ფონ დერ ლაიენის ვიზიტი ბაქოში: ენერგეტიკა, მშვიდობის პროცესი და ადამიანის უფლებები
ფონ დერ ლაიენის ვიზიტი აზერბაიჯანში
ევროკომისიის პრეზიდენტი ურსულა ფონ დერ ლაიენი სამუშაო ვიზიტით ბაქოში იმყოფებოდა. ექსპერტების შეფასებით, ეს ვიზიტი მნიშვნელოვანი ნაბიჯია სამხრეთ კავკასიაში სამშვიდობო პროცესის ხელშეწყობის, ევროპის ენერგოუსაფრთხოების დივერსიფიკაციისა და ევროკავშირ-აზერბაიჯანის ეკონომიკური თანამშრომლობის გაღრმავების მიმართულებით.
ეს ფონ დერ ლაიენის პირველი ვიზიტია ბაქოში 2022 წლის შემდეგ. იგი ასევე მისი სამხრეთ კავკასიური ტურნეს ნაწილია, რომლის ფარგლებშიც ევროკომისიის პრეზიდენტს გაფართოების საკითხებში ევროკომისარი მართა კოსი ახლავს. ტურნე 2 ივლისს სომხეთში გაგრძელდება.
ვიზიტმა კიდევ ერთხელ გაუსვა ხაზი ევროკავშირსა და აზერბაიჯანს შორის სტრატეგიული პარტნიორობის გაღრმავების პოტენციალს, ასევე უსაფრთხოების, ეკონომიკური თანამშრომლობისა და ადამიანის უფლებების საკითხებს შორის ბალანსის მნიშვნელობას.
განცხადებები და განხილული თემები
შეხვედრა გაფართოებულ ფორმატში გაიმართა. მხარეებმა განიხილეს ორმხრივი სავაჭრო და ეკონომიკური თანამშრომლობა, ენერგომომარაგება, სატრანსპორტო ინფრასტრუქტურის განვითარება, ციფრული და ენერგეტიკული კავშირები, განახლებადი ენერგეტიკა და რეგიონული უსაფრთხოება. აღინიშნა, რომ ევროკავშირი კვლავ აზერბაიჯანის უმსხვილესი სავაჭრო პარტნიორია და ქვეყნის საგარეო ვაჭრობის 40%-ზე მეტს შეადგენს. თავის მხრივ, აზერბაიჯანი ევროკავშირის მთავარი სავაჭრო პარტნიორია სამხრეთ კავკასიაში.
ენერგეტიკის სფეროში მხარეებმა განსაკუთრებული ყურადღება დაუთმეს სამხრეთის გაზის დერეფანსა და 2022 წელს გაფორმებულ სტრატეგიული ენერგეტიკული პარტნიორობის მემორანდუმს. მათი ინფორმაციით, აზერბაიჯანული გაზის ექსპორტი ევროკავშირის ქვეყნებში 65%-ით გაიზარდა. ასევე განიხილეს სატრანსპორტო, ციფრული და ენერგეტიკული ინფრასტრუქტურის განვითარება. განახლებადი ენერგიის მიმართულებით აზერბაიჯანი მზისა და ქარის ელექტროსადგურების პროექტების განხორციელებას გეგმავს, რომელთა ჯამური სიმძლავრე 8 გიგავატი იქნება. საუბარი შეეხო ასევე „მწვანე ენერგიის დერეფნის“ პროექტს, კასპიის ზღვაში ოფშორული ქარის ენერგიის განვითარებასა და სომხეთის გავლით ელექტროგადამცემი კაბელის მშენებლობის პროექტს.
შეხვედრის ერთ-ერთი მთავარი თემა რეგიონული უსაფრთხოება და აზერბაიჯანსა და სომხეთს შორის ურთიერთობების ნორმალიზება იყო. მხარეებმა ისაუბრეს უკვე გადადგმულ პრაქტიკულ ნაბიჯებზე, მათ შორის 2025 წლის აგვისტოში ვაშინგტონში ხელმოწერილ ერთობლივ დეკლარაციაზე, პარაფირებულ სამშვიდობო შეთანხმებაზე, აზერბაიჯანის მიერ სატრანზიტო შეზღუდვების მოხსნასა და სომხეთისთვის საწვავის მიწოდებაზე.
ურსულა ფონ დერ ლაიენმა აღნიშნა, რომ აზერბაიჯანმა მნიშვნელოვანი მხარდაჭერა გაუწია ევროპას იმ პერიოდში, როდესაც რუსეთი ენერგორესურსებს პოლიტიკური ზეწოლის ინსტრუმენტად იყენებდა. მისი თქმით, ევროკავშირს ეს მხარდაჭერა არ დავიწყებია და სამხრეთის გაზის დერეფანი ევროპის ენერგოუსაფრთხოების ერთ-ერთ ყველაზე წარმატებულ პროექტად იქცა. ფონ დერ ლაიენმა აზერბაიჯანს მადლობა გადაუხადა ამ პროცესში შეტანილი წვლილისთვის.
მან ასევე მიულოცა პრეზიდენტ ილჰამ ალიევს, მისი სიტყვებით, „რეგიონში მშვიდობისა და თანამშრომლობის ხელშეწყობის საქმეში გამოვლენილი პირადი ლიდერობისთვის“ და ხაზი გაუსვა სამშვიდობო შეთანხმებების „დოკუმენტებიდან რეალობად“ ქცევის აუცილებლობას, რაც რეგიონული კავშირების გაძლიერებით უნდა მოხდეს.
თავის მხრივ, ილჰამ ალიევმა განაცხადა, რომ ევროკავშირსა და აზერბაიჯანს შორის ურთიერთობები „უპრეცედენტო იმპულსით“ ვითარდება და „აქტიურობის უპრეცედენტო ეტაპზე“ გადავიდა. მან განსაკუთრებული ყურადღება გაამახვილა ვაჭრობის, ენერგეტიკის, კავშირებისა და განახლებადი ენერგიის სფეროში თანამშრომლობაზე, ასევე სამშვიდობო პროცესში გადადგმულ პრაქტიკულ ნაბიჯებზე და აღნიშნა, რომ „ფაქტობრივი მშვიდობა უკვე ხელშესახები რეალობა გახდა“.
გამოცხადებული ინიციატივები და თანამშრომლობის პერსპექტივები
ფონ დერ ლაიენმა ევროკავშირისა და აზერბაიჯანის შორის კავშირის პარტნიორობის ჩამოყალიბების ინიციატივა წარადგინა. მან ასევე გამოაცხადა კავშირის საკითხებზე მაღალი დონის დიალოგის დაწყებისა და ბაქოში კავშირისადმი მიძღვნილი რეგიონული საინვესტიციო კონფერენციის ჩატარების გეგმები.
სამხრეთ კავკასიისთვის განკუთვნილი „გლობალური კარიბჭის“ (Global Gateway) პროგრამის ფარგლებში ევროკავშირმა 200 მილიონი ევროს გრანტი გამოყო, რომელსაც, ევროკომისიის შეფასებით, 2 მილიარდ ევრომდე ინვესტიციის მობილიზება შეუძლია. დაფინანსება მოიცავს ნახიჩევანთან სარკინიგზო კავშირის განვითარებასა და ბაქოს პორტის გაფართოებას. გარდა ამისა, გამოცხადდა 20 მილიონი ევროს ახალი პროგრამა მშვიდობის ხელშეწყობისთვის, რომელიც სასაზღვრო რეგიონებში ჯანდაცვის, განაღმვის, სოფლის მეურნეობის, წყლის რესურსების მართვის, ზუსტი მიწათმოქმედებისა და მცირე და საშუალო ბიზნესის მხარდაჭერას ითვალისწინებს.
ამ ინიციატივებს შეუძლია მნიშვნელოვნად გააძლიეროს ევროკავშირის საინვესტიციო მხარდაჭერა რეგიონისთვის, ხელი შეუწყოს სტაბილურობას და კიდევ უფრო განამტკიცოს აზერბაიჯანის როლი, როგორც სატრანზიტო და ენერგეტიკული ჰაბისა. თუმცა, მათი წარმატება დიდწილად პოლიტიკურ ნებასა და მხარეებს შორის თანამშრომლობის ხარისხზე იქნება დამოკიდებული.
ვიზიტი ახალ ეკონომიკურ შესაძლებლობებს ქმნის, თუმცა, ამავდროულად, ევროკავშირის ერთგულებას საკუთარი ღირებულებების მიმართაც გამოცდის.
როგორ უყურებს ევროკავშირი სამხრეთ კავკასიას? სახელმწიფო გაზეთის კომენტარი
სახელმწიფო გამოცემა „ხალხის გაზეთის“ პოლიტიკური ანალიტიკოსი შაბნამ ზეინალოვა ურსულა ფონ დერ ლაიენის ბაქოში ვიზიტს ევროკავშირის სამხრეთ კავკასიისადმი მიდგომის სტრატეგიულ ცვლილებად აფასებს. მისი აზრით, თუ ადრე ბრიუსელი რეგიონს ძირითადად კონფლიქტების მოგვარებისა და ნორმატიული დღის წესრიგის პრიზმიდან უყურებდა, დღეს სამხრეთ კავკასიას სტრატეგიულ პლატფორმად აღიქვამს, რომელიც ევრაზიის ენერგეტიკულ, სატრანსპორტო და ეკონომიკურ კავშირებში მნიშვნელოვან როლს ასრულებს.
ავტორის შეფასებით, ეს ცვლილება ისტორიულ კონტექსტში უნდა განიხილებოდეს. მისი თქმით, მე-19 საუკუნეში რუსეთის იმპერიის მიერ სამხრეთ კავკასიაზე კონტროლის დამყარებამ რეგიონი საერთაშორისო გეოპოლიტიკური მეტოქეობის ერთ-ერთ მთავარ არეალად აქცია. მაშინ, დიდი ბრიტანეთისა და რუსეთის შორის „დიდი თამაშის“ მთავარი მიზანი ინდოეთისკენ მიმავალი გზების კონტროლი იყო. თუმცა, როგორც ზეინალოვა აღნიშნავს, დღეს სახელმწიფოები გავლენას სამხედრო ძალით კი არა, ეკონომიკური პროექტებით აფართოებენ: რკინიგზებით, ენერგეტიკული მილსადენებითა და სატრანსპორტო დერეფნებით.
ანალიტიკოსის თქმით, ევროკავშირი სამხრეთ კავკასიას აღარ განიხილავს ახალი კონფლიქტების პოტენციურ ზონად, არამედ სტრატეგიულ კვანძად ევრაზიის ცვალებად ეკონომიკურ რუკაზე. განსაკუთრებით უკრაინაში ომის დაწყების შემდეგ, როდესაც ჩრდილოეთის მარშრუტი უფრო სარისკო გახდა, კასპიის ზღვის, აზერბაიჯანის, საქართველოსა და თურქეთის გავლით გამავალი შუა დერეფანი ევროპისთვის ერთ-ერთ ყველაზე რეალისტურ ალტერნატივად იქცა. ზეინალოვა აღნიშნავს, რომ აზერბაიჯანი ამ ეტაპს უკვე განვითარებული ინფრასტრუქტურით შეხვდა: ბაქო-თბილისი-ჯეიჰანის ნავთობსადენით, სამხრეთის გაზის დერეფნით, ბაქო-თბილისი-ყარსის რკინიგზითა და ტრანსკასპიური საერთაშორისო სატრანსპორტო მარშრუტით.
ექსპერტის შეფასებით, ვიზიტის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი მიმართულება ბაქოსა და ერევანს შორის ურთიერთობების ნორმალიზების მხარდაჭერა იყო. მისი თქმით, ევროკავშირს მიაჩნია, რომ რეგიონული სტაბილურობის გარეშე შეუძლებელია შუა დერეფნის სრულფასოვანი ფუნქციონირება და მასშტაბური ინვესტიციების მოზიდვა. ავტორის აზრით, ეს მიდგომა ევროპული ინტეგრაციის ისტორიულ გამოცდილებას ეფუძნება, რომლის თანახმადაც ეკონომიკური ურთიერთდამოკიდებულება კონფლიქტის რისკს ამცირებს.
დასასრულ, შაბნამ ზეინალოვა აღნიშნავს, რომ ურსულა ფონ დერ ლაიენის ბაქოში ვიზიტი შემთხვევითი არ არის. მისი შეფასებით, ის ასახავს კანონზომიერებას, რომელიც ბოლო ორი საუკუნის განმავლობაში არაერთხელ გამოვლენილა: როდესაც ევრაზიაში საკომუნიკაციო მარშრუტების კონფიგურაცია იცვლება, სამხრეთ კავკასია კვლავ მსოფლიო პოლიტიკის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ცენტრად იქცევა. როგორც ავტორი წერს, გეოგრაფიით ნაკარნახევი ინტერესები უცვლელი რჩება, იცვლება მხოლოდ მათი განხორციელების ინსტრუმენტები.
პოლიტიკური პატიმრების მიმართვა და ღირებულებებსა და ინტერესებს შორის კონფლიქტი
ვიზიტამდე რამდენიმე დღით ადრე დაპატიმრებულმა ჟურნალისტებმა და აქტივისტებმა ურსულა ფონ დერ ლაიენს ღია წერილი გაუგზავნეს. ხელმომწერთა შორის იყვნენ AbzasMedia-ს საქმის ფარგლებში გასამართლებული შვიდი ჟურნალისტი: ულვი ჰასანლი, სევინჯ ვაგიფგიზი, ჰაფიზ ბაბალი, ნარგიზ აბსალამოვა, ელნარა გასიმოვა, მაჰამად კეკალოვი და ფარიდ მეჰრალიზადე. ისინი 2023 წლის ნოემბერში დააკავეს, მოგვიანებით კი კონტრაბანდის ბრალდებით ხანგრძლივი პატიმრობა მიესაჯათ.
წერილში ავტორები ფონ დერ ლაიენს მოუწოდებენ, ადამიანის უფლებების საკითხები არა მხოლოდ დახურულ შეხვედრებზე, არამედ საჯაროდაც დააყენოს. ისინი ასევე მოითხოვენ პოლიტიკური პატიმრების გათავისუფლებას, აზერბაიჯანის მიერ ადამიანის უფლებების დაცვის სფეროში აღებული საერთაშორისო ვალდებულებების შესრულებას და „ეკონომიკური ინტერესებისთვის ღირებულებების შეწირვისგან თავის შეკავებას“.
წერილის ავტორების თქმით, ქვეყანაში კრიტიკული ხმები „სისტემატურად ითრგუნება“. ისინი ასევე აკრიტიკებენ ევროპის დუმილს მასობრივი დაპატიმრებების ფონზე. მსგავსი მოწოდებებით ფონ დერ ლაიენს სხვა დაპატიმრებულმა აქტივისტებმა და პოლიტიკურმა ემიგრანტებმაც მიმართეს.
ეს წერილი ნათლად წარმოაჩენს დაძაბულობას ევროკავშირის ღირებულებებზე დაფუძნებულ საგარეო პოლიტიკასა და აზერბაიჯანთან პრაგმატულ თანამშრომლობას შორის. ამასთან, ის აძლიერებს მოწოდებას, რომ ენერგეტიკულმა და ეკონომიკურმა პრიორიტეტებმა ადამიანის უფლებების საკითხები არ გადაფაროს.
