როგორ გახდა შევჩენკო უკრაინის წინააღმდეგობის სიმბოლო: რეპორტაჟი კანევიდან
ტარას შევჩენკოს მუზეუმი
ნოვაია გაზეტა ევროპას მასალა. ავტორი: ოლგა მუსაფიროვა
სრულმასშტაბიანმა ომმა უკრაინაში საბოლოოდ დაშალა საბჭოთა მითი ტარას შევჩენკოზე, როგორც სოფლის პოეტ-მგლოვიარეზე. მისი პოეტური წინასწარმეტყველებები უცნაურად ცოცხლდება რეკლამის დაფებზე, როცა ქვეყნის აღმოსავლეთში ოკუპირებულ ტერიტორიებს ათავისუფლებენ, მის ძეგლებს კი რუსული არმია ცოცხალი ადამიანივით ესვრის.
ოლგა მუსაფიროვა ესტუმრა კანევს, დნეპრის თავზე მდგარ გორას, სადაც, როგორც კობზარმა ანდერძით დატოვა, განისვენებს მისი ნეშტი, და დაათვალიერა ტარას შევჩენკოს მუზეუმი. ყველაზე ძვირფასი ექსპონატები იქ რუსული დაბომბვებისგან დამალულია.
ავტორი წერს, როგორ „ათვინიერებდნენ“ შევჩენკოს სხვადასხვა პოლიტიკური რეჟიმი და როგორ იქცა იგი უკრაინის წინააღმდეგობის სიმბოლოდ.
ვინ არის ტარას შევჩენკო
ტარას გრიგორის ძე შევჩენკო (დაიბადა 1814 წლის 9 მარტს, გარდაიცვალა 1861 წლის 10 მარტს) იყო უკრაინელი პოეტი, პროზაიკოსი, მხატვარი და მოაზროვნე. მისმა შემოქმედებამ საფუძველი ჩაუყარა თანამედროვე უკრაინულ ლიტერატურასა და ენას.
იგი ბატონყმი გლეხების ოჯახში დაიბადა და ადრე ობოლი დარჩა. მემამულე პავლე ენგელჰარდტმა ნიჭიერი მხატვარი პეტერბურგში მსახურად, „კაზაჩოკად“ წაიყვანა. შვიდი წლის შემდეგ, 1838 წელს, მხატვარმა კარლ ბრიულოვმა, პოეტმა ვასილი ჟუკოვსკიმ და უკრაინელმა მხატვარმა და პედაგოგმა ივან სოშენკომ შევჩენკო 2500 მანეთად გამოისყიდეს ბატონყმობიდან.
ის პეტერბურგის ხელოვნების აკადემიის სტუდენტი გახდა. 1840 წელს გამოცემულმა კრებულმა „კობზარი“ მას სახალხო პოეტის სახელი დაუმკვიდრა.
● გაეროში უკრაინის მხარდამჭერი ერთობლივი განცხადება მიიღეს, რომელსაც საქართველოც შეუერთდა
● “შაბათის მარში”- ვიდეო ბლოგების სერიიდან “პროტესტი საქართველოში”
● მამა გაბრიელის სახელობის რუსულ სამხედრო ქვედანაყოფს ქართული “დელეგაცია” დაეხმარა: საპატრიარქო ინიციატივას ემიჯნება
● “დიდება გმირებს”- ვიდეო ბლოგების სერიიდან „პროტესტი საქართველოში“
1847 წელს შევჩენკო შეუერთდა საიდუმლო კირილე-მეთოდეს საძმოს, რომელიც ბატონყმობის გაუქმებას, თვითმპყრობელობის დამხობასა და თავისუფალი სლავური რესპუბლიკების კონფედერაციას ემხრობოდა.
დააპატიმრეს და ათი წლით გადაასახლეს ორენბურგის მხარესა და ყაზახეთის ველებზე, წერისა და ხატვის მკაცრი აკრძალვით. 1857 წელს გაათავისუფლეს, გარდაიცვალა პეტერბურგში. ორი თვის შემდეგ მისი ნეშტი უკრაინაში გადაასვენეს და კანევთან, ჩერნეჩას გორაზე დაკრძალეს.
პოეტის მთავარ ნაწარმოებებს შორისაა „ანდერძი“, „Реве та стогне Дніпр широкий“, „სიზმარი“, „ჰაიდამაკები“, „კატერინა“ და პოემა „კავკასია“. მასში შევჩენკო რუსეთის იმპერიის დამპყრობლურ ომს კავკასიაში გმობს და ხალხების თავისუფლებისთვის ბრძოლას ადიდებს.
იქიდან ერთი სტრიქონი, „Борітеся – поборете. Вам Бог помагає“, უკრაინის ყველა რევოლუციის სიმბოლოდ იქცა. პროზას, მათ შორის მოთხრობებს „მხატვარი“ და „მუსიკოსი“, შევჩენკო გადასახლებაში რუსულად წერდა. მხატვრის სახით მან ათასზე მეტი ნამუშევარი შექმნა.
რევოლუციის ხატები
2014 წლის თებერვლის შუა რიცხვებში მაიდანი ფაზაში შევიდა, რომელსაც „თავისუფლება ან სიკვდილი“ ერქვა. მაშინ კიევის ცენტრში, გრუშევსკის ქუჩაზე, ენათმეცნიერების ინსტიტუტის შენობის ფასადზე, მთავარი ბარიკადის მარჯვნივ, ჩარჩოში ჩასმული პორტრეტების სტილში შესრულებული გრაფიტი გაჩნდა.
თითქოს ღამით გამოიკვეთნენ კოცონების ჭვარტლის ფენიდან. გამოსახულებებს მაშინვე „რევოლუციის ხატები“ უწოდეს. ავტორი, მხატვარი მეტსახელით „სოციოპათი“, ვინაობის გამჟღავნებას არ ჩქარობდა.
პირველი ნახატი: ტარას შევჩენკო ბანდანით, რომელიც სახის ქვედა ნაწილს ფარავს. ასე გამოიყურებოდნენ მაიდანელთაგან ბევრი, ამოცნობას რომ გაურბოდნენ. მილიციას აქტივისტების სიები და ფოტოები ჰქონდა, მათზე ნადირობდნენ, იტაცებდნენ და კლავდნენ. ნახატის ქვეშ შევჩენკოს სტრიქონია: „Вогонь запеклих не пече“ („ცეცხლი გამწარებულებს არ სწვავს“). ლესია უკრაინკა რესპირატორშია: ხალხს ცრემლსადენი გაზით ავსებდნენ.
მისი სიტყვებია: „Хто визволиться сам, той буде вільний“ („ვინც თავს თავად გაათავისუფლებს, ის თავისუფალი იქნება“). ივან ფრანკო ნარინჯისფერ ჩაფხუტშია წარწერებით „მე ექსტრემისტი ვარ“ და „Банду геть!“.
სამშენებლო ჩაფხუტები და ველოსიპედისტის ჩაფხუტები სპეცრაზმ „ბერკუტის“ კეტებისგან ცოტათი იცავდა. ტყვიებისგან კი ვერ გიხსნიდა, როცა იანუკოვიჩის რეჟიმმა, პუტინის რჩევით, პროტესტის სისხლში ჩახშობა დაიწყო, როგორც მავნე მაგალითისა სხვებისთვის. უკრაინელები არ დაიფანტნენ.
რამდენიმე წლის შემდეგ „რევოლუციის ხატების“ განადგურებას მეზობელი ბუტიკის მეიჯარე კომერსანტები შეეცადნენ. პროვოკატორები საღებავით ფარავდნენ და ზემოდან „Fake!“ წერდნენ. გამოსახულებები ადგილობრივი მნიშვნელობის ისტორიულ ძეგლად ცნეს, აღადგინა კი ისევ „სოციოპათმა“, უკრაინის ეროვნული მეხსიერების ინსტიტუტისა და მაიდანის მუზეუმის მხარდაჭერით.
გრაფიტი დღესაც გადმოჰყურებს ინსტიტუტის კედლიდან გრუშევსკის ქუჩას, მხოლოდ პირველი სართულის ფანჯრებია „დარტყმის“ შემდეგ ხის ფირფიტის ფარებით დაფარული. ივან ფრანკოს პოეტური წინასწარმეტყველება მისი ნახატის ქვეშ ზუსტად ადგილზეა: „Наше все життя – війна“ („ჩვენი მთელი ცხოვრება ომია“).
შევჩენკო სტრიტ-არტში
მას შემდეგ სტრიტ-არტის ყველაზე მოთხოვნადი პერსონაჟი შევჩენკო გახდა. მხოლოდ კიევის ბულვარზე, რომელსაც მისი სახელი ჰქვია, კედლებზე სამი გამოსახულება დავთვალე წარწერით „პოეტ-მხატვარი, წინასწარმეტყველი თუ სუპერგმირი?“. QR-კოდი გვთავაზობდა მინიმალურ ცოდნას იმ ადამიანზე, რომელმაც „ერზე მაშინ გვიამბო, როცა ეს მეინსტრიმი არ იყო“, და თანამედროვე სახეების გალერეას.
ძველი სკოლის უკრაინული ლიტერატურის მასწავლებლებს ამის დანახვაზე გული წაუვიდოდათ. მოღუშული გენიოსის ნაცვლად, რომელიც უბრალო ხალხიდან გამოვიდა, აქ არის „შევა“: ტატუებიანი, წითელშარვლიანი როკერი ბანდურით ხელში, ზამთრის სამოსში გამოწყობილი ჯაშუში კურდღლის ყურებით, მებრძოლი ბრძოლის ჟილეტზე „ნაღმების გაუვნებელყოფის“ ნაჭრით, რენუარის ტილოებიდან გადმოსული ახალგაზრდა.
ტარასს მართლაც ბევრი ნიღაბი-სახე ჰქონდა: ახალგაზრდა ბატონი, ინტელიგენტი, მოგზაური, პეტერბურგის ბოჰემა. არა კანონიკური მოხუცი ცხვრის ტყავის ქურქით, არამედ გამწარებული თავისუფლებისმოყვარე. ორმოცდაშვიდი წელი დღევანდელი სტანდარტებით განა ასაკია?
ნიშური მედიარესურსი „ოსვიტორია“ (освіта, უკრ. განათლება) შეახსენებდა: არც ერთმა ხელისუფლებამ არ მიიღო პოეტი ამოჭრილი ადგილების გარეშე. განსაკუთრებით საბჭოთა სპეცსამსახურებმა იშრომეს. კობზარის ცხოვრებისა და შემოქმედების შესახებ საარქივო მასალების ნაწილს დღემდე ხსნიან.
▇ არც ერთმა ხელისუფლებამ არ მიიღო პოეტი ამოჭრილი ადგილების გარეშე.
შევჩენკო რუსული არმიის სამიზნე
რუსეთის შეჭრამ უკრაინაში შევჩენკო, როგორც უნდა ჟღერდეს, რუსული არმიის მთავარ მისტიკურ მტრადაც აქცია. მისი გამოსახულებების განადგურება პრინციპულ საკითხად იქცა.
2022 წლის აპრილში ვესტუმრე ახლადგანთავისუფლებულ ბოროდიანკას კიევის ოლქში. შავი ჩონჩხებისა და ბეტონის გროვების მახლობლად, ცენტრალურ ქუჩაზე, გადარჩენილები ელოდნენ. ნანგრევებიდან, რომლებიც საძმო საფლავებად იქცა, მაშველები ცხედრებსა და მათ ნაწილებს ამოიღებდნენ.
ნეშტი ერთი თვე იწვა ნანგრევებში: ოკუპანტები არ აძლევდნენ ნებას, მკვდრებიანი ნანგრევები დაეშალათ. მთავარ მოედანზე შევჩენკოს ბიუსტი რუსებმა ისიც დახვრიტეს. სამჯერ: შუბლში, საფეთქელში და საკონტროლო ტყვია, უფრო მსხვილკალიბრიანი, კეფაში.
განთავისუფლების მეორე დღეს ვიღაცამ ტარასს პირველი ტიტები მიუტანა, ცელოფანში გახვეული, სათბურის, ყვითელი. სად იშოვეს, გამოცანად რჩება.
უკრაინის საზღვრისპირა სოფელი გლიბოკე ხარკოვის ოლქში დამპყრობლებისგან 2022 წლის სექტემბერში გაასუფთავეს. ადგილობრივ სკოლაში უკრაინული ენისა და ლიტერატურის კაბინეტი რუსმა სამხედროებმა სასროლეთად აქციეს. სამიზნედ შევჩენკოს პორტრეტი ემსახურებოდა, კლასის დაფის ზემოთ.
ერთი ხელით თავში ესროდნენ, მეორეთი „რუსულ სამყაროში“ ითრევდნენ. ამ მოვლენას აღწერს ტერმინი „აპროპრიაცია“: უცხო კულტურის ელემენტების მითვისება.
ხარკოვის საოლქო პროკურატურამ 2022 წლის ოქტომბერში გამოაქვეყნა ნივთმტკიცებები იმის შესახებ, როგორ ცდილობდნენ ოკუპანტები საგანმანათლებლო პროცესის რუსული ნიმუშით დაწყებას.
კუპიანსკის რაიონის სოფელ გლუშკოვკას ლიცეუმში, სამფეროვნებისა და რუსეთიდან ჩამოტანილი სახელმძღვანელოების გარდა, რუსი მწერლების პლაკატები იპოვეს. მათ შორის იყვნენ გოგოლი და შევჩენკო: „პოეტი, პროზაიკოსი, მხატვარი. რუსებმა გამოისყიდეს ბატონყმური ტყვეობიდან. დღიურს რუსულ ენაზე წერდა“.
შევჩენკოს ძეგლები მელიტოპოლსა და ბალაკლეაში
2023 წლის იანვარში ოკუპირებული მელიტოპოლის, ზაპოროჟიის ოლქის, ცენტრში ტარას შევჩენკოს ძეგლი დაანგრიეს. დემონტაჟი გვიან საღამოს ჩაატარეს. ამის შესახებ ქალაქის მერმა ივან ფედოროვმა განაცხადა და დაამატა: „სარდაფში წაიყვანეს ალბათ. მხოლოდ ასე შეუძლიათ არასასურველთან გასწორება“.
სარდაფზე პირადი გამოცდილებით იცოდა: 2022 წლის მარტში მას სამუშაო კაბინეტიდან გაიტაცეს, თავზე ტომარა გადაუკრეს, ერთი კვირის შემდეგ კი უკრაინის მხარის მიერ ტყვედ აყვანილ ცხრა სრულიად ახალგაზრდა რუს ვადიან ჯარისკაცზე გაცვალეს. შევჩენკოს ნაცვლად მელიტოპოლში 2025 წლის 9 მაისისთვის კვარცხლბეკზე სტალინის ბიუსტი აღმართეს.
ტარასი არაერთხელ გამოჩნდა უკრაინულ ტერიტორიებზე მტრის განდევნისთანავე. მოკლე ვიდეო, რომელიც 2023 წლის შემოდგომის შეტევისას უკრაინის საჰაერო ძალების მოიერიშეებმა გადაიღეს განთავისუფლებულ ბალაკლეაში, ხარკოვის ოლქში, ქვეყნის ყველა სატელევიზიო არხმა, როგორც ჩანს, აჩვენა.
ქუჩის სარეკლამო დაფიდან თეთრ-ლურჯ-წითელ ტილოს აგლეჯენ წარწერით „ჩვენ რუსეთთან ერთი ხალხი ვართ“. ქვემოდან კობზარის პორტრეტი და პოემა „კავკასიის“ ცნობილი სტროფი იხსნება. ბანერი ომის დაწყებამდე ბოლო პირობითად მშვიდობიან წელს, ქვეყნის დამოუკიდებლობის რიგით თარიღზე გააკრეს.
ერთი სამხედრო გაოგნებული ამბობს: „Та ну нах…“. მეორე ბრძანებს: „Читай!“ და ისმის სტროფი: „Борітеся – поборете! Вам Бог помагає! За вас правда, за вас слава і воля святая“.
იმავე ნაწყვეტს ბარიკადების ფონზე ხმამაღლა კითხულობდა სტუდენტი სერგეი ნიგოიანი, მაიდანის პირველ დაღუპულ გმირთაგან ერთ-ერთი. ახლა კიევის ლუკიანივკის უბანში, სადაც ცოცხალი ადგილი აღარ დარჩენილა, დანგრეული შენობის ფასადს ტარასის გამოსახულებიანი ბანერი ფარავს წარწერით „ვიბრძვით. გავიმარჯვებთ“.
ამ პასუხს უკრაინაში მაშინვე კითხულობენ, რადგან მოწოდებას „Борітеся – поборете!“ ზეპირად იცნობენ. შევჩენკოს სტრიქონებს მიმდინარე მომენტს არგებენ, მაგალითად ავტორის სახლთან მდებარე ყავახანა „ბარბარაში“: „Геть із нашої домівки, ми – навіки вільні. Тут Московії не буде. Слава Україні!“
ჩერნეჩას გორა ცარისტული ხელისუფლების დროს
გორა კანევთან, დნეპრის თავზე და მწვანე კლდოვან ფერდობებს შორის, სადაც „ანდერძის“ შესაბამისად 1861 წლის მაისში პეტერბურგიდან გადმოასვენეს შევჩენკოს ნეშტი, მაშინვე საკულტო ადგილად იქცა. 1884 წელს ჰრომადას (ტერიტორიული თემის) შემოწირულობით აქ თუჯის ჯვარი დადგეს, გვერდით კი, ტყის პირას, უბრალო ქოხი.
მისი ერთი ნახევარი იმპროვიზებული სახალხო მუზეუმი „ტარასის სენაკი“ იყო, მეორეში დარაჯი-მეთვალყურე ცხოვრობდა. ექსპონატები: „კობზარის“ ტომი, პოეტის ზეთის საღებავებით დახატული პორტრეტი თავზე შარავანდედით, უცნობი მხატვრის ხელით, კობზა, მაგიდაზე დადებული ძველი გამოხმაურებათა წიგნი.
გარშემო ქარგული ხელსახოცები ეკიდა, მათ შორის შევჩენკოს გამოსახულებითაც, იმათგან, ვინც ხშირად წერა-კითხვა არ იცოდა, მაგრამ მის ლექსებს ზეპირად ფლობდა.
კიევის ოლქის სახელმწიფო არქივში შემორჩენილია კანევის ჟანდარმერიის საიდუმლო რაპორტები სტუმრების შესახებ. ჩერნეჩას გორაზე არა მხოლოდ მეზობელი სოფლებიდან, შორიდანაც მოდიოდნენ. სიფხიზლე ორმაგდებოდა იუბილეების წინ.
ხელისუფლებამ არც მომლოცველთა ღამისთევის შენობის აშენების ნება მისცა და არც საფლავის მოვლა-დაცვის საზოგადოების დაარსების. როგორც ცარისტი მოხელეები 1910 წლის 8 აპრილის კიევის გუბერნიის საზოგადოებათა საქმეთა სამმართველოს დოკუმენტში იტყობინებოდნენ, ეს „უკრაინოფილური პარტიის მოღვაწეებისა და ადეპტების შეკავშირებისა და გაერთიანების ერთ-ერთი მოხერხებული საშუალებაა, რადგან შეკრების შესაძლებლობას აძლევს მათ განმარტოებულ ადგილას, ადმინისტრაციული დაკვირვებისა და ზედამხედველობისთვის ძნელად მისაწვდომში“.
საზოგადოების საქმიანობა, ამბობდნენ ისინი, „მიმართული იქნება მალოროსიის კულტურულ-პოლიტიკური ავტონომიის პროპაგანდის გაძლიერებისკენ“. მტკიცებულებად მოხელემ ისიც მოიყვანა, რომ განაცხადში არ იყო მითითებული საქმისწარმოების ენა. ესე იგი, ენა საეჭვოა, ანუ არარუსული.
მხატ შევჩენკოს საფლავთან
რუსი შემოქმედებითი ინტელიგენციის საუკეთესო წარმომადგენლებს არც ჟანდარმთა გაფრთხილებები აშინებდათ, არც „ავტონომიის ადეპტების“ გეგმები. ზინაიდა ტარახან-ბერეზა, შევჩენკოს ეროვნული ნაკრძალის ყველაზე ხანდაზმული დღემდე ცოცხალი თანამშრომელი, სამეცნიერო-ისტორიულ მატიანეში „სიწმინდე“ (კიევი, 1998 წელი) ადასტურებს: 1912 წლის მაისში კანევის ნავსადგურს ტარას შევჩენკოს პორტრეტიანი თბომავალი მიადგა, ხელსახოცებითა და ყვავილებით მორთული.
„არავითარი სიტყვა, ტენდენციური სიმღერა და სხვა დემონსტრაციული გამოსვლა!“, კიდევ ერთხელ შეახსენეს ნაპირზე „ტურისტებს“. პოეტისთვის მხოლოდ ორი გვირგვინის დადების ნება დართეს. ერთი უკრაინული კლუბისა, ეროვნულ-კულტურული გაერთიანებისა, რომელსაც კომპოზიტორი მიკოლა ლისენკო ხელმძღვანელობდა.
მეორე, მდიდრული, ნაჭედი, მუხის ფოთლებით, როგორც მარადისობის სიმბოლოთი, დაფნის რტოთი და ბრინჯაოს დაფით: „გენიალურ შევჩენკოს მიწამდე თაყვანი მოსკოვის სამხატვრო თეატრისგან“.
მოსკოვის სამხატვრო თეატრი სწორედ კიევში იმყოფებოდა გასტროლებზე. მას შემდეგ ყოველ ზაფხულს მსახიობები კომუნად სახლდებოდნენ ტარასის გორის მეზობელ ხუტორზე და შთაგონებას იღებდნენ: ივან მოსკვინი, ევგენი ვახტანგოვი, მიხაილ ჩეხოვი.
უკრაინული კლუბი 1912 წელს დახურეს. ავტორი მხატის გვირგვინის ფოთლებს მუზეუმის ვიტრინაში ათვალიერებდა: ისინი ორ მსოფლიო ომს გადაურჩნენ და რუსეთის შეჭრასაც გადაურჩებიან.
მუზეუმი თავშესაფარში
მუზეუმში ორიგინალი ექსპონატები ცოტაა. რაც ძვირფასი დარჩა, დაბომბვებისგან საიმედო ადგილასაა დამალული.
„კანევი და, უპირველეს ყოვლისა, კანევის ჰიდროელექტროსადგური ცეცხლქვეშ არაერთხელ მოხვდა. მაგრამ სამეცნიერო საბჭოზე კოლეგიურად გადავწყვიტეთ, ქვეყნის გარეთ არაფერი გაგვეყვანა“, ამბობს ფონდების წამყვანი მცველი განა მანჟარა. ის ოთხმოცი წლისაა და თავს მუზეუმის გარეშე ვერ წარმოიდგენს.
„მუშაობა 2022 წლის ივლისში განვაახლეთ, რადგან ვიზიტორები სულ უფრო მეტი ხდებოდა. რა სტიმული! ექსპოზიცია სარდაფში მოვათავსეთ, რომელიც ბომბსაფარად გადავაკეთეთ. წლის დასაწყისიდან კი ზედაპირზე, დარბაზებში დავბრუნდით“.
პოეტის ძეგლი კანევში ქვიშის ტომრებით დახურული არ არის, როგორც კიევში. ეს უბრალოდ ქანდაკება კი არა, სამარხი ბორცვია სარკოფაგით შიგნით, ხალხი თაყვანსაცემად მოდის. მიუხედავად იმისა, რომ რუსები სასაფლაოებსაც ურტყამენ, როგორც 2025 წლის ივლისში ჩერკასიში, 2024 წლის ოქტომბერში ოდესაში ან 2023 წლის აპრილში კრამატორსკში.
უკრაინული კულტურის დღეები მოსკოვში
საუბარი თავისთავად რუსეთზე გადადის: პოეტის ცხოვრებისა და შემოქმედების მოსკოვისა და სანქტ-პეტერბურგის პერიოდებს ვერ ამოშლი. განა მანჟარა იხსენებს, როგორ მიიღო 2003 წელს უფროს მეცნიერ თანამშრომელ ვიტა ძიმასთან ერთად მონაწილეობა უკრაინული კულტურის დღეებში მოსკოვში.
„არბატზე უკრაინულმა ცენტრმა გამოხმაურება გვთხოვა. გამოფენა მივიტანეთ: ცალკეული პოემების სიცოცხლისდროინდელი გამოცემები, ასევე 1911 და 1914 წლის გამოცემები, გარდაცვალებიდან და დაბადებიდან ნახევარი საუკუნის იუბილეებისთვის.
ექსპოზიცია [უკრაინელი ხალხური ოსტატი ქალის] მარისია ვასილაშჩუკის ნაქსოვი ხელსახოცებით გავაჯერეთ. მიგვიღეს «ურა»-ს ძახილით! მოსკოველი მასწავლებლები მოვიდნენ, უკრაინული დიასპორა. მუზეუმელი კოლეგები საერთოდ გაგვაოცეს თავიანთი ყურადღებით“.
„და კოლექციონერებიც, რა თქმა უნდა“, აგრძელებს ვიტა ძიმა. „გვარებს არ დავასახელებ, კავშირები დიდი ხანია გაწყვეტილია. მაგრამ მოსკოვის გაზეთების [ეგზემპლარები], სადაც ტარას შევჩენკოს დაკრძალვა იყო გაშუქებული, კანევში არბატის ანტიკვარული მაღაზიების წყალობით მოხვდა.
მუზეუმი რეკონსტრუქციისთვის ემზადებოდა, მასალის შეგროვებას ვცდილობდით“. განა მანჟარა ამატებს: „გესმით, კობზარის ბიოგრაფია და შემოქმედება უფრო ფართოა, ვიდრე ჩვენ თვითონ შეგვეძლო აუდიტორიისთვის მიგვეწოდებინა“.
ვიტა ძიმას მსგავსი ამბავი აქვს. პეტერბურგელი ლიტერატურათმცოდნის იერემია აიზენშტოკის ოჯახში აღმოჩნდა 16 წლის ტარასის ავტოპორტრეტი, იმ დროისა, როცა ის ენგელჰარდტთან „კაზაჩოკად“ მსახურობდა.
დამაჯერებელი კვლევები ამბობდა, რომ ეს კობზარის პირველი პორტრეტია. „მაგრამ აიზენშტოკის ახლობლებმა ძალიან მაღალი თანხა მოითხოვეს. კანევის მუზეუმს ამის საშუალება არ ჰქონდა… როგორ წარიმართა პორტრეტის ბედი, ვის ეკუთვნის ახლა, უცნობია“.
ამ დროს ავტორის ტელეფონი ვიბრირებს: კიევში საჰაერო განგაშია. რუს სამხედროებს, რომლებიც მეხუთე წელია რაკეტებს უშვებენ, მათ შორის უკრაინის მუზეუმებზეც, სოციალურ ქსელებში სარკაზმით „პუშკინისტებს“ უწოდებენ.
დარტყმის ქვეშ მოხვდნენ, მაგალითად, გრიგორი სკოვოროდას მუზეუმი სკოვოროდინოვკაში, კუპიანსკის სამხარეთმცოდნეო მუზეუმი და ოდესის სახვითი ხელოვნების მუზეუმი.
ტაძარი კერპისთვის: მუზეუმი საბჭოთა ხელისუფლების დროს
„ახლა უკრაინისა და საბჭოთა კავშირის მშრომელებს შეეძლებათ უფრო დეტალურად გაეცნონ პოეტ-რევოლუციონერის, სოციალური და ეროვნული უღლის წინააღმდეგ მებრძოლის დიდ მემკვიდრეობას, რომელიც ყოფილი ცარისტული რუსეთის ხალხებს ასე ჩაგრავდა“, წერდა 1936 წელს რესპუბლიკური გაზეთი „კომუნისტი“.
ის შეახსენებდა, რომ 1923 წელს საფლავზე „პოეტისთვისაც და ყველა მშრომელისთვისაც საძულველი ჯვრის ნაცვლად“ დროებითი ძეგლი დადგეს, 1934 წელს კი გვერდით დროებითი გამოფენა მოაწყვეს. პარალელურად ტარასის გორაზე მუზეუმს აშენებდნენ.
ექსკურსანტები ხშირად ეკითხებიან, რატომ დასჭირდა საბჭოთა ხელისუფლებას ეს ჰოლოდომორის დროს, ასეთი მასშტაბით.
ეს უკრაინაში პირველი შენობა იყო სპეციალურად მუზეუმისთვის: მანამდე ისტორიული, აზნაურთა ან მემამულეთა სასახლეებს იყენებდნენ. ვიტა ძიმა პასუხობს: „მიაქციეთ ყურადღება: შევჩენკოს პორტრეტი (ნაქარგი, დახატული, ხეზე დამწვარი, ჩალისგან გამოწყობილი) ყველა ქოხში ეკიდა. კობზარი ბიბლიის გვერდით იდო ან მის ნაცვლად, როცა რელიგიასთან ბრძოლა დაიწყო.
ტარასის გორის ძირას სოფლები შიმშილით ხოცავდნენ. ხალხი მშენებლობაზე პურის ნაჭერში მიდიოდა სამუშაოდ, ქვებს ხელით ეზიდებოდა, როგორც ძველ ეგვიპტეში. მაგრამ სამუშაოთი ამაყობდა: შევჩენკოს მუზეუმი ტაძარს ჰგავს. ამ საკითხში უკრაინელებთან კამათი უიმედო საქმეა. ტარასი ხომ მამაცაა და წინასწარმეტყველიც!“
ვესტიბიულში „ლენინისა და სტალინის“ სკულპტურული კომპოზიცია დადგეს, პოეტის ბიუსტი კი მეორე სართულზე აიტანეს, რომ კონკურენცია არ გაეწია. ძიმას სიტყვით, რაც კვლევებითაა დადასტურებული, ოცდაათიან წლებში საბჭოთა პროპაგანდისტებს სერიოზულად იკავებდა ლენინსა და შევჩენკოს შორის პორტრეტული მსგავსების ძიება.
სამარხი ბორცვი მაშინ „აპგრეიდეს“ დაუქვემდებარეს: კვარცხლბეკთან, გრანიტის ბალუსტრადის უკან, მავზოლეუმის ტრიბუნის მსგავსი მოედანი მოაწყვეს უკრაინის პოლიტბიუროს წევრებისთვის.
1939 წელს, კობზარის 125 წლისთავზე, მუზეუმისა და ახალი ძეგლის გახსნაზე უკრაინის კომპარტიის ცენტრალური კომიტეტის პირველმა მდივანმა ნიკიტა ხრუშჩოვმა გამოვიდა. „(…) ტრადიცია, მიკროფონები შევჩენკოსთან დადგან და ჰრომადას მისი სახელით, თითქოს მისი სიმაღლიდან მიმართონ, დღემდე შემორჩა“, განმარტავს განა მანჟარა.
მუზეუმი ნაცისტების დროს: დირექტორი დმიტრო ლებედკო
1941 წლის აგვისტოს შუა რიცხვებში კანევიდან დნეპრის ხიდით, როცა ის დაბომბეს, მობილიზებულთა ბოლო ეშელონი გავიდა. ხიდის ნანგრევები ახლაც ჩანს ტარასის გორიდან. მუზეუმის ევაკუაცია ჰიტლერელთა ოკუპაციამდე ვერ მოასწრეს. თანამშრომლები გაიფანტნენ. ავტორის მოსაუბრეები შემდგომში მომხდარის დეტალებს გაურბიან: „ეს ადგილობრივი მცხოვრებლების მიმართ არაეთიკურია“.
ნაკრძალის ყოფილი ბიბლიოთეკარი და წითელი არმიის მიერ მობილიზებული დმიტრო ლებედკო, რომელიც ეშელონის დაბომბვას გადაურჩა, ერთდროულად ორ როლში აღმოჩნდა: კოლაბორანტისა (ოკუპანტებთან თანამშრომლობას დათანხმდა) და ექსპოზიციის გადამრჩენის. ნაცისტებმა მუზეუმი არ დახურეს, პირიქით, მოითხოვეს წესრიგის დამყარება და მუშაობის გაგრძელება. ვიზიტორებს, ძირითადად გერმანელ ჯარისკაცებს, მწკრივად მოჰყავდათ. გამოხმაურებათა წიგნი პირველად დარჩა ჩანაწერების გარეშე.
მოსახლეობა ტარასის გორაზე ასვლას არ რისკავდა, თუმცა მეზობელ რაიონულ ცენტრ გოროდიშჩეში ნაცისტებმა კვარცხლბეკიდან კარლ მარქსი ჩამოაგდეს და მის ადგილას შევჩენკო დააყენეს.
საარქივო დოკუმენტებში ლებედკოს ჩვენება შემორჩა: „1941 წელს სოფელ პეკარიდან მოვახერხე 15 სკამის, დაახლოებით 2000 წიგნის, შევჩენკოს ნაქარგი პორტრეტებიანი ორი ხალიჩის, ექვსი აბრეშუმის ფარდისა და სხვა ფასეულობათა დაბრუნება“. დირექტორად დანიშვნისას მან ფონდების სრული ინვენტარიზაცია ჩაატარა, ოთხი ათასი ერთეული.
არ შეუშინდა და ჩამოწერა ნახატები და ესკიზები, რომლებიც, თითქოს დროებით სარგებლობისთვის, გებიტსკომისარმა მიისაკუთრა, და აფიქსირებდა ყველა იატაკის ვაზას და ხალიჩას, რომელიც „სლავური ეგზოტიკით“ დაინტერესებულ რიგით ჩინოსანს წაუღია.
შემდეგ კი სასიკვდილო საქმეს გადაწყვიტა: ყველაზე ძვირფასი საიდუმლო ადგილას გაიტანა, ამოამოწყო და მიიმალა.
საბჭოთა ჯარების მოსვლის შემდეგ ლებედკომ ჯერ კიდევ მოასწრო მუზეუმის აღდგენაში დახმარება, რომელიც ჰიტლერელებმა უკანდახევის წინ დაუნდობლად გაანადგურეს. ნებაყოფლობით აღიარა სასამართლოში „უკრაინული ნაციონალისტური ბანდერისტული ორგანიზაციის“ საქმეში მონაწილეობა. მისგან თავის დადანაშაულების გაძლიერება მოითხოვეს:
„ვფიქრობდი, რომ უკრაინაში საბჭოთა ხელისუფლება აღარ იქნებოდა და უკრაინა დამოუკიდებელი გახდებოდა. ახლა მივხვდი ჩემი შეხედულებების უხეშ პოლიტიკურ შეცდომას“. მან სამშობლოს ღალატის მუხლი და მაქსიმალური ვადა მიიღო.
სამი წლის შემდეგ ნორილსკის ბანაკებში კუჭის წყლულის გახვრეტით გარდაიცვალა. დმიტრო ლებედკო ორმოცდაშვიდი წლის იყო, როგორც ტარას შევჩენკო. მისი სახელი ნაკრძალის ისტორიიდან დიდი ხნით ამოშალეს. ომამდელი კოლექციიდან, ხაზს უსვამენ მუზეუმის თანამშრომლები, დღემდე მხოლოდ ათი ექსპონატი მოაღწია.
იანუკოვიჩის ევრორემონტი
ლეონიდ კუჭმას საპრეზიდენტო უფლებამოსილების დასასრულს კანევში მასშტაბურ რესტავრაციაზე დაიწყეს საუბარი. შეიქმნა ისტორიულ-არქიტექტურული მემკვიდრეობის ძეგლების აღდგენის მიზნობრივი საერთო-უკრაინული ფონდი, პროექტის შემსრულებლად „უკრნიიპროექტრესტავრაცია“ აირჩიეს. სპეციალისტებმა შენობისთვის ავთენტური იერის დაბრუნება შესთავაზეს არქიტექტორ ვასილ კრიჩევსკის ნახაზებით. ოცდაათიან წლებში მას ყველაფრის განხორციელება ვერ მოუხერხებია: პროექტი „ზედმეტად უკრაინულად“ სცნეს, კრიჩევსკი და მისი უახლოესი მოწაფე პეტრო კოსტირკო კი ჩამოაშორეს. მშენებლობა დაუმთავრეს მორჩილმა ადამიანებმა. ამიტომ მუზეუმში, სადაც მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ რიგი არ მოდიოდა, რესტავრაციაზე ხმამაღლა გახარებისაც კი ეშინოდათ.
პროცესი შეჩერდა და განახლდა პრეზიდენტ ვიქტორ იანუკოვიჩის დროს. ამბობენ, მასზე შთაბეჭდილება მოახდინა მასიურმა, თვით პომპეზურმა შენობამ. იმისთვის, რომ იქ ყოველწლიური შევჩენკოს პრემია, კულტურისა და ხელოვნების დარგში უკრაინის უმაღლესი სახელმწიფო ჯილდო, გადაეცა, მუზეუმი პრეზიდენტის ესთეტიკას უნდა შეესაბამებოდა.
იანუკოვიჩის გემოვნება ყველაზე კარგად იცოდა განა გერმანმა, მისმა ერთ-ერთმა უახლოესმა თანამებრძოლმა, რეგიონების პარტიის სახალხო დეპუტატმა, ჰუმანიტარული ბლოკის კურატორმა, და მისმა პროტეჟემ, არქიტექტორმა ლარისა სკორიკმა.
„ისტორია განმეორდა“, შენიშნავს ვიტა ძიმა. „ბოლო ეტაპზე «უკრნიიპროექტრესტავრაცია» ჩამოაშორეს, ეროვნული სახე უკუაგდეს: «გარედან არავითარი მოხატულობა, ეს სოფლის ქოხი არ არის!» მაგრამ ფასადზე მაიოლიკისთვის მოსამზადებელი ეტაპი უკვე დასრულებული იყო. ასევე ალფრესკოსთვის, ანუ მოცულობითი მხატვრობისთვის.
იკრიბება უკრაინის კულტურის სამინისტროს სამეცნიერო-მეთოდური საბჭო და წყვეტს: გაითეთროს!“ განა მანჟარა ამატებს: „კრიჩევსკის ორიგინალური ნამუშევრებიდან რაც დარჩა, გასულ ომში სასწაულებრივად გადარჩა და რესტავრაციისას გამოჩნდა, კვლავ დაფარეს“.
ლარისა სკორიკმა ლაპიდარული კონცეფცია შეიმუშავა. პოემა „ჰაიდამაკების“ მოტივებზე შექმნილი პოლიქრომული პეიზაჟი მონოქრომულით შეცვალეს. ჭერის ორიგინალური კესონები გასაჭიმი ჭერის უკან დამალეს.
რუხ ქსოვილზე, მეტროში ინფორმაციის მსგავსად, წითელი ასოები გაიქცა: შევჩენკოს სტრიქონები. ვესტიბიულის ხის მოზაიკის ბარიერების ნაცვლად მინა დადგეს, პარკეტის ნაცვლად გრანიტის ფილები დაგეს.
„ვცდილობდით, ყოველ შემთხვევაში, კოლონებზე უნიკალური მცენარეული და ყვავილოვანი ორნამენტი აღგვედგინა. იანუკოვიჩს წერდნენ მუზეუმის თანამშრომლებიც და კრიჩევსკის ნათესავებიც. არ უშველა. მივიღეთ ევრორემონტი რუხ-თეთრ ტონებში“, ასკვნის ძიმა.
ის კითხულობს, ხომ არ შეამჩნია ავტორმა გრანიტის ლოდი შესასვლელთან, ვესტიბიულის ცენტრში. ავტორი უკვირს: ეს ხომ გეოლოგიის მუზეუმი არ არის.
▇ „შევჩენკო ეროვნული იდეის ქვაკუთხედია. მეტაფორა!“
1944 წლის ფოტოები და შრომის ბანაკი მუზეუმში
ავტორის ყურადღება კედელზე ჩარჩოებში ჩასმულმა ორმა ფოტომ მიიპყრო, რომლებიც 1944 წლის იანვრის უკანასკნელი დღითაა დათარიღებული. ფრონტის კორესპონდენტი იაკოვ დავიდზონი ტარასის გორაზე კანევის განთავისუფლებისთანავე მოხვდა.
მან დაინახა მუზეუმი, ეკალბადით შემოსაზღვრული, დამწვარი წიგნები, დაგლეჯილი ტილოები, დამტვრეული სკულპტურები. ძეგლის კვარცხლბეკზე თექვსმეტი ნამსხვრევის ჭრილობა დათვალეს.
„იმის შესახებ, რომ მუზეუმში ოკუპაციის ბოლო თვეებში შრომის ბანაკი იყო, მხოლოდ 1981 წელს შევიტყვეთ“, აზუსტებს ვალენტინა ავრამენკო, სექტორ „ტარასის სენაკის“ გამგე. ის გვიყვება მოსკოვიდან ჩამოსულ ექსკურსანტზე, რომელიც დარბაზებში ისე დადიოდა, როგორც ადამიანი, ვინც აქაურ ყველა კუნჭულს კარგად იცნობს.
აღმოჩნდა, აქაური გახლდათ, მაშინ მოზარდი, რომელიც ალყაში მოაქციეს. ახალგაზრდობას სამუშაო ძალად რაიხში ეზიდებოდნენ, 13-14 წლის ბავშვებს კი ოკუპანტებისთვის თხრილების გასათხრელად და გასამაგრებლად იყენებდნენ.
რამდენიმე ასეულ მოსწავლეს შენობაში ინახავდნენ, მშიერს, დამპალ ჩალაზე, ცხენებთან ერთად. საპირფარეშო პირდაპირ პარკეტში ამოთხარეს. მოსწავლეებს დნეპრის ნაპირზე ნიჩბებით, დამიზნებით ატარებდნენ. ერთის გაქცევისთვის დანარჩენებს სიკვდილამდე სცემდნენ.
ნაკრძალის თანამშრომლებმა ყოფილი არასრულწლოვანი ტყვეების მოძებნა და მათი მოგონებების ჩაწერა დაიწყეს. დღემდე მოღწეულებთან ერთად მოგვიანებით გერმანიისგან გადახდებზე სამართალწარმოება დაიწყეს.
რატომ არავის უთქვამს ბანაკის შესახებ მაშინვე? პასუხი „ეშინოდათ“ ავტორმა თავად იპოვა, ჩერკასის ოლქის ტყეებში მოქმედი ტარას შევჩენკოს სახელობის პარტიზანული რაზმის საარქივო ფურცელში: „ვიპოვით და მოვკლავთ ყველას, ვინც გერმანელებს დნეპრის თავზე თავდაცვითი ხაზების აგებაში ეხმარება!“
მაკოგონის ბიუსტი: კანევიდან ვოლოდარკამდე
დავიდზონის მეორე ფოტოზე შევჩენკო შუბლში ხვრელითაა. საშიში მსგავსებაა ბოროდიანკის ძეგლთან, რომელიც რუსებმა 2022 წელს დახვრიტეს. ავტორს უთხრეს: ცნობილმა საბჭოთა უკრაინელმა მოქანდაკემ ივან მაკოგონმა ეს თაბაშირის ბიუსტი 1937 წელს სპეციალურად კანევის მუზეუმის გახსნისთვის გამოძერწა. მაგრამ ნამუშევრის ომისშემდგომი ბედი უცნობია: ის არც ექსპოზიციაშია და არც უკრაინის ეროვნული სამხატვრო მუზეუმის კოლექციაში.
მოქანდაკის შვილი, მხატვარი, მოქანდაკე და გრაფიკოსი იგორ მაკოგონი, 90 წლის მაესტრო, ახლა იტალიაშია. მას გაუკვირდა, როცა დაჭრილი და გაუჩინარებული კობზარის ამბავი მოისმინა: „აქ რაღაც გაუგებრობაა! ორმოცდაათიანი წლების შუა ხანებში კანევში ჩავედი და გადავიღე.
ბიუსტი მეორე სართულის აივანზე იდგა, სრულიად უვნებელი. 1961 წელს კი მამამ გადაწყვიტა კომპოზიცია ცოტა გადაეკეთებინა, მხრები დაემატებინა. ახალი ვერსია უფრო მონუმენტური გამოვიდა. კიევის სამხატვრო ინსტიტუტის სახელოსნოში, სადაც პროფესორი მაკოგონი ასწავლიდა, ორი ჩამოსხმა-ასლი დამზადდა, ფორმა დარჩა…“
სამოცდაათიოდე წელი გავიდა. 2024 წელს იგორ მაკოგონს მიმართეს კიევის ოლქის რაიონული ცენტრიდან ვოლოდარკადან: გვინდა მაკოგონისეული „ისტორიული“ შევჩენკო დავდგათ, თანახმა ხართ? იგორ ივანოვიჩმა არა მხოლოდ ის ფორმა იპოვა, არამედ წარმოებაც მოაწყო: „ბიუსტი ბეტონში ჩამოვასხით ბიჭებთან ერთად და ვოლოდარკაში წავიღეთ. დიდი ინტერესი იყო, ბევრი ხალხი შეიკრიბა“.
გახსნა ღვთისმშობლის მფარველობის დღესასწაულზე შედგა, როცა უკრაინის დამცველთა დღეც აღინიშნება. ასე განხორციელდა ალექსანდრე უშინსკის იდეა, ადგილობრივი მცხოვრების, ეკოლოგის, ჰოლოდომორის მკვლევრის, მაიდანელისა და ვეტერანი მებრძოლისა. 2014 წელს ის მოხალისედ წავიდა ფრონტზე, დონეცკის აეროპორტს იცავდა, შემდეგ კი მშობლიურ ქალაქში რუსეთ-უკრაინის ომის სახალხო მუზეუმი შექმნა. ვოლოდარკაში შევჩენკო უკრაინასა და მსოფლიოში პოეტის 1385-ე ძეგლი გახდა.
ნაცისტები, კომუნისტები და რუსული პროპაგანდა
„მეორე მსოფლიო ომის დროს როგორც ნაცისტები, ისე საბჭოები იყენებდნენ შევჩენკოს, რათა საკუთარი პროპაგანდისტული მიზნებით გავლენა მოეხდინათ უკრაინელების გონებაზე“, ამბობს იგორ სოლოვეი, უკრაინის კულტურის სამინისტროსთან არსებული სტრატეგიული კომუნიკაციებისა და ინფორმაციული უსაფრთხოების ცენტრის ხელმძღვანელი.
„ნაცისტები ჩვენს ეროვნულ გრძნობებთან «მეგობრობის» თამაშს ცდილობდნენ. იღებდნენ კობზარის ტექსტებს და ისე ავრცელებდნენ, რომ ხალხი საბჭოთა ხელისუფლების წინააღმდეგ განეწყო. აი, თქვენ, თითქოს, რუსული დამონების წინააღმდეგ ბრძოლა და ყველანაირი ველური ერესი «ჟიდობოლშევიზმზე».
ტარასის ციტატებსაც კი პლაკატებზე ათრევდნენ, აი, კლასიკური: «Москали – чужі люде, роблять лихо з вами» («მოსკალები უცხო ხალხია, ისინი თქვენ ბოროტებას გიკეთებენ»). იმისთვის, რომ ეფიქრათ, რომ ისინი აქ კეთილმოქმედები არიან, ჰიტლერელთა ოკუპაციისას სპეციალურად ბეჭდავდნენ მის ლექსებსა და პროზას, შევჩენკოზე სტატიებს ხელსაყრელ ჭრილში აქვეყნებდნენ. აჩვენებდნენ: რაიხის დროს უკრაინული კულტურა თავისუფალია და აყვავებულია“.
„კომუნისტები ზუსტად იგივეს აკეთებდნენ. უბრალოდ, სხვა სოუსით ასხამდნენ, რომ უკრაინელები გერმანელებთან საომრად წაეყვანათ. გაიხსენეთ თუნდაც საკულტო მოწოდება «Вражою злою кров’ю волю окропіте!»“ („მტრის ბოროტი სისხლით დაასხურეთ თავისუფლება!“), აგრძელებს სოლოვეი.
80 წელი გავიდა. 2026 წლის ივნისში უკრაინის უშიშროების სამსახურმა კანევის 57 წლის მკვიდრის მიმართ ეჭვის შესახებ განაცხადა, რომელიც ავრცელებდა „მასალებს, რომლებიც ამართლებენ და უარყოფენ რუსეთის ფედერაციის შეიარაღებულ აგრესიას უკრაინის წინააღმდეგ“.
ეჭვმიტანილი შეჭრას სპეციალურ სამხედრო ოპერაციას უწოდებდა, რუსულ არმიას დახმარებას სთავაზობდა და ღიად ახვევდა თავის ნაცნობებსა და კოლეგებს პროკრემლურ ნარატივებს. გამოძიების მონაცემებით, საუბარია შევჩენკოს ეროვნული ნაკრძალის ხელმძღვანელის ერთ-ერთ მოადგილეზე.
თანამედროვე რუსული პროპაგანდა იმეორებს ხერხებს, რომლებსაც ჯერ კიდევ რუსეთის იმპერია, შემდეგ კი სსრკ იყენებდა. ერთი მათგანი: შევჩენკო წარმოადგინონ პირველ რიგში რუსული კულტურის ნაწილად იმის მითითებით, რომ დღიურებსა და პროზას რუსულად წერდა. მეორე:
მისი გამოსახვა „საერთო-რუსულ პოეტად“, უკრაინული ეროვნული იდენტობის ჩამოყალიბებისთვის მისი შემოქმედების მნიშვნელობის დაკნინებით. მაგრამ დიდი ომის შემსრულებლები ადგილზე, უკრაინაში, ტარას შევჩენკოში, მის ძეგლებსა და მუზეუმებში უფრო ხშირად მხოლოდ მტერს, პროტესტული სულისკვეთების საყრდენს ხედავენ.
Exchange
