რუსეთი აზერბაიჯანული თვითმფრინავის ჩამოგდებისთვის კომპენსაციის გადახდას დათანხმდა
შეთანხმება AZAL-ის ჩამოვარდნაზე
აზერბაიჯანისა და რუსეთის საგარეო საქმეთა სამინისტროების 15 აპრილის ერთობლივ განცხადებაში პირველად და ოფიციალურად იქნა აღიარებული, რომ 2024 წლის 25 დეკემბერს აზერბაიჯანული სამგზავრო თვითმფრინავის ჩამოგდება რუსეთის საჰაერო თავდაცვის სისტემის მიერ “უნებლიე ქმედება” იყო.
ამ განცხადებით დასრულდა თითქმის წელიწადნახევრიანი დაპირისპირება, რომელმაც მნიშვნელოვნად დაძაბა ურთიერთობები ორ ქვეყანას შორის. ამ პერიოდის განმავლობაში ბაქო კატეგორიულად მოითხოვდა პასუხისმგებლობის აღიარებას, დამნაშავეების დასჯას და კომპენსაციას მსხვერპლთა ოჯახებისთვის. ტრაგედიამ 38 ადამიანის სიცოცხლე იმსხვერპლა, 29 კი გადარჩა.
საბოლოოდ, ამ მოთხოვნებიდან ორი, პასუხისმგებლობის აღიარება და კომპენსაციის საკითხი – ნაწილობრივ მაინც დაკმაყოფილდა, თუმცა მესამე, პასუხისმგებელ პირთა დასჯა, დღის წესრიგიდან ფაქტობრივად გაქრა.
ავარიის ქრონიკა
2024 წლის 25 დეკემბერს AZAL-ის კუთვნილი Embraer E190, რომელიც ბაქოდან გროზნოს მიმართულებით მიფრინავდა, რუსეთის საჰაერო სივრცეში დაზიანდა. თვითმფრინავს ცეცხლი გაუხსნა რუსეთის Pantsir-S1 ტიპის საჰაერო თავდაცვის სისტემამ.
დაზიანებული ლაინერი ავარიული დაშვების მცდელობისას ყაზახეთის ქალაქ აქტაუსთან ჩამოვარდა.
აზერბაიჯანმა თავიდანვე მიუთითა “გარე ზემოქმედებაზე“. მტკიცებულებებს შორის დასახელდა ფიუზელაჟზე არსებული დაზიანებები და GPS სიგნალის ჩახშობის ფაქტები, რაც რუსეთის ტერიტორიაზე დაფიქსირდა.
მომდევნო თვეებში პრეზიდენტი ილჰამ ალიევი და სხვა ოფიციალური პირები დაჟინებით მოითხოვდნენ მოსკოვისგან ბოდიშის მოხდას და სამართლებრივ პასუხისმგებლობას. ბაქო ამ საკითხს ორ ქვეყანას შორის ურთიერთობების ნორმალიზაციის მთავარ პირობად მიიჩნევდა.
დუშანბედან ნაწილობრივ აღიარებამდე
გარდამტეხი მომენტი 2025 წლის ოქტომბერში, დუშანბეში გამართული შეხვედრა გახდა, სადაც ვლადიმირ პუტინმა პირველად საჯაროდ აღიარა მომხდარი.
მისი განცხადებით, რუსულმა საჰაერო თავდაცვის სისტემამ უკრაინული დრონების მოგერიებისას ორი რაკეტა გაუშვა, რომლებიც ტექნიკური ხარვეზის გამო თვითმფრინავთან ახლოს აფეთქდა და ნამსხვრევებით დააზიანა ის.
მოსკოვმა ბოდიში მოიხადა და აზერბაიჯანს კომპენსაციის გადახდას დაჰპირდა. ამასთან, რუსულმა მხარემ უკვე გადაიხადა დაზღვევის ფარგლებში მნიშვნელოვანი თანხები – როგორც ავიაკომპანიისთვის, ისე დაზარალებულთა ოჯახებისთვის.
თუმცა ბაქომ ხაზგასმით აღნიშნა, რომ ეს გადახდები არ უნდა გაიგივდეს სახელმწიფოს მიერ გადახდილ კომპენსაციასთან და არ პასუხობს მის მთავარ მოთხოვნას: პასუხისმგებლობის სრულ აღიარებას სამართლებრივ დონეზე.
“ტურანის“ ეპიზოდი და ინფორმაციის გაქრობა
ავარიის შემდეგ გარკვეული დროის განმავლობაში დამატებითი დეტალები გამოჩნდა აზერბაიჯანული სააგენტო „ტურანის“ ანგარიშში. მასში საუბარი იყო პრეზიდენტის თვითმფრინავზე GPS ჩარევის და რუსეთის საჰაერო სივრცეში შექმნილი რისკების შესახებ.
თუმცა ეს ინფორმაცია მალევე წაიშალა, სააგენტოს ხელმძღვანელი სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურში დაიბარეს, ხოლო თავად სააგენტომ ცოტა ხანში საქმიანობის შეწყვეტის შესახებ გამოაცხადა.
რატომ დათანხმდა ბაქო კომპრომისს
ექსპერტების შეფასებით, აპრილის შეთანხმება ასახავს არა მხოლოდ კონკრეტული საქმის დასრულებას, არამედ რეგიონში ძალთა რეალურ ბალანსს.
2025 წლის განმავლობაში აზერბაიჯანი ინარჩუნებდა მკაცრ პოზიციას, თუმცა 2026 წლისთვის მისი მიდგომა აშკარად შეიცვალა. ერთ-ერთი მიზეზი რეგიონული კონტექსტის ტრანსფორმაცია გახდა.
ბაქო აქტიურად საუბრობდა აშშ-სთან ურთიერთობების გაუმჯობესებაზე, ისრაელთან სტრატეგიული პარტნიორობის გაღრმავებაზე და თურქეთთან ალიანსის გაძლიერებაზე. პარალელურად განიხილებოდა აზერბაიჯანის როლის ზრდა ირანთან დაძაბულობის ფონზე.
თუმცა ეს მოლოდინები სრულად არ გამართლდა. ირანთან პირდაპირი კონფრონტაციის სცენარი არ განვითარდა ისე, როგორც ბაქოში ვარაუდობდნენ. მეტიც, აზერბაიჯანმა თავად გადადგა ნაბიჯი დეესკალაციისკენ და თეირანში საელჩო ხელახლა გახსნა.
ამ ფონზე, ერთდროულად მოსკოვთან და თეირანთან დაპირისპირების შენარჩუნება ბაქოსთვის ზედმეტ რისკად იქცა.
შეზღუდული არჩევანის დიპლომატია
საბოლოო შეთანხმება ასახავს იმას, რასაც შეიძლება “შეზღუდული არჩევანის დიპლომატია“ ეწოდოს.
მიუხედავად იმისა, რომ ფორმალურად შენარჩუნდა “მოკავშირეთა თანამშრომლობის“ ჩარჩო, რეალურად ბაქომ უარი თქვა თავისი ყველა მოთხოვნის ბოლომდე გატანაზე. განსაკუთრებით თვალშისაცემია პასუხისმგებელ პირთა დასჯის საკითხის გაქრობა დღის წესრიგიდან.
ამგვარად, აზერბაიჯანმა აირჩია კონტროლირებადი ურთიერთობების შენარჩუნება რუსეთთან იმ ფონზე, როდესაც რეგიონული გარემო ნაკლებად პროგნოზირებადი და უფრო მრავალმხრივი გახდა.
ექსპერტების თქმით, ეს შეთანხმება, ერთი მხრივ, ტრაგედიის დახურვას ნიშნავს, თუმცა, მეორე მხრივ, კიდევ ერთხელ უსვამს ხაზს იმ რეალობას, სადაც პოლიტიკა ხშირად სამართლებრივ მოთხოვნებზე მაღლა დგას.
