ნამახვანჰესის შეჩერებული პროექტის ფასი - აშშ-ის სასამართლომ საქართველოს $350 მილიონის გადახდა დააკისრა
ნამახვანჰესის საქმე
აშშ-ის ფედერალურმა სასამართლომ საქართველოს წინააღმდეგ ENKA Renewables-ის საარბიტრაჟო დავაში კომპანიის მოთხოვნა დააკმაყოფილა და საერთაშორისო არბიტრაჟის გადაწყვეტილების აღსრულება დაუშვა. ეს ნიშნავს, რომ საქართველოს ENKA-სთვის დაახლოებით 350 მილიონი დოლარის, ასევე დარიცხული პროცენტის გადახდა მოუწევს.
კოლუმბიის ოლქის ფედერალურმა მოსამართლემ, ამიტ მეჰტამ, 11 სექტემბერს საქართველოს ძირითადი არგუმენტები არ გაიზიარა, მათ შორის მოთხოვნა საქმის შეწყვეტის ან შეჩერების შესახებ, სანამ პარიზის სააპელაციო სასამართლო ENKA-ს სასარგებლოდ მიღებულ საარბიტრაჟო გადაწყვეტილებაზე საბოლოოდ იმსჯელებს.
გადასახდელ თანხას დაემატება SOFR-ის განაკვეთი და დამატებით 4 პროცენტი. პროცენტი ყოველდღიურად დაგროვდება და ყოველთვიურად დაკაპიტალდება, რის გამოც საბოლოო ვალდებულება ამჟამად განსაზღვრულ 350 მილიონ დოლარზე მეტი იქნება.
სასამართლომ ENKA-ს 18 სექტემბრამდე დაავალა საბოლოო განკარგულების პროექტის წარდგენა, რომელშიც 11 სექტემბრის შემდეგ დარიცხული პროცენტიც იქნება გათვალისწინებული.
დავა, რომელმაც ნამახვანის პროექტი საერთაშორისო არბიტრაჟამდე მიიყვანა
ENKA-სა და საქართველოს შორის დავა ნამახვანის ჰიდროელექტროსადგურების კასკადის პროექტიდან დაიწყო.
პროექტს საქართველოში წლების განმავლობაში ეწინააღმდეგებოდა საზოგადოების ნაწილი, რომელიც მის შესაძლო სოციალურ და გარემოსდაცვით შედეგებზე მიუთითებდა. წინააღმდეგობის ფონზე პროექტის განხორციელება შეფერხდა, საბოლოოდ კი ENKA-მ სახელმწიფოსთან გაფორმებული შეთანხმება შეწყვიტა.
თურქულმა კომპანიამ განაცხადა, რომ საქართველომ ხელშეკრულებით გათვალისწინებული ვალდებულებები არსებითად დაარღვია, მათ შორის ვერ უზრუნველყო პროექტის ტერიტორიაზე სათანადო წვდომა.
საქართველოს ხელისუფლება ამ შეფასებას არ დაეთანხმა.
ხელშეკრულების შეწყვეტის შემდეგ ENKA-მ პროექტთან დაკავშირებული აქტივები საქართველოს გადასცა და მათი საბაზრო ღირებულების ანაზღაურება მოითხოვა. მხარეებმა თანხის ოდენობაზე შეთანხმებას ვერ მიაღწიეს, რის შემდეგაც კომპანიამ დავა საერთაშორისო არბიტრაჟში გადაიტანა.
საქმე საერთაშორისო სავაჭრო პალატის (ICC) საარბიტრაჟო ტრიბუნალმა განიხილა. ტრიბუნალი პარიზში 2022 წლის მაისში შეიკრიბა და დაახლოებით ორი წლის განხილვის შემდეგ დაადგინა, რომ საქართველომ ENKA-სთან გაფორმებული BOO Agreement-ის პირობები არსებითად დაარღვია.
ტრიბუნალმა ასევე დაასკვნა, რომ ENKA-ს ხელშეკრულების შეწყვეტის უფლება ჰქონდა და საქართველოს კომპანიისთვის იმ აქტივების სამართლიანი საბაზრო ღირებულება უნდა აენაზღაურებინა, რომლებიც ხელშეკრულების შეწყვეტისას სახელმწიფოს გადაეცა.
საბოლოოდ, ENKA-ს სასარგებლოდ დაახლოებით 350 მილიონი დოლარის გადახდა განისაზღვრა, პროცენტთან ერთად.
თავდაპირველად პროცენტი LIBOR-ისა და დამატებითი 4 პროცენტის საფუძველზე ითვლებოდა. მას შემდეგ, რაც LIBOR გაუქმდა, მხარეები SOFR-ის გამოყენებაზე შეთანხმდნენ. 2025 წლის იანვარში ტრიბუნალმა გადაწყვეტილებაში ტექნიკური შეცდომის გასასწორებლად დამატებითი დოკუმენტიც გამოსცა.
პარიზის სასამართლო და ვაშინგტონის გადაწყვეტილება
საქართველოსთვის საქმე ამით არ დასრულებულა. ქვეყანამ საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების გაუქმება პარიზის სააპელაციო სასამართლოში მოითხოვა.
ამავდროულად, ENKA-მ აშშ-ის სასამართლოს მიმართა და მოითხოვა არბიტრაჟის გადაწყვეტილების აღიარება და აღსრულება. კომპანია 1958 წლის ნიუ-იორკის კონვენციას ეყრდნობოდა, რომელიც უცხოური საარბიტრაჟო გადაწყვეტილებების აღიარებისა და აღსრულების წესს ადგენს.
საქართველოს პოზიცია იყო, რომ აშშ-ში მიმდინარე პროცესი უნდა შეწყვეტილიყო ან შეჩერებულიყო პარიზის სასამართლოს საბოლოო გადაწყვეტილებამდე. თბილისი მიუთითებდა, რომ თუ ფრანგული სასამართლო საარბიტრაჟო გადაწყვეტილებას გააუქმებდა, მისი აღსრულება აშშ-შიც ვეღარ მოხდებოდა.
მოსამართლე მეჰტამ ეს არგუმენტი არ გაიზიარა.
მისი გადაწყვეტილებით, არბიტრაჟის ერთ-ერთი მთავარი მიზანი დავების სწრაფი გადაწყვეტაა და ამ მიზანს არ შეესაბამებოდა ამერიკული საქმის გაურკვეველი ვადით შეჩერება.
სასამართლომ ყურადღება მიაქცია იმასაც, რომ საარბიტრაჟო პროცესი თითქმის ოთხი წლის წინ დაიწყო, მაშინ როცა პარიზის სასამართლოში საბოლოო მოსმენა 2025 წლის ოქტომბერში გაიმართა და გადაწყვეტილება ჯერ კიდევ არ იყო მიღებული.
ამ გარემოებების გათვალისწინებით, ვაშინგტონის სასამართლომ ჩათვალა, რომ პარიზის პროცესის დასრულების მოლოდინი ნიუ-იორკის კონვენციის მიზნებთან შეუთავსებელი იქნებოდა.
რატომ ვერ დაარწმუნა საქართველომ სასამართლო ზიანის გამოთვლის საკითხზე
საქართველოს დაცვის ერთ-ერთი მთავარი არგუმენტი ზიანის ოდენობის გამოთვლას ეხებოდა.
დავა ე.წ. Construction Risk Premium-ს, ანუ მშენებლობის რისკის პრემიას შეეხო. ეს მაჩვენებელი პროექტის მშენებლობის ხარჯების ზრდისა და ვადების შესაძლო გადაცილების რისკს ასახავს.
ENKA 0-პროცენტიან მაჩვენებელს ითხოვდა, საქართველო კი 1 პროცენტს. სასამართლოს დოკუმენტის მიხედვით, ამ ერთი პროცენტული პუნქტის განსხვავებას საბოლოო კომპენსაციაში 100 მილიონ დოლარზე მეტი სხვაობა შეეძლო გამოეწვია.
საქართველო ამტკიცებდა, რომ ტრიბუნალმა მხარეებს საკუთარი პოზიციების სრულად წარმოდგენის შესაძლებლობა არ მისცა. მისი პოზიციით, ტრიბუნალმა ექსპერტებს ერთობლივი მოდელისა და ანგარიშის მომზადება დაავალა, შემდეგ კი 0-პროცენტიანი მაჩვენებელი აირჩია, მიუხედავად იმისა, რომ საქართველო 1 პროცენტს სთავაზობდა.
ამ არგუმენტს აშშ-ის სასამართლო არ დაეთანხმა.
მეჰტას გადაწყვეტილებით, საქართველო თავად მონაწილეობდა იმ პროცედურის განხილვაში, რომელიც ტრიბუნალმა გამოიყენა, და შეეძლო მის წინააღმდეგ პრინციპული პრეტენზია პროცესშივე დაეფიქსირებინა.
სასამართლოს მიხედვით, საქართველოს წარმომადგენელს ერთობლივი ექსპერტული ანგარიშის მომზადების წინააღმდეგ „ძლიერი წინააღმდეგობა“ არ გამოუთქვამს. შესაბამისად, მოგვიანებით ამ პროცედურის გამოყენება არბიტრაჟის გადაწყვეტილების გაუქმების საფუძვლად საკმარისი არ აღმოჩნდა.
სასამართლომ ასევე აღნიშნა, რომ საქართველოს შეეძლო 0-სა და 1 პროცენტს შორის სხვა მაჩვენებელი შეეთავაზებინა, თუმცა ასეთი ალტერნატივა არ წარუდგენია.
სასამართლომ პროცედურული დარღვევის მტკიცებაც უარყო
საქართველო ამტკიცებდა, რომ ტრიბუნალის მიერ გამოყენებული პროცედურა მხარეებს შორის შეთანხმებულ წესებს არ შეესაბამებოდა.
ვაშინგტონის სასამართლომ ეს არგუმენტიც უარყო.
გადაწყვეტილების მიხედვით, ტრიბუნალმა მხარეებთან ზიანის გამოთვლის მეთოდოლოგია განიხილა და მათ შესაძლებლობა მისცა, ექსპერტების მიერ მომზადებული მოდელისა და ანგარიშის შემდეგ დამატებითი პოზიციები წარედგინათ.
მოსამართლემ დაასკვნა, რომ ტრიბუნალს საკუთარი დისკრეციის ფარგლები არ გადაუკვეთავს. მათი შეფასებით, არბიტრაჟი მხარეების მიერ პროცესში წარმოდგენილ მონაცემებსა და წინადადებებს დაეყრდნო.
საქართველომ კი ვერ დაადასტურა, რომ ტრიბუნალმა მხარეებისთვის წინასწარ შეთანხმებული რომელიმე საარბიტრაჟო წესი დაარღვია.
ბუნებრივი რესურსების კონტროლი და სახელმწიფო სუვერენიტეტი
საქართველოს კიდევ ერთი არგუმენტი აშშ-ის საჯარო პოლიტიკას შეეხებოდა.
თბილისის პოზიციით, ENKA-სთვის კომპენსაციის დაკისრება ეწინააღმდეგებოდა სახელმწიფოების სუვერენულ უფლებას, თავად განსაზღვრონ, როგორ გამოიყენონ და მართონ საკუთარ ტერიტორიაზე არსებული ბუნებრივი რესურსები.
საქართველო ამ საკითხს ნამახვანის პროექტის წინააღმდეგ დაწყებულ საზოგადოებრივ პროტესტს უკავშირებდა. მისი არგუმენტით, საარბიტრაჟო გადაწყვეტილება სახელმწიფოს პასუხისმგებლობას აკისრებდა იმ ზომებისთვის, რომლებიც პროექტის სოციალური და გარემოსდაცვითი გავლენით გამოწვეული წინააღმდეგობის მართვას უკავშირდებოდა.
მოსამართლე მეჰტამ ეს არგუმენტიც არ გაიზიარა.
გადაწყვეტილებაში ნათქვამია, რომ უცხოური საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების აღსრულებაზე საჯარო პოლიტიკის საფუძვლით უარის თქმა აშშ-ის სამართალში ვიწრო გამონაკლისია და მხოლოდ მკაფიო შემთხვევებში გამოიყენება.
სასამართლომ გაითვალისწინა 2018 წლის საქმე, რომელშიც უცხო ქვეყნის ტერიტორიაზე ბუნებრივი აირის მოპოვების იძულებით გაგრძელებასთან დაკავშირებული საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების აღსრულება საჯარო პოლიტიკასთან შეუთავსებლად იქნა მიჩნეული.
თუმცა ENKA-ს საქმეში განსხვავებული ვითარება იყო: არბიტრაჟს საქართველოსთვის კონკრეტული ქმედების შესრულება არ დაუვალებია. გადაწყვეტილება სახელმწიფოსგან მხოლოდ ფულად კომპენსაციას ითხოვდა.
სასამართლოს შეფასებით, ასეთი „სუფთა კომპენსაციის“ გადახდა აშშ-ის საჯარო პოლიტიკას არ ეწინააღმდეგება.
რამდენი უნდა გადაიხადოს საბოლოოდ საქართველომ
ტრიბუნალის გადაწყვეტილებით ENKA-სთვის განსაზღვრული დაახლოებით 350 მილიონი დოლარი საბოლოო ვალდებულებას არ წარმოადგენს.
აშშ-ის სასამართლომ დაადგინა, რომ პროცენტი გადაწყვეტილების აღსრულების შემდეგაც უნდა გაგრძელდეს ხელშეკრულებით განსაზღვრული პირობებით.
BOO Agreement-ის მიხედვით, გადახდის ვადის გადაცილების შემთხვევაში პროცენტი როგორც სასამართლოს გადაწყვეტილებამდე, ისე მის შემდეგ უნდა დარიცხულიყო. LIBOR-ის გაუქმების შემდეგ მხარეებმა შესაბამის მაჩვენებლად SOFR აირჩიეს, დამატებული 4 პროცენტით.
სასამართლომ მიიჩნია, რომ ხელშეკრულების ეს პირობა მკაფიო იყო და, შესაბამისად, სტანდარტული საპროცენტო განაკვეთის გამოყენების ნაცვლად სწორედ SOFR-ს დამატებული 4 პროცენტი უნდა იქნეს გამოყენებული.
პროცენტი ყოველდღიურად დაგროვდება და ყოველთვიურად დაემატება ძირითად თანხას.
საბოლოო ოდენობა 18 სექტემბერს გახდება უფრო ზუსტი, როდესაც ENKA სასამართლოს საბოლოო განკარგულების პროექტს წარუდგენს და მასში 11 სექტემბრის შემდეგ დაგროვილ პროცენტსაც ასახავს.
შემდეგი ეტაპი
ვაშინგტონის სასამართლოს გადაწყვეტილება ENKA-სთვის აშშ-ის იურისდიქციაში მოქცეული საქართველოს კომერციული აქტივების წინააღმდეგ აღსრულების შესაძლებლობას უხსნის.
თუმცა დავის სამართლებრივი ისტორია ჯერ არ დასრულებულა.
საქართველოს მოთხოვნა საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების გაუქმების შესახებ კვლავ პარიზის სააპელაციო სასამართლოშია.
თუ ფრანგული სასამართლო საბოლოოდ გააუქმებს არბიტრაჟის გადაწყვეტილებას, ეს ნიუ-იორკის კონვენციის V(1)(e) მუხლის საფუძველზე აშშ-ში მისი აღსრულების უარყოფის დამოუკიდებელი საფუძველი შეიძლება გახდეს.
ვაშინგტონის სასამართლომ, ამ ეტაპზე, პარიზის გადაწყვეტილების მოლოდინი არ მიიჩნია საკმარის საფუძვლად საქმის შესაჩერებლად.
