სომეხი და თურქი ბიზნესმენები საზღვრების გახსნას მოითხოვენ — რას უნდა ველოდოთ? კომენტარი

სომხურ-თურქული ბიზნესფორუმი ერევანში

ერევანში გამართული ორდღიანი ბიზნესფორუმის ფონზე, რომელშიც სომხეთისა და თურქეთის ბიზნესწრეების წარმომადგენლები მონაწილეობდნენ, სომხურ საზოგადოებაში გააქტიურდა დისკუსია სომხეთ-თურქეთის ურთიერთობების ნორმალიზებისა და ორ ქვეყანას შორის სახმელეთო საზღვრის გახსნის შესახებ.

ფორუმის დასრულების შემდეგ სომხეთის მრეწველებისა და მეწარმეების კავშირმა და ვანის სავაჭრო-სამრეწველო პალატამ ერთობლივი განცხადება გაავრცელეს. ორი ქვეყნის ბიზნესმენები მოუწოდებენ ხელისუფლებებს, გახსნან საზღვარი, ამოქმედდეს სასაზღვრო გამშვები პუნქტები და გამარტივდეს საზღვრის კვეთის პროცედურები.

„სასაზღვრო გამშვები პუნქტების გახსნა მხოლოდ ვაჭრობის სტიმულირებას არ ნიშნავს. ეს მნიშვნელოვანი ნაბიჯი იქნება ურთიერთობების ნორმალიზებისკენ, ხელს შეუწყობს ხალხებს შორის კონტაქტების გაძლიერებას, ეკონომიკურ თანამშრომლობასა და ურთიერთნდობის ჩამოყალიბებას. საზღვრების გახსნას დიდი მნიშვნელობა აქვს რეგიონის ეკონომიკური პოტენციალის გამოსავლენად – ვაჭრობის, ინვესტიციების, ტურიზმისა და კულტურული ურთიერთობების თვალსაზრისით“, — ნათქვამია განცხადებაში.

ინტერვიუში პოლიტოლოგმა რობერტ გევონდიიანმა აღნიშნა: „ნორმალურ პირობებში ეკონომიკური და სავაჭრო კავშირების განვითარება საზღვრების გახსნის პროცესზე მნიშვნელოვან გავლენას მოახდენდა, მაგრამ ჩვენთან სიტუაცია არანორმალურია“.

პოლიტოლოგი მათ შორის გულისხმობს აზერბაიჯანის უზარმაზარ გავლენას თურქეთზე – სხვადასხვა, მათ შორის ეკონომიკური ბერკეტების მეშვეობით.

„დიახ, ასეთი ინიციატივები პოზიტიურ იმპულსს ქმნის, ყოველ შემთხვევაში, ფსიქოლოგიურ დონეზე. მაგრამ იმისთვის, რომ მნიშვნელოვანი ცვლილებები მოხდეს, პირველ რიგში პოლიტიკური საკითხები უნდა მოგვარდეს. უპირველესად კი ყურადღება აზერბაიჯანთან ურთიერთობების დარეგულირებაზე უნდა გამახვილდეს“, — აღნიშნა გევონდიიანმა.

ბიზნესმენების ერთობლივი განცხადების დეტალები და პოლიტოლოგის კომენტარი.

სომხეთი თურქეთსა და აზერბაიჯანთან საზღვრებზე რკინიგზას დამოუკიდებლად აღადგენს, თუმცა, რკინიგზა რუსეთის მართვაშია

მოსკოვთან დაპირისპირების თავიდან აცილების მიზნით, სომხეთმა „სამხრეთ კავკასიის რკინიგზის“ სუბსიდირება გაზარდა და რუსეთისთვის კონცესიის ჩამორთმევის საკითხი გადადო.

ვაჭრობის მოცულობის ზრდიდან საზღვრების გახსნამდე: ბიზნესმენების ერთობლივი განცხადება

ბიზნესფორუმში მონაწილეობის მისაღებად ერევანს ვანის სავაჭრო-სამრეწველო პალატის 80 წარმომადგენელი ეწვია. ერევნის შეხვედრაზე განიხილეს ორმხრივი ვაჭრობისა და ინვესტიციების შესაძლებლობები და შეფასდა ორი ქვეყნის ბიზნესწრეებს შორის თანამშრომლობის პერსპექტივები.

კომერციული სექტორის წარმომადგენლებმა ბიზნესფორუმს „მნიშვნელოვანი ნაბიჯი“ უწოდეს თურქეთსა და სომხეთს შორის ურთიერთობების ნორმალიზებისა და ეკონომიკური თანამშრომლობის განვითარების გზაზე:

„ბიზნესსამყაროს შეუძლია მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანოს ურთიერთგაგებაზე, ნდობასა და საერთო ეკონომიკურ ინტერესებზე დაფუძნებული ურთიერთობების განვითარებაში საზღვრებისა და პოლიტიკური უთანხმოებების მიუხედავად. მიგვაჩნია, რომ თურქეთსა და სომხეთს შორის ეკონომიკური და სავაჭრო ურთიერთობების განვითარება მნიშვნელოვან წვლილს შეიტანს არა მხოლოდ ორი ქვეყნის ბიზნესსაზოგადოებების, არამედ სასაზღვრო რეგიონების, ასევე ვანისა და ერევნის ეკონომიკურ და სოციალურ განვითარებაში“.

ბიზნესმენების შეფასებით, საზღვრების გახსნას გადამწყვეტი მნიშვნელობა ექნება არა მხოლოდ ვაჭრობის წახალისებისთვის, არამედ ურთიერთობების ნორმალიზების გზაზე მნიშვნელოვანი ნაბიჯიც იქნება:

„ეს შესაძლოა ბუნებრივ სავაჭრო და ლოგისტიკურ ხიდად იქცეს თურქეთსა და კავკასიას შორის. ვანსა და ერევანს შორის ეკონომიკური ურთიერთობების გაძლიერებამ კი შესაძლოა ხელი შეუწყოს რეგიონული ვაჭრობის განვითარებას და ორ ხალხს შორის ურთიერთგაგების გაღრმავებას“.

3-4 სექტემბერს ერევანში სომხეთისა და თურქეთის ბიზნესწრეების წარმომადგენლების მონაწილეობით ორდღიანი ბიზნესფორუმი გაიმართა. ფორუმი ევროკავშირის პროგრამის, „სომხეთ-თურქეთის ურთიერთობების ნორმალიზების მხარდაჭერა: ტრანსსასაზღვრო კავშირების გაძლიერება“ – ფარგლებში ჩატარდა. მისი მიზანი იყო ორი ქვეყნის ბიზნესისა და სახელმწიფო უწყებების წარმომადგენლების ერთ სივრცეში შეკრება თანამშრომლობის ახალი ფორმატების მოსაძებნად და ურთიერთნდობის გასაძლიერებლად.

კომენტარი

პოლიტოლოგი რობერტ გევონდიიანი მიიჩნევს, რომ მიუხედავად სომხეთსა და თურქეთს შორის დიპლომატიური ურთიერთობების არარსებობისა, ორ ქვეყანას შორის სავაჭრო კავშირები უკვე დიდი ხანია არსებობს. თუმცა არა სახელმწიფოებს შორის ოფიციალურ დონეზე, არამედ ბიზნესსაზოგადოების დონეზე.

მისი თქმით, ამჟამად ურთიერთობების ნორმალიზების მიმართულებით აქტიური მუშაობა მიმდინარეობს, რაც, თავის მხრივ, ეკონომიკური კავშირების შემდგომ განვითარებასაც უწყობს ხელს:

„საზღვრის გახსნამ შესაძლოა ამ მიმართულებით კიდევ უფრო მნიშვნელოვანი პროგრესისთვის სერიოზული სტიმული შექმნას. იმედი ვიქონიოთ, რომ საზღვარი მალე გაიხსნება და ამ შედეგს საკუთარი თვალით ვიხილავთ“.

გევონდიიანი ასევე აღნიშნავს, რომ თურქეთმა უკვე გააუქმა სომხეთში პირდაპირი ექსპორტის აკრძალვა:

„თურქულ კომპანიებს უკვე შეუძლიათ სომხეთში ექსპორტის განხორციელებისთვის საბაჟო დეკლარაციების პირდაპირ გაფორმება და საქონლის გაყიდვა. ამის შედეგად სომხურ და თურქულ ბიზნესსტრუქტურებს შუამავლების საჭიროება აღარ აქვთ“.

ამასთან, გევონდიიანმა აღნიშნა, რომ საქონლის ტრანსპორტირება ამ ეტაპზე საქართველოს ტერიტორიის გავლით ხორციელდება. შესაბამისად, სატრანზიტო გადაზიდვებთან დაკავშირებული ხარჯები სომხეთ-თურქეთის სახმელეთო საზღვრის გახსნამდე შენარჩუნდება.

პოლიტოლოგის თქმით, ახლა საზღვრის გახსნას ელოდებიან. ამან შესაძლოა ეკონომიკური კავშირების განვითარებაში რეალური გარღვევა გამოიწვიოს.

რობერტ გევონდიიანს უჭირს იმის პროგნოზირება, კონკრეტულად როდის გაიხსნება საზღვარი. თუმცა იმედოვნებს, რომ ეს „რაც შეიძლება მალე“ მოხდება. ამასთან, ის ხაზს უსვამს, რომ საზღვრის გახსნა სომხეთ-აზერბაიჯანის ურთიერთობების ნორმალიზებასაც უკავშირდება:

„აზერბაიჯანი მიიჩნევს, რომ თურქეთთან ჩაკეტილი საზღვარი სომხეთზე ზეწოლის ბერკეტია. როგორც კი აზერბაიჯანი ჩათვლის, რომ ეს ბერკეტი აღარ სჭირდება, თურქეთთან საზღვარი, სავარაუდოდ, გაიხსნება“.

რაც შეეხება იმას, თუ რა გავლენას მოახდენს ამ პროცესზე სომხეთ-აზერბაიჯანის სამშვიდობო შეთანხმების ხელმოწერა, გევონდიიანი დარწმუნებული არ არის, რომ ეს გადამწყვეტი ფაქტორი იქნება:

„შესაძლებელია, სამშვიდობო შეთანხმების ხელმოწერის შემთხვევაშიც კი აზერბაიჯანმა თურქ პარტნიორებს სთხოვოს, საზღვარი არ გახსნან. ასეთ შემთხვევაში საზღვარი არ გაიხსნება.”

აზერბაიჯანის თურქეთზე გავლენაზე საუბრისას ექსპერტმა შემდეგი ფაქტორები ჩამოთვალა:

• ბაქოს მიერ თურქეთში განხორციელებული მილიარდობით დოლარის ინვესტიციები;
• ილჰამ ალიევიისა და რეჯეფ თაიფ ერდოღანიის პირადი ურთიერთობები;
• აზერბაიჯანული და თურქული საზოგადოებების დამოკიდებულება.

„როდესაც თურქეთმა ათი დღით გახსნა საზღვარი, რათა სომხეთიდან სირიაში ჰუმანიტარული ტვირთების გადატანა გამხდარიყო შესაძლებელი, აზერბაიჯანის საზოგადოებაში უკმაყოფილება გაჩნდა, რამაც გავლენა მოახდინა თურქეთში გადაწყვეტილებების მიმღებ წრეებზე“, — განაცხადა მან.

ამასთან, გევონდიიანის თქმით, თურქეთი არც კი ცდილობს დამალოს, რომ აზერბაიჯანს მასზე მნიშვნელოვანი გავლენა აქვს:

„სხვადასხვა დონის შეხვედრებზე თურქი პარტნიორები პირდაპირ ამბობენ: „ჩვენ საზღვრის გახსნასთან დაკავშირებით პრობლემა არ გვაქვს, მაგრამ ჩვენი აზერბაიჯანელი პარტნიორები ამის წინააღმდეგი არ უნდა იყვნენ““.

კონტექსტი

თურქეთმა სომხეთის რესპუბლიკა ოფიციალურად 1991 წელს აღიარა. თუმცა ორ ქვეყანას შორის დიპლომატიური ურთიერთობები დღემდე არ დამყარებულა. 1993 წელს თურქეთმა სომხეთთან ცალმხრივად ჩაკეტა როგორც საჰაერო, ისე სახმელეთო საზღვარი. სომხეთის საგარეო საქმეთა სამინისტროს ვებგვერდზე აღნიშნულია, რომ საჰაერო საზღვარი 1995 წელს „საერთაშორისო საზოგადოების ზეწოლის შედეგად“ გაიხსნა.

სომხეთ-თურქეთის ურთიერთობების ნორმალიზების შესახებ მოლაპარაკებები ყარაბაღის მეორე ომის შემდეგ გააქტიურდა. მიუხედავად იმისა, რომ ნორმალიზების პროცესი ორმხრივ ფორმატში მიმდინარეობს, თურქეთი მოლაპარაკებების დღის წესრიგს აზერბაიჯანთან ათანხმებს.

2021 წლის დეკემბერში ერევანმა და ანკარამ ურთიერთობების ნორმალიზებისთვის ნაბიჯების გადადგმის მზადყოფნა გამოთქვეს. მხარეებმა მოლაპარაკებების დასაწყებად სპეციალური წარმომადგენლები დანიშნეს.

2026 წლის დასაწყისში სომხური მედია იუწყებოდა, რომ 1 თებერვლიდან სომხეთსა და თურქეთს შორის საზღვარი მესამე ქვეყნების მოქალაქეებისთვის და დიპლომატიური პასპორტების მფლობელებისთვის გაიხსნებოდა. ამის შესახებ სომხეთისა და თურქეთის სპეციალური წარმომადგენლები ჯერ კიდევ 2022 წლის ივლისში შეთანხმდნენ. თუმცა ეს შეთანხმება დღემდე არ განხორციელებულა.

სომხეთის მხარეს მდებარე „მარგარას“ სასაზღვრო გამშვები პუნქტი ექსპლუატაციისთვის 2023 წლის დეკემბრიდან მზად არის. მიუხედავად მიღწეული შეთანხმებებისა, საზღვარი კვლავ ჩაკეტილია.

ამასთან, პერიოდულად საზღვრის გახსნის მიმართულებით მცირე პროგრესის შესახებაც ვრცელდება ინფორმაცია. კერძოდ, 2026 წლის 1 იანვრიდან გამარტივდა ვიზების გაცემის პროცესი სომხეთისა და თურქეთის იმ მოქალაქეებისთვის, რომლებსაც დიპლომატიური, სპეციალური ან სამსახურებრივი პასპორტები აქვთ.