ბესლან კობახია სამხედრო ტყვეების, ისტორიული ნარატივებისა და მშვიდობის შესახებ. ხედვა აფხაზეთიდან, ვიდეოდისკუსია
ქართულ-აფხაზური ომი
საქართველოს ყოფილი სახელმწიფო მინისტრის გია ბარამიძის დაკავებამ 1992–1993 წლების აფხაზეთის ომთან დაკავშირებულ გადაუჭრელ საკითხებზე კვლავ გაამახვილა ყურადღება. საუბარია მათ შორის, ბრალდებებზე, რომ ქართული მხარე აფხაზ სამხედრო ტყვეებს გაცვლის ნაცვლად დახვრეტდა. გაზეთ ჩეგემსკაია პრავდასთან ინტერვიუში ბესლან კობახიამ, რომელიც კონფლიქტის დროს სამხედრო ტყვეებისა და მშვიდობიანი მოსახლეობის დაცვის საკითხებზე პასუხისმგებელ აფხაზურ კომისიას ხელმძღვანელობდა, გაიხსენა ომის პერიოდის გამოცდილება, აღწერა შემთხვევები, როდესაც, მისი თქმით, ტყვეები დახოცეს, და მოითხოვა საფუძვლიანი გამოძიება იმ პირთა ბედის დასადგენად, რომლებიც დღემდე დაკარგულად ითვლებიან. საუბარი დაკავების გარემოებებსაც გასცდა და შეეხო ომის შესახებ ურთიერთსაწინააღმდეგო ნარატივებს, ურთიერთმტრობის მემკვიდრეობასა და თბილისსა და სოხუმს შორის ურთიერთობების პოლიტიკური დარეგულირების პერსპექტივებს.
ძირითადი თეზისები და არგუმენტები:
- მოწოდება სამხედრო ტყვეების სავარაუდო დახვრეტის ფაქტების გამოძიებისკენ – კობახიას თქმით, თუ ბარამიძის განცხადებები ტყვეების დახვრეტის შესახებ სიმართლეს შეესაბამება, პრიორიტეტული უნდა იყოს იმის დადგენა, თუ რა მოხდა; დადგინდეს მსხვერპლთა ვინაობა, მათი სამარხების ადგილმდებარეობა და ნეშტები ოჯახებს დაუბრუნდეს. ის ასევე საერთაშორისო ჩართულობისკენ მოუწოდებს და კონკრეტულად წითელი ჯვრის საერთაშორისო კომიტეტს ახსენებს.
- ომის დროს სავარაუდო მკვლელობები და გაგრაში მომხდარი მოვლენების შესახებ ურთიერთსაწინააღმდეგო ცნობები – კობახია არ ეთანხმება ბრალდებებს, თითქოს გაგრაში აფხაზმა მებრძოლებმა სისასტიკე ჩაიდინეს [ქართველთა მოკვეთილი თავებით ფეხბურთი ითამაშეს]. იგი იხსენებს, როგორ ახლდნენ ის და სხვა ოფიციალური პირები ქართველ წარმომადგენლებს გავრცელებული ცნობების შესამოწმებლად.
- ომის შესახებ ნარატივები და ბრალდებები შერიგების დაბრკოლებად რჩება – კობახიას აზრით, სისასტიკის შესახებ გადაუმოწმებელი ისტორიები ომის მითად იქცა. მისი თქმით, ომის განსხვავებული ინტერპრეტაციები ორ საზოგადოებას შორის ურთიერთობებზე კვლავაც ახდენს გავლენას.
- შერიგება მოითხოვს პატივისცემასა და პრაქტიკულ თანამშრომლობას და არა ძმობის შესახებ დეკლარაციებს – კობახიას მიაჩნია, რომ ურთიერთპატივისცემა აუცილებელია. შერიგება პრაქტიკულ გადაწყვეტილებებში და ორივე საზოგადოების წინაშე არსებული რეალობის გათვალისწინებისა და მასთან გამკლავების მზაობაში უნდა გამოიხატებოდეს.
- არსებული რეალობის აღიარება და თავდაუსხმელობის შეთანხმების მიღწევა – კობახიას აზრით, 33 წლის შემდეგ კონფლიქტს პოლიტიკური გადაწყვეტა სჭირდება. რთული და ძვირადღირებული მოწესრიგების გეგმების ნაცვლად, იგი მხარეებს სთავაზობს, აღიარონ ადგილზე არსებული რეალობა და ხელი მოაწერონ თავდაუსხმელობის შეთანხმებას.
ინალ ხაშიგი: გამარჯობა! ეთერშია „ჩეგემსკაია პრავდა“. დღეს ქართულ-აფხაზურ ომზე ვისაუბრებთ და ამ ომის ერთ კონკრეტულ დეტალს შევეხებით.
საქმე ის არის, რომ სექტემბერში, ანუ დაახლოებით ორი კვირის წინ, თბილისში დააკავეს გია ბარამიძე, ყოფილი სახელმწიფო მინისტრი. ომის დროს ის ქართული მხრიდან სამხედრო ტყვეების გაცვლის საკითხებით იყო დაკავებული. ერთ-ერთ YouTube-არხზე გამოსვლისას მან განაცხადა, რომ გარკვეულ პერიოდში საქართველოს გაცვლისთვის განკუთვნილი ტყვეების ფონდი აღარ ჰქონდა, რადგან ტყვეებს ხვრეტდნენ. ტყვედ ჩავარდნილ აფხაზ სამხედრო ტყვეებს უბრალოდ ხვრეტდნენ.
დღეს ჩვენი სტუმარია ბესლან კობახია. ბესლანი გია ბარამიძეს კარგად იცნობს, რადგან ომის დროს სწორედ ის ხელმძღვანელობდა აფხაზური მხრიდან სამხედრო ტყვეების გაცვლის კომისიას – აფხაზურ კომისიას სამხედრო ტყვეების გაცვლის საკითხებში. ამ კომისიის სრულ ოფიციალურ სახელწოდებას ახლა ვერ ვიხსენებ. მიუხედავად ამისა, ბესლანი ამ საქმით იყო დაკავებული.
ბესლან, გამარჯობა.
ბესლან კობახია: გამარჯობა.
ინალ ხაშიგი: როგორ უყურებ ამ სიტუაციას? გია ბარამიძე ცილისწამების მუხლით არ დაუკავებიათ. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, ტყუილი რომ ეთქვა, შეეძლოთ, ეს ყველაფერი უარეყოთ და ეთქვათ, რომ ის ცილს სწამებდა ვინმეს. მაგრამ ის სახელმწიფო ღალატის ბრალდებით დააკავეს. ზოგადად, როგორ აფასებ ამ სიტუაციას?
ბესლან კობახია: მაშ ასე, პირველ რიგში, გამარჯობა.
დავიწყოთ იმით, თუ რა ერქვა კომისიას. ეს იყო აფხაზეთის რესპუბლიკის სამთავრობო კომისია სამხედრო ტყვეების საკითხებისა და მშვიდობიანი მოსახლეობის უფლებების დაცვისთვის. ასე ერქვა მას. კომისია, თუ მეხსიერება არ მღალატობს, 1993 წლის 9 მარტს შეიქმნა. მის შექმნამდე ერთი სკანდალური ინციდენტი მოხდა. დღეს ამაზე არ ვისაუბრებ და არც მინდა. თუმცა ამ ინციდენტის განხილვის შედეგად ვლადისლავ გრიგორიევიჩმა კომისიის შექმნის გადაწყვეტილება მიიღო და მის თავმჯდომარედ მე დამნიშნა.
ახლა რაც შეეხება გია ბარამიძეს, რომელზეც თქვით, რომ მას კარგად ვიცნობ. ვერ ვიტყოდი, რომ მას მაინცდამაინც კარგად ვიცნობ. პაატა ზაქარეიშვილს გაცილებით უკეთ ვიცნობდი; მასთან მჭიდრო თანამშრომლობა გვაკავშირებდა. რაც შეეხება გია ბარამიძეს, ალბათ ერთხელ ან ორჯერ მყავდა სადღაც ნანახი, მქონდა მასთან საუბარი და ამით შემოიფარგლებოდა ჩვენი ურთიერთობა.
მახსოვს ერთი შემთხვევა, როდესაც ისინი ჩვენთან, გუდაუთაში, მოსალაპარაკებლად ჩამოვიდნენ მას შემდეგ, რაც გაგრა ავიღეთ. როდესაც გაგრა ავიღეთ და გავათავისუფლეთ, ისინი ჩვენთან ჩამოვიდნენ და ყველანი ერთად ვლადისლავ გრიგორიევიჩ არძინბასთან აღმოვჩნდით.
მათ თან ჰქონდათ იმ ადამიანების სიები, მშვიდობიანი მოსახლეობის სიები, რომლებიც, მათი მტკიცებით, ჩვენმა აფხაზმა მებრძოლებმა და ჩვენმა არმიამ დახვრიტეს. ამასთან, ამტკიცებდნენ, რომ მოკლული ქართველების თავებით გაგრის სტადიონზე ფეხბურთს თამაშობდნენ. . ვლადისლავ გრიგორიევიჩი მაშინ დიდხანს ცდილობდა მათთვის აეხსნა, რომ ეს სიმართლეს არ შეესაბამებოდა და ასე შემდეგ, მაგრამ ვერაფრით დაარწმუნა. ბოლოს ვლადისლავ გრიგორიევიჩმა უთხრა: „მისმინეთ, რაღას უნდა დაგარწმუნოთ? ვხედავ, რომ მაინც ვერ დაგარწმუნებთ. ამიტომ წადით ბესლან კობახიასა და რუსლან იაზიჩბასთან ერთად”. რუსლანი იმ დროს გაგრის ადმინისტრაციის ხელმძღვანელი იყო. რუსლანიც ესწრებოდა ვლადისლავ გრიგორიევიჩთან გამართულ ამ შეხვედრას. „ისინი ყველაფერს გაჩვენებენ, რისი ნახვაც გსურთ. ყველა ქუჩაზე გაიარეთ და აჩვენეთ ყველაფერი, რისი ნახვაც უნდათ“. ჩვენ ვუთხარით: „კარგი“.
ვლადისლავ გრიგორიევიჩთან შეხვედრის შემდეგ გარეთ გამოვედით. რუსლანი თავისი მანქანით წინ წავიდა, ჩვენ კი მას უკან გავყევით და გუდაუთიდან გავედით.
უფრო დაწვრილებით მოგიყვეთ? ეს საინტერესო იქნება, რადგან დაგეხმარებათ გაიგოთ, როგორი ფსიქოლოგიური ვითარება იყო მაშინ.
გუდაუთიდან გავდიოდით. სამსახურებრივი მანქანა მყავდა, საჭესთან კი მძღოლი იჯდა. მაშინ მძღოლი აწ გარდაცვლილი ზურიკ ვოზბა იყო. მანქანას მინისტრთა საბჭოს სანომრე ნიშნები ჰქონდა – 01-ით იწყებოდა და შემდეგ რაღაც ნომერი ეწერა. ზუსტი ნომერი აღარ მახსოვს, მაგრამ 01-ით იწყებოდა. ეს ნომრები აფხაზეთის მინისტრთა საბჭოს ეკუთვნოდა.
როდესაც გაგრაში საგზაო პოლიციის საგუშაგოს მივუახლოვდით, მათ დაინახეს, რომ იქ ჩვენი საგზაო პოლიციის თანამშრომლები იდგნენ. ისინი სუფთად, მოწესრიგებულად და გაპარსულები იყვნენ – მოკლედ, არ გამოიყურებოდნენ დაუდევრად და არეულად. როდესაც მანქანა დაინახეს, მხედრულად გაიმართნენ, სალამი მოგვცეს და მანქანამ ჩაიარა.
ისინი ერთმანეთს ქართულად ესაუბრებოდნენ. მე ქართული არ მესმის, მაგრამ საბრალო ზურიკმა ქართული კარგად იცოდა. ისინი ამბობდნენ: „ნახე, რა წესრიგი აქვთ“. მათ გააკვირვა ამ წესრიგმა, დისციპლინამ და ასე შემდეგ.
გზა გავაგრძელეთ და ისინი კვლავ ერთმანეთს ესაუბრებოდნენ. გუდაუთაში ყოფნისასაც რაღაცამ გააკვირვა. მათ ვერ ნახეს ადამიანების ბრბოები, რომლებიც იარაღით ხელში უმიზნოდ დაეხეტებოდნენ. ომის დროს ჩვენთან მსგავსი რამ არასდროს ყოფილა. ამავე დროს, სოხუმში რომ ჩავდიოდი – ომის დროს იქ საკმაოდ ხშირად მიწევდა ყოფნა – ვხედავდი ხალხის დიდ ჯგუფებს, მართლაც უზარმაზარ ბრბოებს, და გაუგებარი იყო, ვის ემორჩილებოდნენ ისინი. დადიოდნენ, დაეხეტებოდნენ აქეთ-იქით და ასე შემდეგ. სწორედ ასეთი იყო განსხვავება.
შემდეგ კვლავ ერთმანეთს ეუბნებოდნენ: „ნახე, აქ მიწის ყოველი პატარა ნაკვეთიც კი დამუშავებულია“. მართლაც ასე იყო: გზაზე რომ მივდიოდით, მარცხნივ და მარჯვნივ მოჩანდა დათესილი და მოხნული მინდვრები.
ასე ჩავედით გაგრაში, სტადიონის მიმდებარე ტერიტორიაზე. იქ რუსლან იაზიჩბაც მოვიდა. ეს ყველაფერი გაგრის გათავისუფლებიდან, შესაძლოა, სულ რაღაც ორი კვირის შემდეგ ხდებოდა.
სტადიონის მიმდებარე ტერიტორიაზე ბევრი ეთნიკური ქართველი ცხოვრობდა. მათ იქ ცხოვრება გათავისუფლების შემდეგაც განაგრძეს. სტადიონის გარშემო თითქმის ყველა სახლში შევედით. ჩვენი ე.წ. სტუმრები თითოეულ მცხოვრებს ესაუბრებოდნენ. შეიძლება მათ სტუმრებიც ვუწოდოთ – ადამიანები, რომლებიც თბილისიდან ჩამოვიდნენ.
თავიდან მე და რუსლანი მათ გვერდით ვიდექით. შემდეგ კი საუბარში ჩარევას შევეშვით და ვუთხარით: „ადამიანებს პირისპირ გაესაუბრეთ, რომ არ იფიქროთ, თითქოს მათზე ზეწოლას ვცდილობთ და ასე შემდეგ“. ისინი დარწმუნდნენ, რომ ეს ამბები სინამდვილეში არ მომხდარა. მეტიც, თავად სტადიონზეც მივედით. მათ ნახეს ბალახი – ახალი ბალახი, რომელიც მანამდე დაერგოთ. არსად არაფერი იყო დაზიანებული. მსგავსი რამ რომ მომხდარიყო, რაღაც კვალი მაინც დარჩებოდა. ბუნებრივია, ასეთი არაფერიც არ ყოფილა.
მათ დააფიქსირეს, რომ სინამდვილეში ასე იყო. იქვე ერთი ოჯახის მოსანახულებლადაც წავედით. თუ სწორად მახსოვს, კაცს მიხეილ ჯინჭარაძე ერქვა. ომამდე ის გაგრის საქალაქო ადმინისტრაციის ხელმძღვანელის მოადგილე იყო, რუსლან იაზიჩბას მოადგილე. ამასთან, აფხაზეთის პარლამენტის დეპუტატიც გახლდათ. ოკუპაციის პერიოდში კი გაგრის ადმინისტრაციას ხელმძღვანელობდა, როდესაც იქ ქართული საოკუპაციო ჯარები იმყოფებოდნენ.
სხვათა შორის, ის კიდევ ერთი ამბითაც არის ცნობილი. როდესაც გაგრა გავათავისუფლეთ, ვიპოვეთ მიხეილ ჯინჭარაძის ხელმოწერილი წერილი, რომელიც შევარდნაძეს მისწერა. წერილში ის აღწერდა, რომ გაგრაში შესული ჯარები ძალიან ცუდად იქცეოდნენ და ადგილობრივ მოსახლეობას ძარცვავდნენ. ფაქტობრივად, მან დააფიქსირა ის, რის შესახებაც მოგვიანებით ჩვენც შევიტყვეთ. წერილის ბოლოს კი დაასკვნა, რომ თუ ასე გაგრძელდებოდა, ადგილობრივი მოსახლეობა, ცხადია, ჩვენს მხარეს აღარ დაიჭერდა, და მხარს აფხაზებს დაუჭერსო. სინამდვილეშიც სწორედ ასე მოხდა.
რაც შეეხება თავად ჯინჭარაძეს, ის გაგრის აღების დროს დაიღუპა. ამასთან, მრავალი ადამიანის მოწმობით, იგი ქართველმა სამხედროებმა მოკლეს და არა აფხაზებმა.
ინალ ხაშიგი: ის ყოფილი დეპუტატი იყო?
ბესლან კობახია: დიახ, ყოფილი დეპუტატი.რუსლანი გაგრაზე შტურმის მონაწილეთა შორის იყო. მან თავისი გარდაცვლილი კოლეგა დაინახა, მოახერხა სასწრაფო დახმარების მოძებნა, გარდაცვლილის ცხედარი წააღებინა და სახლში მიუყვანა მის ოჯახს, რომელსაც კარგად იცნობდა. ანუ ადამიანურად მოიქცა, ისე, როგორც წესიერ ადამიანს უნდა ემოქმედა.
მაგრამ იმ ადამიანების სიებში, რომლებიც ჩვენთან ჩამოვიდნენ ფაქტების შესამოწმებლად, ეწერა, რომ ის რაღაცნაირად ჯვარედინად იყო დახვრეტილი. როგორც ჩანს, ამით იმის თქმა უნდოდათ, რომ მუსლიმებმა ქრისტიანი დახვრიტეს და თანაც სწორედ ასეთი ფორმით. საერთოდ ვერ ვხვდები, რას გულისხმობდნენ ან როგორ უნდა ყოფილიყო ეს შესაძლებელი, მაგრამ სიაში სწორედ ასე ეწერა.
შემდეგ მიხეილ ჯინჭარაძის ოჯახში მივედით. მისმა მეუღლემ მათ სინამდვილეში ყველაფერი ისე უამბო, როგორც მოხდა. პირიქით, მან უდიდესი მადლიერება გამოხატა რუსლან იაზიჩბას მიმართ იმის გამო, რომ ის ადამიანურად მოიქცა.
ამის შემდეგ მათ სიაში მითითებულ ყველა მისამართზე წავედით და არც ერთი შემთხვევა არ დადასტურდა. მეტიც, იმ სახლების უმეტესობა, რომლებიც სიაში დამწვარი სახლების სახით იყო მითითებული, სრულიად უვნებელი აღმოჩნდა.
ამის შემდეგ მათ გვთხოვეს, ლესელიძეში წაგვეყვანა. მაშინ ამ ადგილს ასე ერქვა, დღეს კი ჩვენთან გეჩრიფშს უწოდებენ. წავედით იქ. ვლადისლავ გრიგორიევიჩმა გვითხრა, რომ გაგრაში ყველაფერი გვეჩვენებინა მათთვის. მაშინ რუსლანს ვუთხარი: „ამ საქმეს მე ავიღებ საკუთარ თავზე. რადგან აქამდე უკვე მოვედით, მოდი, იქაც წავიდეთ“. მთელი გეჩრიფში შემოვიარეთ და იქ ადგილობრივი ქართველები უკვე საერთოდ აღარ დაგვხვდნენ. ყველა სოჭში იყო ევაკუირებული. ყველანი წასულიყვნენ. ანუ ისინი არ მოუკლავთ და არაფერი მსგავსი არ მომხდარა – ისინი უბრალოდ წავიდნენ.
როდესაც ეს ყველაფერი დასრულდა, უკან გავაცილეთ. ისინი მდინარე გუმისთამდე მივაცილეთ, იქიდან კი გადავიდნენ და სოხუმისკენ გაემართნენ. ჩვენ, ბუნებრივია, გუდაუთაში დავრჩით.
მათ ძალიან კარგად იციან, რომ ეს ამბავი არ მომხდარა. ოცი წლის შემდეგ კი, როდესაც უკვე მოსკოვში ვცხოვრობდი, ჩვენი გამარჯვების ოცი წლისთავის წინა დღეს ტელეფონით დამიკავშირდნენ. რადიოსადგურ „თავისუფლებაზე“, პრაღაში, იყო ჟურნალისტი, გვარად პალანტოსი. არ ვიცი, საიდან ჰქონდა ჩემი ტელეფონის ნომერი, მაგრამ მოსკოვში დამირეკა. იმ მომენტში საჭესთან ვიჯექი. მივდიოდი და უცებ ტელეფონმა დარეკა.
მკითხეს, როგორ მახსოვდა ეს შემთხვევა, ოცი წელი რომ იყო გასული და ომის შემდეგ ამდენი რამ რომ მომხდარიყო. ვუთხარი: „იცით, ყველაფერი ისე მახსოვს, თითქოს გუშინდელი დღეს“. მეტიც, ომის ზოგიერთი მითი დღემდე ცოცხალია. ვუთხარი, რომ დღეს საქართველოს რესპუბლიკაში მაღალი სახელმწიფო თანამდებობები უკავიათ ადამიანებს, რომლებსაც ეს ამბები კარგად უნდა ახსოვდეთ. დავასახელე პაატა ზაქარეიშვილი და გია ბარამიძე. იმ დროს გია, როგორც მახსოვს, ან პირველი ვიცე-პრემიერი იყო, ან…
ინალ ხაშიგი: პირველი ვიცე-პრემიერი იყო, შემდეგ კი გარკვეული პერიოდის განმავლობაში საქართველოს სახელმწიფო მინისტრის მოვალეობას ასრულებდა.
ბესლან კობახია: დიახ, მაღალი თანამდებობა ეკავა. პაატა ზაქარეიშვილი, როგორც მახსოვს, ინტეგრაციის მინისტრი იყო; მგონი, მათ უწყებას ასე ერქვა.
მე ვუთხარი: „იცით, გასაოცარია, რომ ისინი ამ ფაქტებს არ უარყოფენ, რადგან ეს სიცრუე დღემდე ვრცელდება — ამბავი იმ ‘მოჭრილ თავებზე’ და ასე შემდეგ“. პუტინმაც კი, ერთ-ერთ ინტერვიუში, სადღაც ახსენა ეს ამბავი და ქართველებს მიმართა: „დაგავიწყდათ, როგორ თამაშობდნენ ფეხბურთს თქვენი თავებით?“ აი, იმდენად ფართოდ გავრცელდა ეს მითი, ასე ვთქვათ, რომ ახლა უკვე დამოუკიდებლად განაგრძობს არსებობას.
როდესაც ქართველმა ჟურნალისტებმა ჩემი ინტერვიუ მოისმინეს, საქართველოში ლამის პოლიტიკური კრიზისი გამოიწვია ამ ამბავმა. ისინი გია ბარამიძესთან გაიქცნენ. როდესაც მას ეს საკითხი დაუსვეს, მან თქვა: „ეს სიმართლე არ არის, მე იქ არ ვყოფილვარ“. როგორ არ ყოფილხარ? მე ხომ ეს ყველაფერი კარგად მახსოვს.
პაატა ზაქარეიშვილი კი წესიერი ადამიანია. მან ასე უპასუხა: „არა, ყველაფერი ზუსტად ისე მოხდა, როგორც ბესლანმა მოყვა. სწორედ ასე იყო“. თუმცა, მისი თქმით, ეს ყველაფერი ომის მითებია. „ხშირად მსმენია, თითქოს სერბეთში ორსულ ქალებს მუცლებს უხსნიდნენ და ასე შემდეგ. მაგრამ როდესაც ამ ამბების გადამოწმებას იწყებ, ისინი არასდროს დასტურდება“, – თქვა მან.
გაგრაში მომხდარ ამბავთან დაკავშირებით კი თქვა: „მე პირადად ვერ ვიპოვე ვერც ერთი თვითმხილველი, რომელსაც ეს საკუთარი თვალით ენახა. ვიღაცამ მითხრა, თითქოს ამის ამსახველი ვიდეოკადრები არსებობდა. მაგრამ ვერც ერთი ასეთი ვიდეოჩანაწერის მოძებნა ვერ შევძელი“. მით უმეტეს, ჩვენ თავად ვიყავით იქ და საკუთარი თვალით დავრწმუნდით, რომ ეს სიმართლეს არ შეესაბამებოდა.
ინალ ხაშიგი: ტექნიკური თვალსაზრისითაც, ადამიანის თავი შვიდიდან რვა კილოგრამამდე იწონის. მისით ფეხბურთის თამაში კიდურებისთვის უკიდურესად სახიფათო იქნებოდა.
ბესლან კობახია: თქვენ ამბობთ, რომ ტექნიკურად ეს შეუძლებელია. მაგრამ სანამ ადამიანი ამას გააკეთებს, სანამ საერთოდ… მოდი, ერთი წამით წარმოვიდგინოთ, რომ ეს მართლაც მოხდა. დაფიქრდით: ჯერ ასეთი აზრი ადამიანს თავში უნდა მოსვლოდა. და თუ ასეთი აზრი მოუვიდა, ესე იგი, ფსიქიკურად არანორმალური ადამიანი ყოფილა. მაშ, რისი თქმა გინდათ? ერთ მხარეს სულ მცირე ხუთი ადამიანი უნდა ყოფილიყო, მეორე მხარესაც ხუთი – სულ ათი შეშლილი ფსიქიატრიული საავადმყოფოდან გამოქცეული ადამიანი – და მათ შორის ერთი მაინც არ უნდა აღმოჩენილიყო, ვინც იტყოდა: „რას აკეთებთ, ხალხო?!“ ეს ხომ შეშლილის ბოდვაა, ასე ვთქვათ.
მაგრამ მესმის, რატომ გაკეთდა ეს. გაგრის აღებამდე ადგილობრივ ქართველ მოსახლეობის უმეტესობას იარაღი ხელში არ აუღია. რა თქმა უნდა, იყვნენ ცალკეული ადამიანები, რომლებმაც ეს უკვე გააკეთეს, მაგრამ მასობრივად ასე არ ხდებოდა. იმისთვის, რომ ადგილობრივი მოსახლეობა საბრძოლველად აეძულებინათ, ქართულმა სამხედრო პროპაგანდამ, სამხედრო პროპაგანდისტულმა მანქანამ, ეს მითი გამოიგონა. და მიზანს მიაღწიეს. გაგრის აღების შემდეგ მართლაც ბევრმა ადამიანმა აიღო იარაღი. ომის ბოლოს კი თითქმის აღარ დარჩნენ ისეთი ადამიანები, რომლებსაც იარაღი ხელში არ აეღოთ; ძალიან ცოტანი იყვნენ ისინი, ვინც იარაღი არ აიღო.
მაგრამ იცით, რაში გადაამეტეს? მათ ეს ისტერია კიდევ უფრო გააღვივეს და იმდენად გააბუქეს, რომ როდესაც უკვე ქალაქ სოხუმს ვათავისუფლებდით, ეს ადამიანები, სიკვდილამდე შეშინებულები, სოხუმიდან მთების გავლით და სხვადასხვა გზით გარბოდნენ. გესმით? ეს იმ ტყუილის შედეგი იყო, რომელსაც იმ პერიოდში ქართული სამხედრო პროპაგანდა მიმართავდა.
მოგვიანებით ჩვენ გვიწევდა იმ ადამიანების დახმარება, რომლებიც სოხუმში დარჩნენ და წასვლა სურდათ. ასეთი ორმოც ათასზე მეტი იყო. მაშინ სოხუმიდან ორმოც ათასზე მეტი ადამიანი გავიყვანეთ. ამასთან, არავინ გაგვიგდია ძალით. პირიქით, თითოეულ ავტობუსში ავდიოდი და ვუხსნიდი, რომ აფხაზეთის მთავრობას არანაირი გადაწყვეტილება არ ჰქონდა მიღებული აფხაზეთიდან ვინმეს გასახლების შესახებ. სინამდვილეში ასეთი გადაწყვეტილება საერთოდ არ არსებობდა. „თქვენ ავტობუსებში მხოლოდ იმიტომ იმყოფებით, რომ თავად გსურთ წასვლა. ჩემი ამოცანა, ჩვენი ამოცანა, – ვეუბნებოდი მათ, – ის არის, რომ ეს თქვენთვის უსაფრთხოდ და კომფორტულად მოხდეს“.
ასე ვექცეოდით ადამიანებს. არავის ვაწამებდით, არავის დავცინოდით და მსგავსი არაფერი ხდებოდა. შეიარაღებული დაცვით მდინარე ინგურამდე მივაცილებდით. მაშინ საქართველოში ორმოცზე მეტი ადამიანი გავგზავნეთ.
კიდევ ერთი საკითხი მინდა გითხრათ იმასთან დაკავშირებით, რაც თქვენ ახსენეთ…
ინალ ხაშიგი: არა, მე ისევ დახვრეტების თემას ვუბრუნდები. მესმის, ბესლან, როგორც თქვით, კომისია 1993 წლის მარტში შეიქმნა. მაგრამ გაგრის ეს ამბავი 1992 წლის ოქტომბერში მოხდა. ესე იგი, ამ საკითხზე გარკვეული პროცესი მანამდეც მიმდინარეობდა, ხომ ასეა?
ბესლან კობახია: რა თქმა უნდა, მიმდინარეობდა.
სამხედრო ტყვეების გაცვლით ჩვენც ვიყავით დაკავებული, მაგრამ კონკრეტულად როგორ ვმუშაობდით? კონკრეტულ ადამიანებთან დაკავშირებით დავალებებს მაძლევდნენ და ამ საკითხებს მე ვაგვარებდი. მაგრამ მთლიანად პროცესის დაგეგმვა, ინფორმაციის შეგროვება და იმის გარკვევა, თუ ვინ იმყოფებოდა მეორე მხარეს ტყვეობაში, ყველას ჰქონდა საკუთარ თავზე აღებული. და როდესაც რაღაც საქმით ყველა არის დაკავებული, საბოლოოდ გამოდის, რომ მას არავინ აკეთებს. ამ საკითხზე მუშაობდნენ სახელმწიფო უშიშროების სამსახური, КГБ, მინისტრთა საბჭო, შინაგან საქმეთა სამინისტრო. მაშინ ალექსანდრე ზოლოტინსკოვიჩ ანქვაბიც იყო ჩართული.
თავიდან მხოლოდ სამოქალაქო პირების საკითხებით ვიყავი დაკავებული. მაგრამ შემდეგ სხვადასხვა გაურკვეველი ვითარება წარმოიშვა და, ასე ვთქვათ, სხვა საკითხების მოგვარებაც მომიწია. საბოლოოდ, ამ ყველაფერმა იქამდე მიგვიყვანა, რომ ვლადისლავ გრიგორიევიჩმა თქვა: „მოდი, კომისია შევქმნათ“, და ჩემი კანდიდატურა შემომთავაზა. ვუთხარი: „უკვე 25 კომისიას ვხელმძღვანელობ. ახლა ოცდამეექვსეც უნდა დავამატო?“ მან მიპასუხა: „გენდობი. მინდა, რომ სწორედ შენ იყო ამ თანამდებობაზე“. ეს მისი სიტყვები იყო. ვუთხარი: „კარგი, თუ ასეა, თანახმა ვარ“.
კომისიამ მუშაობა მარტიდან დაიწყო, მაგრამ მანამდეც ალექსანდრე ზოლოტინსკოვიჩთან ერთად ხშირად განვიხილავდი სხვადასხვა სიტუაციას და გადაწყვეტილებებსაც ხშირად ერთობლივად ვიღებდით. ამ გადაწყვეტილებებზე ძალიან ბევრი რამ იყო დამოკიდებული, მათ შორის ადამიანების სიცოცხლეც. ამას ყოველგვარი გაზვიადების გარეშე ვამბობ.
ომის დასაწყისში სწორედ ის ვითარება შეიქმნა, რომლის გამოც გია ბარამიძე ახლა დააკავეს. ამ შემთხვევის შესახებ მსჯელობა მხოლოდ იმ ინფორმაციის საფუძველზე შეგვიძლია, რომელსაც მასმედიაში ვეცნობით. და რა ვიცით ამ საკითხზე? ვიცით, რომ, მისი თქმით, ომის დასაწყისში მათ სამხედრო ტყვეების გაცვლისთვის საჭირო ტყვეების ფონდი არ ჰქონდათ.
მისი ნათქვამი შემიძლია დავადასტურო, რადგან ომის დასაწყისში ჩვენ მართლაც ყველას ყველას სანაცვლოდ ვცვლიდით. ჩვენ ყოველთვის უფრო მეტი ტყვე გვყავდა, ვიდრე ქართულ მხარეს. ჩვენ კი პატიოსნად ვიქცეოდით: თუ რაიმეზე შევთანხმდებოდით, ყოველთვის ვასრულებდით შეთანხმების ყველა პირობას. ყველა სამხედრო ტყვეს ვაბარებდით. ისინი კი აბარებდნენ მათ, ვინც ჰყავდათ. ერთი-ორი დღის შემდეგ კი ახალი ადამიანები გამოჩნდებოდნენ ხოლმე – ერთი ან ორი ტყვე, რომლებიც ქართულ სამხედრო დანაყოფებში ჰყავდათ დამალული, ასე ვთქვათ.
სხვათა შორის, აფხაზურ მხარეს ასეთი პრაქტიკა არ გვქონია. ყველა სამხედრო ტყვე ჩვენთან, ცენტრალურ პუნქტში, როგორც მას ვუწოდებდით, გუდაუთაში გადმოჰყავდათ. გვქონდა სპეციალურად გამოყოფილი ადგილი, სადაც მათ ვათავსებდით და შეგვეძლო გარანტია მიგვეცა, რომ მათ არაფერი დაემართებოდათ.
შემიძლია გითხრათ, რომ მთელი ომის განმავლობაში ჩვენს კონტროლქვეშ მყოფი არც ერთი სამხედრო ტყვე არ დაღუპულა.
მეტიც, დაჭრილებს სამედიცინო დახმარებას ვუწევდით. საჭიროების შემთხვევაში ექიმებს ვიძახებდით და ადგილზე ვეხმარებოდით. თუ ეს საკმარისი არ იყო, საავადმყოფოში ვაწვენდით და სათანადო მკურნალობას უტარებდნენ.
ჩვენს ტყვეობაში და კონტროლქვეშ მყოფი არც ერთი ქართველი ტყვე არ დაღუპულა. ამას ხაზგასმით აღვნიშნავ.
მაგრამ გარკვეული დროის შემდეგ მივხვდით, რომ ჩვენ ყველას ვაბარებდით, ისინი კი – არა. თავდაცვის სამინისტროში თათბირი გაიმართა. მაშინ მინისტრი უკვე სულთან ასლანბეკოვიჩ სოსნალიევი იყო. მიიღეს გადაწყვეტილება, რომ ასეთ გაცვლებს აღარ გავაგრძელებდით და ტყვეებს მხოლოდ ერთი-ერთზე გავცვლიდით – ერთ ადამიანს მეორის სანაცვლოდ. როგორც კი ასე მოქმედება დავიწყეთ, ქართულ მხარესაც მოუწია, გარკვეული წესრიგი დაემყარებინა საკუთარ რიგებში, რამდენადაც ეს შეეძლოთ. ამ საქმის მიმართ უფრო პასუხისმგებლიანი დამოკიდებულება გამოიჩინეს. სწორედ ასე განვითარდა მოვლენები.
ახლა დავუბრუნდეთ იმას, რაც დღეს დაკავებულმა ბარამიძემ თქვა. მან განაცხადა, რომ ისინი იმ ადამიანებს ხვრეტდნენ, რომლებსაც ტყვედ აიყვანდნენ.
იცით, სიმართლე რომ გითხრათ, ამ საკითხის შესახებ ბევრი არაფერი ვიცი, რადგან მაშინ ისინი ამას არასდროს აღიარებდნენ. და თუ ეს ამბავი დღეს იმიტომ გახდა ცნობილი, რომ ბარამიძემ ამის შესახებ საჯაროდ ისაუბრა, მაშინ კიდევ რამდენიმე კითხვა ჩნდება.
პირველი: თუ ისინი ჩვენს ბიჭებს ხვრეტდნენ, ეს სამხედრო დანაშაულია. სავარაუდოდ, ამ მოვლენებში ჩართულ პირებს შესაბამისი სანქციები უნდა დაეკისროთ. ეს არის პირველი საკითხი.
მეორე: უნდა მივიღოთ დახვრეტილი ადამიანების სიები, რადგან დღემდე გვყავს ბევრი უგზო-უკვლოდ დაკარგული ადამიანი, რომელთა პოვნაც 33 წლის შემდეგაც ვერ მოვახერხეთ. თუ ბარამიძე ამ ადამიანების შესახებ რაიმე ინფორმაციას ფლობს, ეს ინფორმაცია აუცილებლად უნდა მივიღოთ.
მესამე: უნდა გავარკვიოთ, სად არიან ეს ადამიანები დაკრძალული, რათა შევასრულოთ ჩვენი მოვალეობა – პატივით მივაბაროთ ისინი მიწას, მათი ნეშტები ნათესავებს გადავცეთ და ყველაფერი გავაკეთოთ, რაც ნორმალურ ადამიანურ საზოგადოებაში ასეთ დროს კეთდება. ამისთვის კი დაკრძალვის ადგილები უნდა ვიცოდეთ. სწორედ ეს კითხვები ჩნდება პირველ რიგში.
მეოთხე: ამ ვითარებაში, დიდი ალბათობით, საერთაშორისო საზოგადოებაც აუცილებლად უნდა ჩაერთოს. ჩემი აზრით, მაგალითად, წითელი ჯვრის საერთაშორისო კომიტეტის პირდაპირი მოვალეობაა, გამოიძიოს ყველაფერი, რაც ამ საქმეს უკავშირდება, და მოპოვებული ინფორმაცია ჩვენ, ჩვენს ქვეყანას, გადასცეს.
ინალ ხაშიგი: ასეთი ტიპის დანაშაულების შესახებ, ცნობილია. განსაკუთრებით ომის საწყის ეტაპზე მომხდარ ფაქტებზე. შენ თქვი, რომ მაშინ ყველა ამ საკითხით იყო დაკავებული.
მაგალითად, ვიცი, რომ აგვისტოში შრომაში ჩემი მეგობარი აბზაგუ გურგულია დაიღუპა. მასთან ერთად ცხრა ან ათი ადამიანი აიყვანეს ტყვედ. პრაქტიკულად ყველა დახვრიტეს. ორი ადამიანის გამოსყიდვა მოხერხდა, დანარჩენები კი დახვრიტეს. თანაც, ისინი ქართველ მებრძოლთა დაკრძალვაზე დახვრიტეს.
ბესლან კობახია: დიახ, აბზაგუ გურგულია გმირულად დაიღუპა. სხვათა შორის, ის აფხაზეთის გმირია — ეს წოდება მას სიკვდილის შემდეგ მიენიჭა. მარადიული ხსოვნა მას.
დაზუსტებით ვიცი ჯონი ძიძარიას მსგავსი დაღუპვის შემთხვევაც. ამის შესახებ მოგვიანებით იმ სოფელში მცხოვრებმა ბერძნებმა მიამბეს. სწორედ იმ სოფელში მიიყვანეს იგი დასატირებლად. ერთ-ერთი ქართველი გვარდიელი მოკლეს და ჯონიც იქ, მისი დაკრძალვის დროს, მოკლეს. თუმცა ისიც გმირულად მოიქცა. უნდოდათ, მუხლებზე დაეჩოქებინათ. ის მუხლებზე დადგა, მიწას აკოცა, შემდეგ წამოდგა და თქვა: „ახლა რაც გინდათ, ის მიქენით. გაუმარჯოს აფხაზეთს!“ და ასე დაიღუპა. რამდენადაც ვიცი, მასაც სიკვდილის შემდეგ მიენიჭა აფხაზეთის გმირის წოდება.
კიდევ ერთი შემთხვევაც გვქონდა. ამ საუბრისთვის სპეციალურად არ მოვმზადებულვარ და შესაძლოა გვარი აღარ მახსოვდეს, მაგრამ იყო კიდევ ერთი ახალგაზრდა, რომელიც დაჭრეს და ტყვედ ჩავარდა. ჩვენ ის ქართულ ტელევიზიაში, კერძოდ, სოხუმის ქართულენოვან ტელეარხზე ვნახეთ. ჟურნალისტებმა გადაიღეს და აჩვენეს, თან ამბობდნენ: „აი, ეს კაცი აქ ტყვედ ავიყვანეთ“. ეს ახალგაზრდა რესპუბლიკურ საავადმყოფოში აღმოჩნდა.
როგორც კი ის ვნახეთ, მეორე დილითვე დაუყოვნებლივ მოვითხოვე ტყვეების გაცვლა ქართული მხარისგან, რადგან ბევრი ქართველი სამხედრო ტყვე გვყავდა. მათ არც კი იცოდნენ, რომ საავადმყოფოში ვინმე იმყოფებოდა. შემდეგ, რატომღაც, ჩვენთან კავშირზე გამოსვლა შეწყვიტეს. ერთი დღე გავიდა, ორი, სამი – ჩვენ მუდმივად ვცდილობდით მათთან დაკავშირებას. ბოლოს შეხვედრა მოვითხოვე და გუმისთის ხიდზე შევხვდით.
ვკითხე: „რატომ აღარ გამოდიხართ კავშირზე? მოდი, გავცვალოთ ტყვეები. თქვენთან ერთი დაჭრილი გვყავს ნანახი, რომელიც საკუთარი თვალით ვიხილეთ თქვენი ტელევიზიით. ეს ჩვენი ტელევიზია კი არ იყო, თქვენი ტელევიზია იყო“. მათ მიპასუხეს: „იცით, იმ ღამეს, როდესაც ის ტელევიზიით აჩვენეს, ეს მხოლოდ თქვენ არ გინახავთ. ნახეს იმ ქართველებმაც, რომლებიც ჩვენ გვიპირისპირდებოდნენ. ეს ადამიანები ღამით საავადმყოფოში შეიჭრნენ, ის წაიყვანეს და მოკლეს“. მოკლედ, წაიყვანეს და მოკლეს. ეს ორი სარწმუნო შემთხვევაა, რომელთა შესახებაც დანამდვილებით ვიცი.
ამ შემთხვევებს, ალბათ, უნდა დავუმატოთ კიდევ ერთი ამბავი, რომელიც 1993 წლის იანვარში ჩვენი წარუმატებელი შეტევის შემდეგ მოხდა.
ინალ ხაშიგი: ეს შემთხვევა დოკუმენტურადაც დაფიქსირდა. უბრალოდ შეგახსენებთ: ეს იყო 5 იანვარი, აფხაზური მხარისთვის წარუმატებელი იანვრის ოპერაციის შემდეგ. მოგვიანებით დაღუპულთა ცხედრები და სამხედრო ტყვეები გაცვალეს და ასე შემდეგ. ამ ოპერაციის დასრულებიდან რამდენიმე დღის შემდეგ ბევრი ადამიანი აღნიშნავდა, რომ ქართველების მიერ გადმოცემული ცხედრების უმეტესობა ჯერ კიდევ თბილი იყო. ფაქტობრივად, ისინი გადმოცემამდე სულ ცოტა ხნით ადრე იყვნენ დახვრეტილი. ეს მოგვიანებით დოკუმენტურად დაფიქსირდა.
ბესლან კობახია: ისინი იანვარში ჩამოვასვენეთ. ქართველებთან შეთანხმების მიღწევა ძალიან რთული იყო, მაგრამ საბოლოოდ შევთანხმდით. რუსული ვერტმფრენით ჩავფრინდით და მე-12 სკოლის მახლობლად დავსხედით. იქ ჩვენი დაღუპული ბიჭები მოგვიყვანეს. მათი ცხედრები ვერტმფრენში ავიტანეთ. მასშტაბის გასაგებად გეტყვით, რომ ვერტმფრენი ცხედრებით იყო სავსე. ბევრი ჩვენი ბიჭი დაიღუპა.
გუდაუთაში ჩავფრინდით და ცხედრები დაუყოვნებლივ საავადმყოფოს მორგში გადაიტანეს. ჩვენ ტყვეობაში გვყავდა ქართველი სამხედრო მედიკოსი. ბუნებრივია, პირველ რიგში ჩვენი ექიმები გაეცნენ ცხედრებს და ერთმნიშვნელოვნად განაცხადეს, რომ იმ ადამიანთაგან რამდენიმე, რომლებიც ჩვენ გარდაცვლილებად გადმოგვცეს, ცხედრების გადმოცემამდე სულ რაღაც ერთი-ორი საათით ადრე იყო მოკლული.
შემდეგ ქართველი სამხედრო მედიკოსიც მოვიყვანეთ. მანაც მიიღო მონაწილეობა ცხედრების დათვალიერებაში და ჩვენი ექიმების დასკვნა დაადასტურა.
ყველაფერი ეს დაცულია აფხაზური ტელევიზიის არქივებში და სხვა მასალებშიც. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, მაშინ ამგვარი სამხედრო დანაშაული ჩაიდინეს. და ის შემთხვევაც, რომელზეც ბარამიძე საუბრობს, ზუსტად ჯდება მოვლენების ამავე სურათში.
ინალ ხაშიგი: როგორც მახსოვს, ომის დროსაც და ომის შემდეგაც არსებობდა ე.წ. „თეთრი წიგნი“, რომელშიც ამ დანაშაულებს აღრიცხავდნენ და დოკუმენტურად აფიქსირებდნენ. ახლა ამ საკითხებზე ისე ხშირად აღარ საუბრობენ. ომის შემდგომ პირველ წლებში კი უამრავი დანაშაული იყო დაფიქსირებული.
ყოველ შემთხვევაში, ქართველები ამბობენ, რომ სურთ ჩვენთან შერიგება და საერთო ენის გამონახვა. თუ შერიგებაზეა საუბარი, მაშინ, ალბათ, ამ დანაშაულებს მაინც უნდა გაეცეს პასუხი და ისინი უნდა გამოიძიონ. ჩვენ შესაბამისი ჩანაწერები გვაქვს და ამ დანაშაულების ნაწილი დოკუმენტურად არის დაფიქსირებული. ამ საქმეებით გენერალური პროკურატურა იყო დაკავებული. შეგვეძლო ეს დოკუმენტები მათთვის გადაგვეცა.
ზოგადად, უცნაურია: ერთი მხრივ, ისინი საკუთარ მოქალაქეებად მიგვიჩნევენ, მეორე მხრივ კი ბარამიძეს სახელმწიფო ღალატის მუხლით ედავებიან. ანუ ის ამბობს, რომ ქართველები საკუთარ მოქალაქეებს, ეთნიკურ აფხაზებს, ხვრეტდნენ. ეს მხოლოდ სამხედრო დანაშაული არ არის. თუ ისინი საკუთარ მოქალაქეებად მიგვიჩნევდნენ, მაშინ საერთოდ რა ჯანდაბად ხვრეტდნენ მათ?
ბესლან კობახია: მაშინ ეს უკვე გენოციდია – გენოციდი მისი პირდაპირი მნიშვნელობით.
ინალ ხაშიგი: დიახ. აქ იმდენი ნიუანსია, რომ, არსებითად, ეს ყველაფერი იმ სისხლის სამართლის საქმის წინააღმდეგაც მეტყველებს. ჩემი აზრით, თუ ვინმეს გასამართლება არის საჭირო, ალბათ, ბარამიძე კი არ უნდა გაასამართლონ, არამედ მთლიანად ეს ამბავი უნდა გამოიძიონ და გაარკვიონ.
ბესლან კობახია: იცით, თქვენ აბსოლუტურად მართალი ხართ.
ახლახან ამ მოვლენებიდან 33 წელი გავიდა. სულ რამდენიმე დღის წინ ჩვენ გამარჯვების დღე, აფხაზეთის გათავისუფლების დღე აღვნიშნეთ. ჩვენთვის ეს წმინდა დღესასწაულია.
ოცდაცამეტი წელი გავიდა. ეს ძალიან დიდი დროა. ჩვენ იმედი გვქონდა, რომ ომის შემდეგ, რომელიც ჩვენს შორის გაჩაღდა – სისხლიანი ომის შემდეგ – გამოსავლის პოვნას შევძლებდით. უნდა გვესმოდეს, რომ ჩვენ, აფხაზები არავის არ დავსხმივართ თავს. ჩვეულებრივი ცხოვრებით ვცხოვრობდით. ჩვენი დასასვენებელი სახლები და სანატორიუმები დამსვენებლებით იყო სავსე. და უცებ, ამ ყველაფრის შუაგულში, ჩვენს წინააღმდეგ ტანკები, თვითმფრინავები, სამხედრო ტექნიკა, ჰაუბიცები – ყველაფერი, რაც კი შეიძლება წარმოიდგინოთ – დაიძრა.
ყველა ის შეიარაღება, რომელიც ტაშკენტის შეთანხმების საფუძველზე გადაეცა საქართველოს და რომელიც ამიერკავკასიის სამხედრო ოლქმა საქართველოს გადასცა, ჩვენს წინააღმდეგ გამოიყენეს. მართალია, ტაშკენტის შეთანხმების ერთ-ერთ პუნქტში ეწერა, რომ ამ შეიარაღების გამოყენება შიდა კონფლიქტებში დაუშვებელი იყო. თითქოს ყველაფერი ხელმოწერილი და შეთანხმებული გახლდათ, მაგრამ შემდეგ ვინღა იხსენებდა ამ შეთანხმებას? ყველაფერი, რაც საქართველომ მაშინ რუსეთისგან – ვგულისხმობ ელცინისდროინდელ რუსეთს – ტაშკენტის შეთანხმების საფუძველზე მიიღო, მოგვიანებით ჩვენს წინააღმდეგ გამოიყენეს.
ამ 33 წლის განმავლობაში ბევრი მცდელობა გვქონდა, რომ ვითარება შეგვეცვალა. ბოლოს და ბოლოს, ყველა ომი ოდესმე მთავრდება.
მაგალითად, არ ვისურვებდი, რომ ჩვენი შვილები და ახალგაზრდები საქართველოს ან ჩვენს გარშემო მცხოვრები რომელიმე სხვა ხალხის მიმართ სიძულვილით იზრდებოდნენ. სიძულვილზე ვერაფერს ააშენებ. როგორც ცნობილია, რაღაცის აშენება მხოლოდ პრაგმატიზმზე და, საბოლოო ჯამში, სიყვარულზე შეიძლება. სიძულვილზე ვერაფერს ააშენებ.
სამწუხაროდ, საქართველოს ოფიციალური პირებისგან ურთიერთგამომრიცხავ განცხადებებს ვისმენთ. როდესაც ისინი ჩვენ მოგვმართავენ, ამბობენ, რომ ჩვენი ძმები არიან და ასე შემდეგ. ეს გარკვეულწილად სიმართლეცაა, რადგან ჩვენ შორის ბევრი შერეული ოჯახი იყო. მათი წილი 40 პროცენტსაც კი აღწევდა. იცით საერთოდ სტატისტიკა? აფხაზური ოჯახების 40 პროცენტამდე ამა თუ იმ ფორმით ქართულ ოჯახებთან იყო ნათესაური კავშირით დაკავშირებული.
ინალ ხაშიგი: ამ სტატისტიკის სისწორეზე თავს ვერ დავდებ. მგონია, რომ ის ზედმეტად პოლიტიზებულია.
ბესლან კობახია: მოისმინეთ, მოისმინეთ. სხვათა შორის, ამას არანაირი გავლენა არ მოუხდენია. ამან ჩვენ, აფხაზებს, სამშობლოს დაცვაში ხელი არ შეგვიშალა, რადგან სწორედ ჩვენ დაგვესხნენ თავს. ხომ გახსოვთ, ტანკები ყოველგვარი რეალური საფუძვლის გარეშე შემოვიდნენ ჩვენს ტერიტორიაზე? რას ცდილობდნენ ამით დაემტკიცებინათ?
ოჯახების 40 პროცენტამდე შერეული იყო, მაგრამ დღეს ინტერნეტში აფხაზურ პოსტს რომ გახსნით და უბრალოდ დაწერთ „მე მიყვარს აფხაზეთი“, მაშინვე გამოჩნდებიან საქართველოს მცხოვრებლები, რომლებიც კომენტარებში თავიდან ფეხებამდე ტალახში გაგსვრიან. ისეთ რაღაცებს ამბობენ, რისთვისაც ნებისმიერ წესიერ საზოგადოებაში და, მით უმეტეს, კავკასიურ საზოგადოებაში პასუხი უნდა მოეთხოვოთ. ასეთი რამ ყოველდღიურად ხდება, ზედიზედ მრავალი წლის განმავლობაში.
მაშ, რა ხდება? საქართველოს ხელისუფლება ერთს ამბობს, ინტერნეტში მყოფი რიგითი მოქალაქეები კი სრულიად სხვაგვარად იქცევიან. ეს ორი რამ ერთმანეთს სრულიად არ შეესაბამება.
სწორედ ამიტომ იძულებული გავხდით, ჩაგვეტარებინა ეს სამეცნიერო-პრაქტიკული კონფერენცია და ქართველებისთვის შეგვეთავაზებინა, უარი ეთქვათ ინგოროყვას თეორიაზე. ეს თეორია მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს ახალგაზრდა თაობაზე და სარგებელი არც ერთი ხალხისთვის მოაქვს – არც აფხაზებისთვის და არც ქართველებისთვის. ის ამ ორ ხალხს ერთმანეთს უპირისპირებს და აუცილებლად გამოიწვევს მომავალშიც ცუდ შედეგებს.
ინალ ხაშიგი: მაგრამ, ნებისმიერ შემთხვევაში, საქმე მხოლოდ ისტორიას არ ეხება; აქ იდეოლოგიური საკითხებიც არის. თუ არსებობს სურვილი, რომ პრობლემა მშვიდობიანი გზით გადაწყდეს, მაშინ ეს კომპლექსური ამოცანაა. არ შეიძლება, ერთ საკითხში რაღაც მოაწესრიგო, სხვაგან კი ყველაფერი ძველებურად დატოვო.
და ისიც ფაქტია, რომ ამ სისხლისმღვრელი ომის შემდეგ დღეს რეალურად ქართველებს აფხაზები არ უყვართ, აფხაზებს კი – ქართველები. ეს ფაქტია. ამიტომ, როდესაც ვამბობთ, რომ ძმები ვართ, ჩემი აზრით, ეს ცოტა არ იყოს…
ბესლან კობახია: განა არ არსებობდა შერეული ოჯახები, სადაც ქართველები და აფხაზები ბიძაშვილები იყვნენ?
ინალ ხაშიგი: მაგრამ დღეს უკვე, ვგულისხმობ იმას, რომ ამ სიტყვას აღარ ვიყენებთ იმ მნიშვნელობით, რა მნიშვნელობითაც საბჭოთა ტერმინოლოგიაში ხალხთა ძმობას უწოდებდნენ
ბესლან კობახია: არა, არა, მე ეს არ მიგულისხმია.
ინალ ხაშიგი: მეორე მხრივ, თუ გარკვეულ წესებზე ან რაიმე სახის მშვიდობაზე უნდა შევთანხმდეთ, ამ საკითხებზე ფეისბუკითა და სოციალური ქსელებით კი არ უნდა ვსაუბრობდეთ, არამედ ეს ხელისუფლების წარმომადგენლებმა უნდა გააკეთონ.
ოფიციალური თბილისის წარმომადგენლები აფხაზეთის ხელისუფლების წარმომადგენლებს, ოფიციალური სოხუმის წარმომადგენლებს უნდა ესაუბრონ. მართალია, საქართველოს კანონით ოკუპირებული ტერიტორიების შესახებ, მათთვის აფხაზეთის ხელისუფლების წარმომადგენლებთან საუბარი სისხლის სამართლის დანაშაულია, მაგრამ, მიუხედავად ამისა, მათ შეუძლიათ ესაუბრონ აფხაზი ხალხის იმ მოჩვენებით წარმომადგენლებს. მათ სცადეს, წინ წამოეწიათ ვინმე ბუავა, რომელიც ცოტა ხნის წინ ნარკოტიკების ზედოზირებით გარდაიცვალა. რა თქმა უნდა, შეიძლება კიდევ ორი ადამიანი მოძებნონ, მათ წარმომადგენლებად მიიჩნიონ და ესაუბრონ, მაგრამ რამდენად შედეგიანი იქნება ეს?
ბესლან კობახია: ძალიან მარტივად გიპასუხებთ.
თქვენ ამბობთ, რომ ერთმანეთი არ უნდა გვიყვარდეს. რა თქმა უნდა, არ ვართ ვალდებული, გვიყვარდეს ერთმანეთი. არც იმას ვითხოვთ, რომ ვინმეს ვუყვარდეთ. აფხაზები დოლარი ხომ არ ვართ, რომ ვიღაცას ვუყვარდეთ ან არ ვუყვარდეთ.
მაგრამ ჩვენ ვითხოვთ, პატივისცემით მოგვექცნენ, ისევე, როგორც თავად ვეპყრობით პატივისცემით ჩვენს გარშემო არსებულ მთელ სამყაროს.
პროექტი, რომელსაც ჩვენ ვახორციელებთ, დამოუკიდებელი, დემოკრატიული სახელმწიფოს მშენებლობაა, რომელიც ამქვეყნად არავის უქმნის საფრთხეს. ეს პროექტი მთლიანად ჰუმანისტურია და მან არ უნდა – და არც შეიძლება – გამოიწვიოს გარშემო მყოფი სამყაროს უარყოფითი დამოკიდებულება. სამწუხაროდ, ერთადერთი ქვეყანა, რომელიც ამაში ხელს გვიშლის და გამუდმებით ფეხს გვიდებს, ქართული მხარეა.
მინდა, მაგალითად, გავიხსენო, რომ საქართველოს ერთ დროს საგარეო საქმეთა მინისტრი ჰყავდა, ფანჯიკიძე. სახელი აღარ მახსოვს. ის ცნობილი ქართველი მწერლის, გურამ ფანჯიკიძის ქალიშვილი იყო. საბჭოთა პერიოდში მის რომანებს ხარბად ვკითხულობდით. შესანიშნავი მწერალი, ჰუმანისტი იყო და ძალიან ლამაზ ნაწარმოებებს წერდა. როგორც მახსოვს, მას ჰქონდა რომანი „აქტიური მზის წელიწადი“. ახლა გონებით ვიხსენებ ამ სათაურს. მაშინ ეს რომანი ძალიან მომწონდა.
და უცებ, მრავალი წლის შემდეგ, მისი ქალიშვილი საგარეო საქმეთა მინისტრი გახდა. არც კი ვიცი, ფანჯიკიძე ჯერ კიდევ ცოცხალია თუ არა – ალბათ, უკვე გარდაცვლილია. დიახ, მისი ქალიშვილი მინისტრი გახდა და კიდევ ერთხელ, მოულოდნელად, დაბრკოლება შეუქმნა ჩვენს ბავშვებს, რომლებსაც, თუ სწორად მახსოვს, ბულგარეთში გამართულ სიმღერის კონკურსში უნდა მიეღოთ მონაწილეობა. სხვა შემთხვევაში კი თურქეთში არ შეუშვეს. მან ეს ყველაფერი საქართველოს დიპლომატიის უდიდეს გამარჯვებად წარმოაჩინა: აფხაზი ბავშვები არ შეუშვეს და ასე შემდეგ.
მაგრამ ვერ გამიგია, თუ ეს გამარჯვებაა, როგორი გამარჯვებაა? ვფიქრობ, გურამ ფანჯიკიძე საფლავში ალბათ გადაბრუნდება, რომ დაენახა, როგორ იქცეოდა მისი ქალიშვილი.
სამწუხაროდ, ასეთი შემთხვევები ერთეული არ არის. სწორედ იმ დღეს, როდესაც უნივერსიტეტში ეს კონფერენცია მოვაწყვეთ, მასში მონაწილეობა უნდა მიეღო თურქეთის რესპუბლიკაში ჩვენს მუდმივ წარმომადგენელს, იბრაჰიმ ავიძბას. უცებ, კონფერენციამდე სულ რაღაც ერთი საათით ადრე, მან აეროპორტიდან დამირეკა და მითხრა, რომ სასწრაფოდ უნდა გაფრენილიყო სტამბოლში, რადგან ჩვენი 60 ტანმოვარჯიშე თურქეთში შეჯიბრებაზე იყო ჩასული, მაგრამ მათ შეჯიბრში მონაწილეობის უფლებას არ აძლევდნენ. მითხრა, რომ იქ ჩავიდოდა, საკითხს გაარკვევდა და შეეცდებოდა, ეს პრობლემები მოეგვარებინა. ბუნებრივია, წარმატება ვუსურვე. ის გაფრინდა და სულ ახლახან, დღესვე, მივიღეთ ინფორმაცია, რომ მათ შეჯიბრში მონაწილეობის უფლება არ მისცეს, როგორც აფხაზეთის, ანუ აფხაზეთის რესპუბლიკის წარმომადგენლებს, რადგან ეს ქვეყანა არაღიარებულად ითვლება და, ბუნებრივია, თურქეთის რესპუბლიკასთან დიპლომატიური ურთიერთობები არ გვაქვს.
თუმცა ისინი იქ კლუბ „აფსნის“ წარმომადგენლების სახელით გამოვიდნენ. ასე რომ, სახელწოდება „აფსნი“ მაინც გაისმა, ასე ვთქვათ, მაგრამ ისინი არა ქვეყნის და არამედ კლუბის წარმომადგენლებად მონაწილეობდნენ. ჩვენი ზოგიერთი ბავშვი იქ ოქროს მედლებს დაეუფლა და სხვა მიღწევებიც ჰქონდა. ხომ გესმით, რას ვგულისხმობ?
მაგრამ ამ შემთხვევასაც კვლავ მწარე გემო რჩება. რას აკეთებთ? ერთი მხრივ, ცდილობთ, გვითხრათ, რომ როგორმე უნდა შევრიგდეთ და ასე შემდეგ, მეორე მხრივ კი ბავშვებს ასეთ დაბრკოლებებს უქმნით. ეს ნორმალურია?
სწორედ ამ საკითხზე დავიწყეთ საუბარი. ყველა ომს აქვს დასაწყისიც და დასასრულიც.
რაც 1992 წელს მოხდა, საქართველოს სახელმწიფო საბჭო იმ დროისთვის ხელისუფლების არალეგიტიმური ორგანო იყო, რომელმაც სრულიად ლეგიტიმური ზვიად გამსახურდია დაამხო. როგორი ხელმძღვანელი იყო ის და როგორი პიროვნება გახლდათ – ეს უკვე სხვა საკითხია. მაგრამ ის ლეგიტიმურად იყო არჩეული. ასე ვთქვათ, ის ბანდიტებმა – ჯაბა იოსელიანმა და კიტოვანმა – გააძევეს, მოგვიანებით კი ამ ჯგუფს შევარდნაძეც შეუერთდა. სწორედ მათ მიიღეს 14 აგვისტოს აფხაზეთის წინააღმდეგ სამხედრო მოქმედებების დაწყების გადაწყვეტილება. ჯარები შემოიყვანეს და ვიცით, როგორ დასრულდა ეს ყველაფერი.
მას შემდეგ მრავალი წელი გავიდა, მაგრამ დასასრული ჯერ კიდევ არ ჩანს. ამ ყველაფერს კი ბოლო უნდა მოეღოს, რადგან ისტორიაში ამის მაგალითები გვაქვს. 1918 წელს მაზნიაშვილმა, ნოე ჟორდანიას ხელმძღვანელობით მოქმედი საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის სახელით, აფხაზეთის მთელი ტერიტორია დაიკავა. მეტიც, მან მაშინ რუსეთის ტერიტორიაზეც შეაღწია და იქ არსებული ქალაქები და სოფლები ტუაფსემდე დაიკავა. მოგვიანებით დენიკინი ჩაერია და სამხედრო მოქმედებების შედეგად მაზნიაშვილის ძალები იქიდან განდევნეს. აფხაზეთში კი მას ბრძოლაში კიარაზელები, ნესტორ ლაკობას ხელმძღვანელობით, დაუპირისპირდნენ. კოდორი სისხლით გაწითლდა – ისეთი ბრძოლები მიმდინარეობდა. ამის შესახებ იმ პერიოდის ისტორიკოსები მოწმობენ. საბოლოოდ, ქართული არმია აფხაზეთის ფარგლებს გარეთ განდევნეს და 4 მარტს აფხაზეთის დამოუკიდებლობა გამოცხადდა.
საქართველოშიც მოვლენები ისე განვითარდა, რომ ნოე ჟორდანია იძულებული გახდა, თავის მთავრობასთან ერთად ქვეყანა დაეტოვებინა, ხოლო იმ პერიოდის საქართველოს ახალმა ხელმძღვანელობამ აფხაზეთის დამოუკიდებლობა აღიარა. იცით, ამ გადაწყვეტილებამ ის შედეგი გამოიღო, რომ სულ რაღაც ორი წლის შემდეგ უკვე აღარავინ იხსენებდა, რომ მაზნიაშვილი თავისი ჯარებით აფხაზეთში იმყოფებოდა. ამის ნაცვლად, საქართველოსა და აფხაზეთს შორის ნორმალური ურთიერთობები დაიწყო ჩამოყალიბება. გარკვეული დროის განმავლობაში ისინი ურთიერთობებს აგრძელებდნენ, როგორც თანასწორი უფლებების მქონე ორი სუბიექტი.
ინალ ხაშიგი: სახელშეკრულებო საკავშირო რესპუბლიკა.
ბესლან კობახია: დიახ, ხელშეკრულებითი კავშირი იყო და ასე შემდეგ. მაგრამ შემდეგ მოხდა ის, რაც სტალინის, ბერიასა და სხვების დროს მოხდა. ამ პერიოდზე ახლა საუბარი არ მინდა.
თუ ამ ომის დასრულება გვინდა, მას წერტილი უნდა დავუსვათ.
პირველ რიგში, საქართველოში ეს ომი დაგმეთ. ის სწორედ იქ, თბილისში დაიწყო. მაშინ თავად თბილისის მთელი ცენტრი გაანადგურეს. რამდენი ადამიანი დაიღუპა მაშინ თქვენთან? გაიხსენეთ, რამდენი ადამიანი დახოცეს იმ მმართველებმა, რომლებმაც აფხაზეთში ომი გააჩაღეს და სამეგრელოშიც სადამსჯელო ექსპედიციები მოაწყვეს. თქვენ ეს ყველაფერი იცით და დასავლეთ საქართველოში მცხოვრებმა მეგრელებმაც იციან, როგორ მოხდა ეს ყველაფერი. ამიტომ ეს ხელმძღვანელობა უნდა დაიგმოს და ეს დანაშაულებრივი ომიც უნდა დაიგმოს, რადგან მან ტანჯვა მოუტანა როგორც აფხაზებს, ისე ქართველებსა და ოსებს.
რა უნდა გავაკეთოთ შემდეგ? გვქონდა ბოდენის გეგმა, გახსოვთ, და იყო სხვა წინადადებებიც. ისინი რთულად იყო შედგენილი და დიდ ფინანსურ დანახარჯებს მოითხოვდა და ასე შემდეგ. საჭირო არ არის ეს ყველაფერი. გვერდზე გადავდოთ ყველა ეს გეგმა. მივიღოთ დღევანდელი რეალობა. ბოლოს და ბოლოს, შევხვდეთ ერთმანეთს ისე, რომ შევძლოთ, სულ მცირე, თავდაუსხმელობის შეთანხმებას მოვაწეროთ ხელი. უკვე მრავალი წელია, ჟენევაში ჩვენი შეხვედრები სწორედ ამ საკითხით იწყება, მაგრამ ამ მიმართულებით არანაირი წინსვლა არ არის.
თქვენ არ გსურთ ამ შეთანხმების ხელმოწერა, ეს კი იმას ნიშნავს, რომ ჩვენზე თავდასხმა გინდათ. ჩვენ სწორედ ასეთ დასკვნამდე მივდივართ; სხვა დასკვნის გამოტანა არ შეგვიძლია, ხომ გესმით. თუ ჩვენზე თავდასხმას აპირებენ, ბუნებრივია, ისე ვიქცევით, როგორც ადამიანები, რომლებიც თავდასხმას ელიან.
მაგრამ აფხაზეთი უკვე აღარ არის ის, რაც 33 წლის წინ იყო. რუსეთის ფედერაციასთან ძმური ურთიერთობები გვაკავშირებს. ხელმოწერილია მრავალი შეთანხმება, მათ შორის სამხედრო შეთანხმებაც, რომელიც გარანტიას გვაძლევს, რომ ახლა ჩვენზე მოულოდნელ თავდასხმას ვეღარავინ შეძლებს.
მოდით, გავითვალისწინოთ ეს რეალობა და ურთიერთობების მშენებლობა სწორედ ამ რეალობიდან გამომდინარე დავიწყოთ.
დამიჯერეთ, ეს გაცილებით უკეთესი იქნება, ვიდრე დანების ლესვა და ახალი ომისთვის მზადება.
ინალ ხაშიგი: ახლა ჩვენს გადაცემას დავასრულებ. გვიყურეთ და გამოგვეხმაურეთ კომენტარებით.
შეგახსენებთ, რომ დღეს საუბარი დავიწყეთ იმ ამბით, რომ საქართველოს ხელისუფლებამ დააკავა საქართველოს ყოფილი სახელმწიფო მინისტრი გია ბარამიძე, რომელიც ომის დროს საქართველოს სამხედრო ტყვეების გაცვლის კომისიას ხელმძღვანელობდა. ამ დაკავებიდან გამომდინარე, გავიხსენეთ ომი და ომისშემდგომი პერიოდი და, ზოგადად, ვისაუბრეთ იმაზე, თუ როგორ შეიძლება ამ კონფლიქტის მომავალში მოგვარება.
სწორედ ამ საკითხებზე ვისაუბრეთ დღეს ბესლან კობახიასთან.
ბესლან, დიდი მადლობა. მომავალ შეხვედრამდე.
პუბლიკაციებში გამოყენებული ტოპონიმები და ტერმინოლოგია, აგრეთვე მათში გამოთქმული მოსაზრებები და შეხედულებები, ყოველთვის არ ასახავს გამომცემლის შეხედულებებსა და პოზიციას
