ანტიკორუფციული კამპანია სომხეთში: უკანონო ქონების კონფისკაციის კანონი მოქმედებაში
სომხეთში უკანონო ქონების კონფისკაციის შესახებ კანონის თაობაზე
სომხეთში ფართომასშტაბიანი ანტიკორუფციული კამპანია მიმდინარეობს, რომლის ფარგლებში სახელმწიფო წინა წლების ფინანსურ-პოლიტიკური ელიტის წარმომადგენლებს აქტივებს ართმევს. ხელისუფლების განცხადებით, ხმამაღალი პოლიტიკური ბრალდებებიდან უკანონოდ შეძენილი ქონების სისტემურად დაბრუნებაზე გადასვლა დაიწყო.
კორუფციულ გარიგებებში ბრალდებულთა შორის, რომელთა არაერთი უძრავი ქონება და ბიზნესაქტივი დაყადაღებულია, არიან სომხეთის ყოფილი პრეზიდენტი რობერტ ქოჩარიანი, პარტია „აყვავებული სომხეთის“ ლიდერი გაგიკ ცარუკიანი, ასევე ფინანსთა ყოფილი მინისტრი და სახელმწიფო შემოსავლების კომიტეტის ყოფილი ხელმძღვანელი გაგიკ ხაჩატრიანი. ამ გახმაურებულ საქმეებში ფიგურანტებს ფულის გათეთრებას, ქრთამის აღებასა და სამსახურებრივი უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენებას ედავებიან.
ამასთან, სომხეთში მსჯელობენ არა მხოლოდ იმაზე, როგორ შეძლეს მათ ასეთი ქონების დაგროვება, არამედ იმაზეც, რამდენად შეესაბამება მიმდინარე პროცესი კანონს, თანაბრად ვრცელდება თუ არა კანონი ყველა პირზე და მართლაც უბრუნდება თუ არა კონფისკებული ქონება ხალხს.
ადვოკატ არამ ორბელიანისა და Transparency International-ის ექსპერტ ვარუჟან ოქტანიანის კომენტარები.
კანონის შესახებ
კანონი „უკანონო წარმომავლობის ქონების კონფისკაციის შესახებ“ სომხეთში 2020 წლიდან მოქმედებს. ხელისუფლებამ ის „კორუფციასთან ბრძოლის გაძლიერებისა და სოციალური სამართლიანობის აღდგენის მიზნით“ მიიღო. კანონი ვრცელდება 50 მილიონ დრამზე ($132 120) მეტი ღირებულების აქტივებზე და ითვალისწინებს ქონების კონფისკაციას, თუ მესაკუთრე შემოსავლების კანონიერ წარმომავლობას ვერ დაადასტურებს.
გენერალური პროკურატურის მონაცემებით, 2018 წლიდან 2026 წლის პირველ ნახევრამდე სახელმწიფოსა და თემებს დაახლოებით 304 მილიარდი დრამის ($840 მილიონი) ღირებულების აქტივები დაუბრუნდა. ამ თანხის ორ მესამედზე მეტი, დაახლოებით $562 მილიონი ბოლო 3,5 წლის განმავლობაში იქნა დაბრუნებული.
ადვოკატ არამ ორბელიანის კომენტარი
„უკანონო წარმომავლობის ქონების კონფისკაციის შესახებ კანონი ფუნდამენტურ წინააღმდეგობებს შეიცავს. საერთაშორისო პრაქტიკაში კონფისკაციის მოდელები მკაფიოდ არის გამიჯნული – ეს ან დეკლარაციების კონტროლია (თუ შემოსავლების წყაროს ვერ ხსნი, ქონების კონფისკაცია ხდება), ან კონფისკაცია დადასტურებული დანაშაულის საფუძველზე. ჩვენმა კანონმდებლებმა კი ყველაფერი ერთმანეთში აურიეს და შედეგად სრული გაუგებრობა მივიღეთ.
შემოწმების საფუძვლები ქაოსურია. პუნქტების ნახევარი სისხლის სამართლის საქმეებს უკავშირდება, მათ შორის ისეთ საქმეებსაც, რომლებიც შეჩერებული ან არარეაბილიტაციის საფუძვლით შეწყვეტილია. მეორე ნახევარი კი ქონების ჩამორთმევის პროცედურის დაწყების შესაძლებლობას უბრალოდ „ოპერატიული მონაცემების“ საფუძველზე იძლევა. საკმარისია, გამოჩნდეს რაიმე ოპერატიული დოკუმენტი და სამართალდამცავი ორგანოები მაშინვე იწყებენ ადამიანის ქონების შემოწმებას. მათ შორის, 1991 წლამდე პერიოდიდან მოყოლებული.“
90-იანი წლების ფაქტობრივი ვაკუუმი
„ის, რასაც პოლიტიკური განცხადებების დროს „ძარცვას“ უწოდებენ, სასამართლოში ხშირად დაუმტკიცებელია ეპოქებს შორის განსხვავების გამო. 90-იან წლებში ჭარბობდა არაფულადი, მათ შორის სასოფლო-სამეურნეო, ქონებრივი ბრუნვა, არ არსებობდა მკაფიო საგადასახადო და საბაჟო კონტროლი. ავტომობილების მონაცემთა ბაზები მხოლოდ 2000-იანი წლების დასაწყისში შეიქმნა, ელექტრონული საგადასახადო აღრიცხვა კი მხოლოდ 2013 წელს.
უფრო მეტიც, იმ დროს კანონი ბიზნესს ხუთ წელზე მეტი ხნით დოკუმენტების შენახვას არ ავალდებულებდა. დღეს ამის გამო ინფორმაციული ვაკუუმი ბუნებრივად იქმნება. პროკურატურის ახალგაზრდა თანამშრომლები ამ ისტორიულ კონტექსტს არ ითვალისწინებენ, რის გამოც სასამართლოებში ჩიხური სიტუაციები წარმოიქმნება.“
პირად ცხოვრებაში ჩარევა და პოლიტიკური კონტექსტი
„სერიოზულ კითხვებს აჩენს პირად ცხოვრებაში ჩარევის მასშტაბიც. კანონი იძლევა შესაძლებლობას, დეტალურად შეისწავლონ საქმის ფიგურანტის ნებისმიერი ნათესავის მრავალწლიანი საბანკო ამონაწერები. შედეგად, გამომძიებლები და პროკურორები ხედავენ წმინდა პირად ხარჯებს, რომლებსაც კორუფციასთან კავშირი არ აქვს: სად ისვენებდნენ ადამიანები, რას უკვეთავდნენ კაფეებში და რა დაავადებების გამო მკურნალობდნენ.
საზოგადოებაში ეს მექანიზმი აღიქმება მხოლოდ როგორც „ყოფილი [ხელისუფლების] მიერ ნაძარცვის დაბრუნების შესახებ კანონი“. თუმცა სამართლებრივად კანონი კორუფციის, როგორც ასეთი, აღკვეთაზე უნდა იყოს მიმართული და არა კონკრეტულ პირებთან ბრძოლაზე. იმისთვის, რომ ანტიკორუფციული ინსტრუმენტები პოლიტიკური შერჩევითობის იარაღად არ აღიქმებოდეს, ისინი უნივერსალურად უნდა მოქმედებდეს და ნებისმიერ ელიტაზე ვრცელდებოდეს, მიუხედავად მათი ამჟამინდელი პოლიტიკური სტატუსისა თუ ხელისუფლებასთან კუთვნილებისა.
წარსულსა და აწმყოსთან დაკავშირებული საკითხების განხილვა გამჭვირვალედ უნდა ხდებოდეს, შეკვეთილი საქმეების გარეშე, ხანდაზმულობის ვადებისა და წარსული წლების ეკონომიკური რეალობის გათვალისწინებით. ეს უნდა იყოს უკანონო ქონების წინააღმდეგ მიმართული ობიექტური პროცესი და არა შერჩევითად გამოყენებული რეპრესიული ინსტრუმენტი.“
Transparency International-ის ანტიკორუფციული ცენტრის ექსპერტის, ვარუჟან ოქტანიანის კომენტარი
„კანონი თავიდანვე იწვევდა სამართლებრივ დავებს, რის გამოც მისი კონსტიტუციურობის შემოწმება საკონსტიტუციო სასამართლოს მოუწია. თავის მხრივ, საკონსტიტუციო სასამართლომ ექსპერტული დასკვნისთვის ვენეციის კომისიას მიმართა. საერთაშორისო ექსპერტებმა ორი ძირითადი რეკომენდაცია გასცეს. პირველი – სახელმწიფოს სასარგებლოდ ქონების კონფისკაციის პროცესი დამოუკიდებელი სამოქალაქო წარმოება უნდა იყოს და არა სისხლისსამართლებრივი დევნა, რომელსაც თავისუფლების აღკვეთა მოჰყვება. მეორე – აქტივების კანონიერი წარმომავლობის დამტკიცების პასუხისმგებლობის ნაწილი თავად მესაკუთრეს უნდა დაეკისროს.
ხშირად უკიდურესად რთულია იმის დამტკიცება, რომ ქონება კორუფციული გზით არის მიღებული. მაგალითად, ქოჩარიანის საქმეში ფიგურირებს მთავრობის გადაწყვეტილებების ხელმოწერა. იმისთვის, რომ ბრალდებამ სასამართლოში გაუძლოს, პროკურატურამ უნდა დაამტკიცოს, რომ ის მიზანმიმართულად ამტკიცებდა კონკრეტულ გადაწყვეტილებებს იმ გათვლით, რომ მომავალში ეს აქტივები მის ოჯახს გადაეცემოდა. ამის დამტკიცება უკიდურესად რთულია, ამიტომ მტკიცებულებათა ბაზა ხშირად არადამაჯერებლად გამოიყურება.
ვითარებას კიდევ უფრო ართულებს 90-იან წლებში სავალდებულო დეკლარირების სისტემის არარსებობა, რის გამოც დღეს ქონების კანონიერი წარმომავლობის დადასტურება პრაქტიკულად შეუძლებელია“.
დისკრიმინაცია თუ კორუფციასთან ბრძოლა?
„სამართლებრივი მექანიზმების მხოლოდ ერთი ჯგუფის მიმართ გამოყენება თავად ანტიკორუფციულ ინსტიტუტს აკნინებს და კანონს პოლიტიკური ზეწოლის ინსტრუმენტად აქცევს. ოპონენტებისთვის ქონების ჩამორთმევის გზით ფინანსური რესურსების წართმევის მცდელობა პოლიტიკური ველის სრული გაწმენდის რისკს ქმნის. თუ ამას არჩევნებზე ორმაგი სტანდარტიც ემატება, ანუ მოსყიდვისთვის მკაცრი სასჯელი, მათ შორის დაპატიმრება, მაშინ როცა ადმინისტრაციული რესურსის გამოყენება უგულებელყოფილია, კონტროლისა და დაბალანსების მთელი სისტემა იშლება. რომელიმე ამ ტიპის ბოროტად გამოყენების იგნორირება დიქტატურისკენ მიმავალ გზას ხსნის“.
რა ბედი ეწევა ჩამორთმეულ ქონებას
„სამართლებრივი საკითხი პრობლემის მხოლოდ ერთი მხარეა. არანაკლებ მნიშვნელოვანია კითხვა, რა ხდება კონფისკებულ ქონებასთან მას შემდეგ, რაც ის სახელმწიფოს გადაეცემა.
მახსენდება საბჭოთა ისტორიიდან ქონების მსგავსი კონფისკაცია: 1920-იანი წლების ბოლოსა და 1930-იანი წლების დასაწყისში მიმდინარე ე.წ. კულაკების განკულაკება. მოგვიანებით გავიგეთ, რა მძიმე შედეგებამდე მივიდა ეს პროცესი, მათ შორის ჰოლოდომორამდე. როგორც გაირკვა, საბოლოოდ ყველაფერი, რაც ჩამოართვეს, პარტიულ ნომენკლატურას დარჩა. დღესაც არსებობს რისკი, რომ ეს აქტივები ისევე გადავიდეს რომელიმე ახალ მდიდარ ადამიანთან ან მორიგ ნომენკლატურასთან. თავად ხალხი კი ამით ისევ ვერაფერს მიიღებს.
როდესაც ქონების კონფისკაციაზე საუბრობენ, იგულისხმება როგორც ფინანსური აქტივები, ისე მოძრავი და უძრავი ქონება. მაგალითად, ვიღაცამ მდიდრული სახლი ააშენა და იქ ცხოვრობს. თუ საბჭოთა ანალოგიას გავიხსენებთ, ოქტომბრის რევოლუციის შემდეგ დიდგვაროვანთა ქონებას ართმევდნენ, მდიდრულ სახლებს კი, მაგალითად, კომუნალურ ბინებად აქცევდნენ. ჩვენს შემთხვევაში ასე არ მოხდება: არავინ აპირებს რიგითი მოქალაქის სხვის სასახლეში შესახლებას. ამიტომ ჩნდება კითხვა: ვის დარჩა, მაგალითად, [ყოფილი პრემიერ-მინისტრის] ჰოვიკ აბრაჰამიანის იგივე სასახლე ან ცახკაძორის სასტუმრო Golden Palace?
აქაც პრობლემური ვითარებაა. მაშინაც კი, თუ ამ ობიექტებს ახალი მდიდარი მესაკუთრე შეიძენს, არ არის გამორიცხული, ხელისუფლების შეცვლის შემდეგ მას ეს ქონება კვლავ ჩამოართვან და განაცხადონ, რომ თავდაპირველი კონფისკაცია უკანონო იყო.
გარდა ამისა, ჩემთვის ფრაზა „ხალხს ვუბრუნებთ“ საკმაოდ აბსტრაქტულად ჟღერს. ტენდენცია აჩვენებს, რომ კონფისკებული უძრავი ქონება ხალხს კი არ უბრუნდება, არამედ ხელისუფლებასთან დაახლოებულ სხვა მდიდარ ადამიანს გადაეცემა. ხალხი კი იკითხავს: „ჩვენ რა?“
მაგალითს მოვიყვან. ჩვენს ეზოში ადრე საბავშვო ბაღი იყო, რომელიც უკანონოდ ჩამოართვეს და ახლად გამდიდრებულ მესაკუთრეს გადასცეს. თუ დღეს სახელმწიფო ამ შენობას ჩამოართმევს და ისევ საბავშვო ბაღის სტატუსს დაუბრუნებს, მაშინ, დიახ, ეს ნიშნავს, რომ „ხალხს დაუბრუნდა“.
სხვა შემთხვევებში კი შესაძლოა ჩაკეტილი წრე შეიქმნას, როდესაც ყოველი ახალი ხელისუფლება წინამორბედებს „განკულაკებს“. ეს საკმაოდ სახიფათო მოვლენაა, განსაკუთრებით ინვესტიციების კონტექსტში. ინვესტორებს არ უნდა ეშინოდეთ, რომ ხვალ შესაძლოა მათაც ჩამოართვან ქონება“.
როგორ შეიძლება კონფისკებული თანხების გამოყენება
„რაც შეეხება ფულად კონფისკაციებს, ჩამორთმეული თანხები ბიუჯეტში, ე.წ. „საერთო ქვაბში“ მიემართება. შემდეგ ეს ფული როგორ იხარჯება, გაურკვეველია. ეს მიზნობრივი შემოსავლები არ არის, ამიტომ ხელისუფლება თავად წყვეტს, როგორ განკარგოს ისინი.
სწორი იქნებოდა, ეს შემოსავლები მიზნობრივი ყოფილიყო, მათი გამოყენება კანონით რეგულირებულიყო და თანხები მოქალაქეების კეთილდღეობის გასაუმჯობესებლად სოციალურ პროგრამებს მოხმარდეს“.
