სახელმწიფოს გარკვეული ეტაპების გავლა უწევს:
„არცერთი სახელმწიფო არ არის სრულად მზად ინტეგრაციის პროცესის დაუყოვნებლივ გასავლელად. როდესაც სომხეთი მზად იქნება, ის ევროპის ნაწილი გახდება. სახელმწიფოები, როგორც წესი, ინტეგრაციის ხანგრძლივ გზას გადიან და ამ პროცესში სხვადასხვა სფეროში რეფორმებს ახორციელებენ, სტანდარტებს იცავენ, პროდუქციის ხარისხს ზრდიან და ორმხრივი ვაჭრობის საკითხებზე შეთანხმებებს აღწევენ. ამ პროცესს წლები სჭირდება.
ჩვენი ქვეყანა მზადაა, ეს გზა დაიწყოს. ამასთან, ევროკავშირის მოთხოვნებისა და დასავლეთთან ვაჭრობის პირობების შეთავსება ევრაზიულ ეკონომიკურ კავშირში მოქმედ სტანდარტებსა და მოთხოვნებთან შეუძლებელია. ჩვენ დიდი გზის დასაწყისში ვიმყოფებით“.
„სომხეთი ევროკავშირში გაწევრიანებისგან მართლაც ჯერ კიდევ შორსაა. თუმცა მიმდინარე პროცესებმა ქვეყანას სერიოზული ზიანი უკვე ახლა შეიძლება მიაყენოს – არა მხოლოდ ეკონომიკის, არამედ სუვერენიტეტის თვალსაზრისითაც“, – მიიჩნევს პოლიტიკური მიმომხილველი, სტრატეგიული კვლევებისა და ინიციატივების ანალიტიკური ცენტრის დამფუძნებელი აიკ ხალატიანი.
ხალატიანი მიიჩნევს, რომ სომხეთის ხელისუფლება არსებული კურსის შენარჩუნებას და ევროკავშირთან დაახლოების ევრაზიული ეკონომიკური კავშირის წევრობასთან შეთავსებას ვერ შეძლებს:
„არჩევნების შემდეგ ფაშინიანის ამოცანაა, მოსკოვთან ურთიერთობების ნორმალიზება სცადოს. მისგან კონკრეტულ ნაბიჯებს მოითხოვენ – მტკიცებულებას, რომ წინა საგარეოპოლიტიკურ კურსზე უარს ამბობს.
თუმცა ეს უკვე ნიშნავს, რომ ფაშინიანმა ფაქტობრივად უნდა უღალატოს იმ ძლიერ საგარეო მოთამაშეებს, რომლებიც მას ხელისუფლების შენარჩუნებაში დაეხმარნენ.
აქ ჩნდება კითხვა, რომელ გზას აირჩევს ის – მიატოვებს დასავლეთსა და თურქეთს, თუ რუსეთთან კონფრონტაციისა და ურთიერთობების გაწყვეტის კურსს გააგრძელებს? ძალიან მეეჭვება, რომ ფაშინიანმა დასავლელი პარტნიორები მიატოვოს და რუსეთთან ურთიერთობების ნორმალიზების გზას დაადგეს.
მას სურს შეინარჩუნოს ბოლო წლების პოლიტიკა, როდესაც ევრაზიული ეკონომიკური კავშირის წევრობით სარგებელს იღებდა, რეალურად კი რუსეთთან პოლიტიკური ურთიერთობების გაწყვეტისკენ მიდიოდა. თუმცა ვხედავთ, რომ მოსკოვი ამასთან შეგუებას არ აპირებს“.
ამავე დროს ბრიუსელსა და მოსკოვს შორის მწვავე კონფრონტაცია გრძელდება. საქმე იქამდეც კი მიდის, რომ ზოგიერთ წრეში რუსეთსა და დასავლეთს შორის მოსალოდნელ ომზე მსჯელობენ.
ასეა თუ ისე, სომხეთი ახლა ახალ გეოპოლიტიკურ პირობებსა და რუსეთის ეკონომიკური სანქციების ფონზე ცხოვრებას სწავლობს. ამჟამად ქვეყანა ცდილობს, საექსპორტო ნაკადები ევროპის სახელმწიფოებისკენ მიმართოს და გასაღების ბაზრების დივერსიფიცირება მოახდინოს.
თუ ერევანი ამ განზრახვის სრულად განხორციელებას შეძლებს, სომხეთი რუსეთზე დარჩენილი ბოლო მნიშვნელოვანი დამოკიდებულებისგანაც გათავისუფლდება.
მასალა მომზადებულია „მედიაქსელის“ მხარდაჭერით
