„ნამდვილი აფხაზებისა“ და „ჩამოსახლებული აფსუების“ შესახებ: ინგოროყვას თეორია არ განსაზღვრავს ქართულ ისტორიოგრაფიას. მოსაზრება თბილისიდან
ქართული და აფხაზური სტერეოტიპები
ქართულ-აფხაზურ კონფლიქტში პოლიტიკური ინტერესებისა და ფაქტორების გარდა თავისი გავლენა საზოგადოებებში ერთმანეთზე არსებულ ნარატივებსა და სტერეოტებისაც ქონდათ. მათი გავლენა და აქტუალობა არც დღეს კარგავენ მნიშვნელობას.
აფხაზებში დიდ უკმაყოფილებასა და პროტესტს იწვევს ქართულ საზოგადოებაში ფართოდ გავრცელებული წარმოდგენა “ნამდვილი” და “ჩამოსახლებული” აფხაზების, აფსუების შესახებ.
ეს ისტორიული ვერსია ჯერ კიდევ 1950-იან წლებში ქართველმა ისტორიკოსმა პავლე ინგოროყვამ (1893–1983) წამოაყენა. მისი თეორიის მიხედვით თანამედროვე აფხაზები ადიღეური წარმოშობის აფსუები არიან, რომლებიც თანამედროვე აფხაზეთის ტერიტორიაზე ჩრდილოეთ კავკასიიდან XVII საუკუნეში გადმოსახლდნენ. ინგოროყვას კონცეფციის თანახმად, ნამდვილი აფხაზები ანტიკურ ხანაში არსებობდნენ, როგორც რეგიონის მკვიდრი მოსახლეობა, თუმცა ისინი ასიმილირებულ იქნენ სხვა მკვიდრი ეთნიკური ჯგუფის – ქართველების მიერ. ინგოროყვა მიიჩნევდა, რომ ახლადმოსულმა ადიღეურმა ტომებმა აფხაზების ისტორიული სახელწოდება მიითვისეს.
თავის მხრივ აფხაზურ საზოგადოებაშიც გავრცელებულია წარმოდგენა, რომ ქართველები აფხაზეთში გვიან ჩასახლებული ხალხი და კოლონიზატორები არიან.
ამ თემებზე საუბარი ისტორიის დოქტორ მალხაზ თორიასთან თბილისში შედგა.
მთავარი თეზისები:
- ქართულ ისტორიოგრაფიაში ინგოროყვას თეორია არასდროს ყოფილა ოფიციალურად აღიარებული და დომინანტური. სამეცნიერო წრეებში ბევრი მას თავიდანვე კრიტიკით შეხვდა. დღესაც კი ეს თეორია არ მიიჩნევა სოლიდურ სამეცნიერო ნაშრომად და უფრო მეტად პოპულარული, ბანალური ისტორიის ნაწილს წარმოადგენს.
- ინგოროყვას თეორიას არც ოფიციალური, სახელმწიფო პოლიტიკა უჭერს მხარს.
- 1980-იან წლებში ეროვნული მოძრაობის გააქტიურებამ ინგოროყვას თეორიას ახალი სიცოცხლე შეძინა. ამ თეორიის პოპულარობას ომის შედეგებმაც შეუწყვეს ხელი, რადგან მისი მეშვეობით დამარცხების ერთგვარი კომპენსირება ხდებოდა.
- ქართული ისტორიოგრაფიის ცენტრალური, დომინანტური ხაზი ცნობს აფხაზებს როგორც განსხვავებულ ხალხს, თავისი ენითა და კულტურით, თუმცა აფხაზებსა და აფხაზეთსაც საერთო ქართული კულტურული და პოლიტიკური სივრცის ნაწილად ხედავს.
- ქართულისგან განსხვავებით აფხაზურ ეთნოცენტრულ ნაციონალიზმს ზურგს უმაგრებენ მათი პოლიტიკური ელიტები, სამეცნიერო წრეები. ექსკლუზიური ნაციონალიზმი აფხაზებში ინსტიტუციურადაც მხარდაჭერილია.
- ისტორიაზე ქართულ-აფხაზური ნაციონალისტური ხედვები ერთგვარი სარკისებური ნაციონალიზმია. ორივე მხარე აფხაზეთს ექსკლუზიურად თავის საკუთრებად განიხილავს.
- ხშირად იმპერიის ყოფილი სუბიექტი სხვისი ჩაგვრისთვის იგივე იმპერიული მეთოდების გამოყენებას იწყებს ხოლმე. ჩვენ ვხედავთ ამას აფხაზების მხრიდან გალელების მიმართ დამოკიდებულებაში.
- პრობლემების დაძლევის ერთ-ერთი გზა დიალოგია. არა იმ მოტივით, რომ ვინმეს აზრი შევაცვლევინოთ. უბრალოდ უნდა ვისაუბროთ, ერთმანეთის გაგების ველში უნდა შევიდეთ.
- ჩვენს შორის მოხდა კონფლიქტი, რომლის იგნორირება შეუძლებელია. ჩვენ გვჭირდება ახალი, უფრო პოზიტიური მოვლენა, რომელიც სხვა ფურცელს გადაშლის. ამისთვის კი გვჭირდება კონტაქტი.
კითხვა: ქართულ-აფხაზურ საზოგადოებებში არსებობს ერთმანეთზე შექმნილი წარმოდგენები და სტერეოტიპები, რომლებიც ორივე მხარისთვის მიუღებელი, გამაღიზიანებელიც კია. ამ დისკუსიაში აფხაზებისთვის ერთ-ერთი ცენტრალური ადგილი უკავია ინგოროყვას თეორიას.რამდენად აღიარებულია ეს თეორია ქართულ სამეცნიერო საზოგადოებაში?
მალხაზ თორია: ქართულ საისტორიო მეცნიერებას თუ დავაკვირდებით აფხაზი/აფსუას საკითხს მე მთავარ ისტორიულ ხაზად არ მივიჩნევდი. ის უფრო მეტად ერთ-ერთი ალტერნატიული ხედვაა.
დომინანტური ისტორიოგრაფიული მოსაზრება სათავეს იღებს სიმონ ჯანაშიასგან, რომლის ხედვები ზურაბ ანჩაბაძესთანაც არის ასახული.
ჯანაშია ქართული ისტორიოგრაფიის ზომიერი და ცენტრალური ხედვის ავტორია. ის აფხაზებს ცალკე ლინგვისტური და ეთნიკური თვალსაზრისით ცალკე, „ინდივიდუალურ“ ჯგუფად ცნობდა თუმცა მათ ქართველებთან საერთო ისტორიულ-კულტურულ სივრცეში ათავსებდა.
ის ამავე დროს აფხაზსა და ქართველს ეთნიკური და ენობრივი ნიშნით განასხვავებდა, ხედავდა მათში სხვა ხალხს, თუმცა ეს „სხვა ხალხი“ იმდენად ახლო და ქართველებთან მჭიდროდ იყო დაკავშირებული, რომ ისინი საერთო კულტურული, პოლიტიკური და სახელმწიფოებრივი სივრცის ნაწილად მიაჩნდა.
აფხაზეთთან დაკავშირებით ქართული ისტორიული სკოლა, როგორი პოლიტიკური კონტროლის ქვეშ არ უნდა ყოფილიყო, ყოველთვის მოიცავდა განსხვავებულ მოსაზრებებს. ინგოროყვას თეორია გამონაკლისი არ ყოფილა. ქართულ სამეცნიერო წრეებში ბევრი მას ეთანხმებოდა და ბევრი – ეწინააღმდეგებოდა. აზრთა სხვადასხვაობა ამ თეორიის გარშემო დღესაც არსებობს.
ქართველ მეცნიერთა დიდი ნაწილი მიიჩნევს, რომ თანამედროვე აფხაზების წინაპრები ისტორიული აფსილებისა და აბაზგების ტომებია.
როგორც წესი მოსაზრება, რომ დღევანდელი აფხაზები რეალურად ჩრდილოეთიდან ჩამოსული აფსუას ტომია ერთგვარ რადიკალურ პოზიციად მიიჩნევა. ზოგიერთი მას მარგინალურადაც კი თვლის.
რაც სხვადასხვა ქართულ საისტორიო მოსაზრებებს აერთიანებს, არის ის რომ აფხაზეთი და აფხაზებიც საერთო ქართულ ისტორიულ, კულტურულ და პოლიტიკურ სივრცეში განიხილება. ქართული ისტორიოგრაფია აფხაზებთან ძალიან მჭიდრო ისტორიულ კავშირზე საუბრობს.
ინგოროყვას თეორიამ გამოქვეყნებისას თბილისში ისტორიკოსებსა და სხვა დარგების წარმომადგენელ მეცნიერებს შორის მწვავე დისკუსია გამოიწვია. თუმცა ამ კრიტიკის გასაანალიზებლად აღნიშნულ კამათს კომპლექსურად უნდა შევხედოთ. გასათვალისწინებელია მაშინდელი ხელისუფლების და ზოგადად პოლიტიკური კონიუნქტურის ფაქტორი.
- ერთის მხრივ არსებობდა ობიექტური, კვალიფიციური სამეცნიერო პრეტენზიები და კითხვები ინგოროყვას კვლევის მიმართ
- მეორეს მხრივ პროცესზე თავისი გავლენა ქონდა კომუნისტური პარტიის თბილისის ცენტრალურ კომიტეტს, რომელსაც თავისი ამოცანა გააჩნდა. ცენტრალურ კომიტეტს სურდა ვითარება როგორმე დაეწყნარებინა. სწორედ ამ პოლიტიკური მოტივებითაც წაახალისეს ამ თეორიის კრიტიკა.
ამ თეორიის პოპულარიზაცია სავარაუდოდ ეროვნულ მოძრობას უკავშირდება და 80-იანი წლებიდან იწყება. ქართულ-აფხაზური შეიარაღებული კონფლიქტის შემდგომმა გარემომ კი მის პოპულარობას მეტი ენერგია შესძინა.
ქართულ სამეცნიერო წრეებში და სხვათა შორის საჯარო დისკუსიებშიც კი, დღემდე არის შენარჩუნებული პლურალიზმი. ვიღაც იხელმძღვანელებს ინგოროყვას თეორიით, მაგრამ იმ დისკუსიაში აუცილებლად გამოჩნდება სხვა, ვინც მას გააკრიტიკებს.
შეჯამებისთვის რომ ვთქვათ – ინგოროყვას თეორია არ განსაზღვრავს ქართულ საისტორიო ცოდნას, მეცნიერებას, მეხსიერებას. ის უფრო მეტად ბანალურ მესიჯებად დაშლილი და პოპულარული მოსაზრებაა საზოგადოებაში. მისი იდეები თანამედროვე სოციალური მედიის დახმარებითაც მოგზაურობს ქართულ სივრცეში, მაგრამ ის არ განსაზღვრავს ქართულ ოფიციალურ ისტორიოგრაფიას.
კითხვა: როგორია ქართული პოლიტიკური ელიტებისა და სახელმწიფოს დამოკიდებულება ამ თეორიის მიმართ?
მალხაზ თორია: არსად ფიქსირდება, რომ ქართული პოლიტიკური ელიტები ან სახელმწიფო პოლიტიკა ინგოროყვას თეორიით ხელმძღვანელობდეს და აფხაზებს ჩრდილოეთ კავკასიიდან ჩამოსახლებულ „აფსუებად“ მიიჩნევდეს.
არც ის მოსაზრებაა მყარად გაზიარებული, რომ აფხაზები რეალურად ეთნიკური ქართველები არიან და მათ არანაირი კულტურული თვითმყოფადობა არ აქვთ.
ამის ნაცვლად, აქცენტი კეთდება ძმობაზე, საერთო წარსულზე და ა.შ. უნდა ითქვას, რომ ესეც ერთგვარი ფორმულაა, რომელიც ხშირად ხელოვნურადაც ჟღერს, მაგრამ მას პოლიტიკოსები ცნობიერად თუ ქვეცნობიერად მიყვებიან.
ოთხმოციან წლებში, როდესაც ქართველებსა და აფხაზებშიც ექსკლუზიური ნაციონალიზმის ტალღა გაჩნდა – ინგოროყვას თეორიამ მეორე სიცოცხლე შეიძინა და დროის მოკლე მონაკვეთში სწორედ პოლიტიკური წრეებიდან, განცობიერებულად თუ გაუცნობიერებლად, შეაღწია ყოველდღიურობაში.
სწორედ ექსკლუზიური ნაციონალიზმისთვის იდეალურად მისადაგებული აღმოჩნდა წარმოდგენა, რომ აფხაზები აფსუები არიან, სტუმრები და ა.შ.
ქართულ საზოგადოებაში ამ მოსაზრებებმა უფრო მყარად ომის შემდგომ პერიოდში მოიკიდა ფეხი, რადგან აფხაზეთზე კონტროლის დაკარგვით გამოწვეული კოლექტიური ტრავმის ერთგვარი კომპენსაცია სწორედ ამ თეორიით ცნობილი შეხედულებებით ხდებოდა.
კითხვა: როგორც ჩანს ამ თეორიის პოპულარობა მეცნიერებისა და პოლიტიკური გარემოების, კონიუნქტურის ურთიერთობითაც არის განპირობებული.
მალხაზ თორია: საისტორიო მეცნიერება ამ ურთიერთობებში როგორც წესი მსხვერპლის როლშია. ტოტალიტარული გამოცდილების მქონე საზოგადოებებში ისტორიული მეცნიერება პოლიტიკურ კონიუნქტურას პირდაპირ ირეკლავს. როგორიც არის პოლიტიკური კონიუნქტურა და საზოგადოება – ისეთივეა ისტორიაც.
მაგალითად, სწორედ ამ კონფლიქტის და თუნდაც ინგოროყვას თეორიის კრიტიკის გამო სამეცნიერო წრეებიდან თითქმის სრულად გაქრა მიგრაციული თეორიები და მასზე მუშაობა. გაჩნდა კომპლექსი, რომ თუ შენ იკვლევ მიგრაციის საკითხებს – ესე იგი ინგოროყვას მომხრე და რადიკალი ხარ.
ეს ჩვენს თვალწინ არსებული მაგალითია, თუ როგორ ზარალდება მეცნიერება სწორედ რომ პოლიტიკური კონიუნქტურის გამო.
არადა, მიგრაცია, როგორც ფაქტორი – საინტერესო საკვლევი საკითხი შეიძლება იყოს .
ისტორიის მანძილზე ჩვენ მასობრივ თუ რეგიონული მასშტაბის მიგრაციებს მუდმივად ვამჩნევთ.
ეს პროცესი კიდევ უფრო საინტერესოა აფხაზეთის შემთხვევაში, რადგან ეს არის რეგიონი სადაც ორი სამყარო – ქართველური და ადიღეული ხვდება ერთმანეთს. მათ შორის ურთიერთობა, თუნდაც მიგრაციული პროცესები საინტერესო სამეცნიერო მიმართულებაა, მაგრამ მას ერთგვარი პოლიტიკური ტაბუ ადევს.
აუცილებელი არაა, რომ ინგოროყვას თეორიის მომხრე იყო და აფხაზეთის რეგიონში მიგრაციული პროცესები შეამჩნიო.
კითხვა: კონიუნქტურის რა ნეგატიურ გავლენებს ამჩნევთ აფხაზურ სამეცნიერო წრეებში?
მალხაზ თორია: ეს გავლენა აფხაზურ საზოგადოებაშიც, მის ინტელექტუალურ ელიტებშიც თვლანათლივ ჩანს. ისტორიის განმარტება და ახსნა მათაც მორგებული აქვთ არსებულ პოლიტიკურ კონიუნქტურაზე, რომელიც თავის მხრივ ქართველებისგან დაშორებასა და განსხვავებაზეა აგებული.
სამწუხაროდ მათი ისტორიოგრაფია სწორედ ამ განსხვავების „მეცნიერულ“ დასაბუთებას და დემონსტრირებას ისახავს მიზნად; იმის ჩვენებას, თუ რამდენად სხვა არის ქართველებისა და აფხაზების, საქართველოსა და აფხაზეთის ისტორია.
როგორც წესი ნაციონალიზმის თეორიები სააზროვნო, ინტელექტუალურ და კვლევით სივრცეს აფართოებს. ამის ნაცვლად კი ჩვენ ვხედავთ, რომ ეს სამეცნიერო მიდგომები ისევ ძველი, პრიმორდიალური ხედვების გასამყარებლად გამოიყენება.
ვამჩნევთ პოლიტიზირებული ისტორიოგრაფიისა თუ მეცნიერების პრობლემას, როდესაც თეორიული მიდგომები წინასწარ მოფიქრებული დასკვნის გასამყარებლად გამოიყენება.
მეცნიერული მიდგომა კი საპირისპიროა – სწორედ კვლევამ უნდა მიგიყვანოს გარკვეულ შედეგამდე და დასკვნებამდე.
უფრო მეტიც, ისტორიის მთავარი ფუნქცია არ არის დასკვნების გამოტანა, მისი როლია – პროცესების მრავალმხრივი აღწერა და ახსნა. ჩვენ ამა თუ იმ მოვლენაზე რაც შეიძლება მრავალფეროვანი ინფორმაცია და ცოდნა უნდა გვქონდეს.
მაგალითად, აფხაზურ სამეცნიერო წრეებში დომინირებს მოსაზრება რომ ქართველები კონსტრუირებული ერია, რომელსაც პრემოდერნული საფუძვლები არ აქვს. მათგან განსხვავებით კი აფხაზები ჩამოყალიბებული ერია, რომლის ფორმირება ლამის შუა საუკუნეებში დასრულდა. მისი ჩაყლაპვა ქართულმა ეროვნულმა პროექტმა სცადა და არ გამოუვიდა.
ამგვარი მიდგომა ხელს უწყობს ქართული და აფხაზური საზოგადოებების გამიჯვნას, დაყოფას.
ჩვენ ის მაინც უნდა დავინახოთ, რომ ქართულ-აფხაზური ურთიერთობები სულ მცირე კომპლექსურია. მის ახსნას ფაქტოლოგიური ცოდნა არ ყოფნის. მას სოციალური, კულტურული კვლევა და მსჯელობა ჭირდება. როგორ შეიძლება ქართულ-აფხაზურ ურთიერთობებში მხოლოდ კონფლიქტს ხედავდე?!
კითხვა: რამდენად მსგავსი ან განსხვავებულია ისტორიისადმი დამოკიდებულება ქართულ და აფხაზურ საზოგადოებებში?
მალხაზ თორია: ხშირ შემთხვევაში ისტორიაზე ეს ხედვები იდენტურიც კია. მე ვიყენებ ტერმინს – სარკისებური ნაციონალიზმი.
მაგალითად, ქართული დისკურსის ნაწილია რომ აფხაზეთი ექსკლუზიურად ქართული რეგიონია. იგივე დისკუსიას ვხედავთ აფხაზურ საზოგადოებაშიც.
ანალიზის დროს ორივე მხარე ერთი და იგივე მექანიზმებს იყენებენ, მხოლოდ შინაარსშია სხვაობა.
კიდევ ერთი მიდგომაა ისტორიის, ან მოვლენის აბსოლუტიზაცია, თანაც კონკრეტული აქცენტებით.
მაგალითად აფხაზეთში ქართველების ჩასახლების პროცესს ზედმეტად მასშტაბურად მიიჩნევენ და ამავე დროს ნაკლებად საუბრობენ რუსების, სომხების ან სხვა ჯგუფების ჩასახლებაზე. მუჰაჯირობაზე საუბრისას აქცენტი კეთდება ე.წ. ქართულ ლობიზე, რომელმაც რუსეთის მეფისნაცვლის დაყოლიება შეძლო და რეგიონის ათვისებას შეუდგა.
აქცენტი დამნაშავიდან სხვა რამეზე გადადის, არადა სწორედ რუსეთის იმპერია იყო მუჰაჯირობის ორგანიზატორი და განმახორციელებელი. იმ პერიოდზე მსჯელობის დროსაც კი ქართულ კვალზეა ყურადღება გამახვილებული.
პარალელურად, როგორც ვთქვი ქართულ-აფხაზური კულტურულ-პოლიტიკური კავშირების გააზრებული მიჩქმალვა ხდება.
კითხვა: ისტორიას თუ ავიღებთ – როგორ ხედავთ ქართულ-აფხაზურ ისტორიას, მის ბუნებას?
მალხაზ თორია: მე აფხაზეთის ისტორიას ვხედავ, როგორც ქართველებისა და აფხაზების ხანგრძლივი ურთიერთობის ისტორიას. ეს ორი ჯგუფი ამ რეგიონში მუდმივ ურთიერთქმედებაში იყო. ერთმანეთზე ახდენდნენ გავლენას – პოლიტიკურს, კულტურულს თუ სხვას. ორივე ეს ჯგუფი არის შემოქმედი იმ რეალობისა, რასაც სიმონ ჯანაშია და ნიკო ბერძენიშვილი უწოდებდნენ საერთო ისტორიულ, სახელმწიფოებრივ, კულტურულ სივრცეს.
კითხვა: რა არის ის ბარიერები, რომლებიც აფხაზურ მხარეს არის შექმნილი და ამჯერად უკვე ქართული საზოგადოების კრიტიკას, უკმაყოფილებას იწვევს?
მალხაზ თორია: აფხაზური ისტორიული წარმოდგენები და მათი პოლიტიკური იდეოლოგია ერთმანეთს ემთხვევა. ქართულ შემთხვევაში ასე არ არის.
მაგალითად თუნდაც სამეცნიერო წრეებში არის ინგოროყვას ხაზი, მაგრამ ეს არ არის დომინანტური. ინგოროყვას კრიტიკაც ნორმალურად მიიჩნევა. მეტიც, დღეს თანამედროვე სამეცნიერო წრეში კარგ ტონადაც კი არ მიიჩნევა, როდესაც ინგოროყვას ეთანხმები. ის არ მიიჩნევა სოლიდურ ისტორიოგრაფიად.
აფხაზების შემთხვევაში კი პოპულარული, ბანალური ნაციონალისტური ისტორიოგრაფია და პოლიტიკური იდეოლოგია ერთმანეთს ემთხვევა. ეს გამოხატულია მათ სასკოლო განათლებაში, მეხსიერების პოლიტიკაში.
ჩვენ ვხედავთ ამას გალელების მიმართ ეპტისტემიოლოგიურ, სიმბოლურ ძალადობაში, კულტურული ჰეგემონიის მიღწევის ფორმებში. სამწუხაროდ ისინი რასაც ქართველებს აბრალებენ ახლა თავად იყენებენ ენობრივ პოლიტიკაში. ეს კარგად ჩანს იქაურ სასკოლო განათლებასა თუ ქართული ენაზე სწავლების აკრძალვაში.
ჩვენ ვხედავთ, რომ აფხაზების სიმბოლური პოლიტიკა ემთხვევა მათ ადმინისტრაციულ პოლიტიკას, სამოქალაქო უფლებების საკითხებზე მათ დამოკიდებულებას.
გალი დღეს წარმოადგენს აფხაზური ეთნოცენტრული, პრიმორდიალური, ექსკლუზიური ნაციონალიზმის ინტერესის ზონას.
ეს კი ქმნის არამხოლოდ სიმბოლურ, არამედ – რეალურ ბარიერებსაც, რადგან განსაზღვრავს ადგილობრივი ქართული მოსახლეობის ეკონომიკურ, პოლიტიკურ მოწყვლადობას.
გალში ვხედავთ, რომ მოსწავლეები არძინბას დაბადების დღეს აღნიშნავენ, ლექსებს ამბობენ. კონფლიქტიდან რა დროც არ უნდა იყოს გასული – ვერავინ დაიჯერებს რომ ამას ეს ბავშვები, ადგილობრივები სიხარულით, თავისი ნებით აკეთებენ. მაგრამ ამის შემყურე აფხაზური ელიტები კი კმაყოფილები არიან.
მე მახსენდება ფრანც ფანონის [Frantz Fanon] პოსტ-კოლონიალური კვლევები. ის აღწერს, თუ როგორ შეიძლება იმპერიული მმართველობისგან განთავისუფლებული საზოგადოებები სხვა ჯგუფების წინააღმდეგ და მათი ჩაგვრისთვის იგივე იმპერიული მეთოდებს და მექანიზმებს იყენებდნენ.
გარდა ამისა ვხედავთ მეორე მიდგომასაც: რადგან ამჩნევენ, რომ აფხაზური ენა ისე წარმატებით ვერ დამკვიდრდა გალელებში – აქცენტი „რუსუფიკაციაზე“ კეთდება. ეს მიდგომა აჩვენებს, რომ დე-დაქტო აფხაზური ადმინისტრაცია ყველანაირად ცდილობს გალის რაიონში ქართული იდენტობის წაშლას.
გალელებმა შეიძლება აფხაზურად ვერ ილაპარაკონ, მაგრამ ადგილობრივი სკოლებში სწავლების რუსულ ენაზე გადაყვანა სავსებით რეალისტური გეგმაა, რომელიც ხორციელდება კიდევ.
არის ასევე კიდევ ცალკე მცდელობა, რომ ქართული იდენტობა „მეგრული იდენტობით“ ჩაანაცვლონ.
პოსტ-კოლონიალური მდგომარეობა ვლინდება ასევე ე.წ. ჰიბრიდულ იდენტობებში. მაგალითად სერგეი შამბა ერთ-ერთ ინტერვიუში აღნიშნავს, რომ ბერიას დროს აფხაზები არა იმდენად მეგრელების ჩასახლებამ გააღიზიანა, რამდენადაც – აფხაზური ანბანის ქართულზე გადაყვანამ. მეორე მომენტში კი თავადვე ამბობს, რომ ჩვენ სულით რუსები ვართო.
ეს წინააღმდეგობრივი პოზიციებია. ასეთ დროს შეუთავსებელი თავსებადი ხდება, შეგიძლია თქვა რომ ეთნიკურად გამოხატული აფხაზი ხარ, მაგრამ დასძინო, რომ პუშკინის ენაზე საუბრობ. პარალელურად კი მთავარ საფრთხედ ქართველებს მიიჩნევ, ქართველებისგან აფხაზური იდენტობის წაშლაში ხედავ პრობლემას.
ეს ტრაიბალიზმის სამწუხარო გამოვლინებაა. რუსები კავკასიელებს „ტუზემცებს“ გვეძახდნენ. მათ ერთ-ერთი ადგილობრივი „ტუზემცების“ ჯგუფი მეორის დახმარებით მოიშორეს, სივრცე გაათავისუფლეს და რეგიონი სრულად დაიქვემდებარეს.
ჩვენ ასევე გვესმის ხშირად, რომ აფხაზეთის დამოუკიდებლობა უკვე შემდგარი ფაქტია, რომელსაც საქართველო უნდა შეეგუოს და აღიაროს, თითქოს ეს ისტორიაში საბოლოო განაჩენი ან ღვთის ნება იყოს, რომელსაც ვერასდროს ვერ შეცვლი.
მე ვფიქრობ ეს მეთოდოლოგიურადაც არასწორი მიდგომაა, რადგან გადაჭრით ძნელია იმის გამორიცხვა რომ ერთ დღეს შეიძლება გეოპოლიტიკური კონფიგურაცია რადიკალურად შეიცვალოს. ეს კი, თავისთავად დიდი გავლენას მოახდენს აფხაზეთის საკითხზე.
მე ვფიქრობ აფხაზური საზოგადოება ნაკლებად თვითკრიტიკულიცაა. ისინი არ უშვებენ იმ აზრს, რომ შესაძლოა მათი ხედვები ეთნოცენტრული წარმოდგენები წარსულზე თუ მომავალზე საჭიროებს შეცვლას ან გადასინჯვას.
სამწუხაროდ აფხაზური ისტორიული, პოლიტიკური ნარატივი ბარიერებს ქმნის უკვე მათთვისაც, რადგან თავადვე არიან ამ ნაციონალისტური, ეთნოცენტრისტული ნარატივების ტყვეობაში.
ამ ჩარჩოებიდან დანახული სამყარო დუალისტურია, დიქოტომიურია. მას მუდმივად ჭირდება მტრის ხატი. ამ როლს ქართველები ასრულებენ, თუმცა ვხედავთ მათ პრობლემურ დამოკიდებულებას ადგილობრივი სომხების მიმართ.
კითხვა: რა არის ამის მიზეზი, რა განაპირობებს მას?
მალხაზ თორია: მე ვფიქრობ, რომ ეს არის კონფლიქტის მემკვიდრეობის შედეგი. საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ აქ ჩამოყალიბებული გეოპოლიტიკური რეალობის გამოვლინება. ეს გარემო დომინანტური პარადიგმების გადასინჯვის წინააღმდეგია. ჩვენი დამოკიდებულება ისტორიისადმი არ შეიცვლება, სანამ პოლიტიკური ვითარება არ შეიცვლება. ამასთანავე გეოპოლიტიკური ვითარების ცვლილება ავტომატურად არ ნიშნავს, რაიმე სახის პოზიტიურ ცვლილებებს სხვა მიმართულებით.
ზოგჯერ, ისტორია მხოლოდ პოლიტიკური კონიუნქტურის შედეგი არ არის, ის თავადვე ხდება მექანიზმი, დამოუკიდებელი ფაქტორი.
კითხვა: მთავარი კითხვა ალბათ გამოსავლის ძიებას შეეხება. ორივეგან სამეცნიერო წრეებში იგრძნობა ეს საბჭოთა იდენტობა, როდესაც ნორმად არ არის მიღებული რომ მეცნიერი იყოს თამამი, წინააღმდეგობრივი, ეწინააღმდეგება მთავარ პოლიტიკურ ხაზს. მით უფრო მაშინ როდესაც სამეცნიერო სივრცე და ბაზარიც ვიწროა. მეცნიერების გააქტიურების გარდა რამ შეიძლება ეს ნეგატიური წარმოდგენები შეაცვლევინოს საზოგადოებებს ერთმანეთზე?
მალხაზ თორია: დიახ, რთულია ალტერნატიული მოსაზრებების გამოთქვა იმ დროს, როდესაც მემარჯვენე იდეოლოგიების აღზევებას ვამჩნევთ. ისიც უნდა გვესმოდეს, რომ ალტერნატიული აუცილებლად არ ნიშნავს მეცნიერულს. ჩემთვის ქართული ნაციონალიზმისგან გამიჯვნა არ ნიშნავს აფხაზურის გაზიარებას და მიღებას.
პირობითად, მე შეიძლება ორივე – აფხაზების თუ ქართველების – მხრიდან წამოსულ ეთნოცენტრულ და ექსკლუზიურ ხედვებს ვემიჯნებოდე.
ზოგადად, ჩვენ ვერ დაველოდებით თუ როდის შეიცვლება გეოპოლიტიკური გარემო. ამ ეტაპზე, გამოსავალი ინიციატივის გამოჩენასა და ერთმანეთთან მუდმივ საუბარსა და დიალოგში შეიძლება დავინახოთ.
მე დღესაც ვასწავლი კურსს – „აფხაზეთის ისტორია — ქართულ-აფხაზური პერსპექტივები“. კურსის ბოლო ბლოკიც ამ საკითხს ეხება – რა უნდა ვქნათ?
ყველა შესაძლებლობა უნდა გამოვიყენოთ დიალოგისა და საუბრისთვის. არა იმ მოტივით, რომ ვინმეს აზრი შევაცვლევინოთ. უბრალოდ უნდა ვისაუბროთ, ერთმანეთის „გაგების ველში“ უნდა შევიდეთ.
როდესაც უფრო დეტალურად ხედავ სხვის სამყაროს – უფრო გიადვილდება გამოსავლის პოვნა, მეტი იდეა ჩნდება. საუბრის დროს მხარეები ერთმანეთს აღმოაჩენენ ხოლმე, და საკუთარ თავსაც. ეს პროცესი ორივე მხარეს ამდიდრებს; ისე რომ ვერ ამჩნევენ – ორივე მხარე იწყებს შეცვლას.
დიალოგი არ არის აბსტრაქტული ცნება. დღეს რაც შეუძლებელი ჩანს – ხვალ შეიძლება რეალობა იყოს. როგორც იტყვიან, არაფერია მუდმივი ამ საყაროში და რაღა კონფლიქტია მარადიული?
ქართულ-აფხაზური კონფლიქტი ტრაგიკული მოვლენაა, რომლის იგნორირება შეუძლებელია. ჩვენ გვჭირდება ახალი, უფრო პოზიტიური მოვლენა რომელიც სხვა ფურცელს გადაშლის. ამისთვის კი გვჭირდება ერთმანეთთან კონტაქტი.
ახალს არაფერს ვამბობ: არ არის აუცილებელი თავიდანვე პოლიტიკურ სტატუსზე დავიწყოთ მსჯელობა. დავიწყოთ სატრანსპორტო მიმოსვლის თემით, ვთქვათ ზუგდიდსა და გალში შორის; ეკომონიკის, სპორტის, ჰუმანიტარული თუ სამედიცინო საკითხების მთელი წყებაა, რომელთა გარშემოც თანამშრომლობა სავსებით შესაძლებელია, სურვილის შემთხვევაში, ცხადია.
გასაგებია, რომ რუსებს არ სურთ ჩვენსა და აფხაზებს შორის ურთიერთობა, საუბარი, შერიგება. მე მგონია, რომ მაინც გამოვძებნით საერთო სალაპარაკო თემებსა თუ საერთო ინტერესებს.
არ მგონია, რომ ეს გადაულახავი კედელი იყოს. უბრალოდ ამას პოლიტიკური მხარდაჭერაც ჭირდება.
რაც შეეხება სტერეოტიპების დაძლევას, ვფიქრობ გამოსავალი საჯარო მეცნიერებაშია. აკადემიური მსჯელობა და სამეცნიერო ცოდნა უფრო ფართო საზოგადოებრივ აუდიტორიამდე უნდა მივიდეს.
ეს სტერეოტიპული და ბანალური ისტორიული წარმოდგენების დაძლევაშიც დაგვეხმარება.
