აზერბაიჯანის ვიცე-პრემიერის ვიზიტი ირანში: რა ინტერესები აახლოებს ბაქოსა და თეირანს?
აზერბაიჯანის ვიცე-პრემიერის ვიზიტი ირანში
თეირანში გამართულ შეხვედრებზე, აზერბაიჯანის ვიცე-პრემიერის, შაჰინ მუსტაფაევის მონაწილეობით, განიხილეს ელექტროენერგიის მიწოდება, სასაზღვრო ინფრასტრუქტურის განვითარება და სატრანსპორტო მარშრუტები.
ირანი მომავალ ზამთარში აზერბაიჯანიდან ელექტროენერგიის შესყიდვების მოცულობის გაზრდას გეგმავს. თავის მხრივ, ბაქოსთვის მნიშვნელოვანია ერთობლივი ენერგეტიკული პროექტების განვითარება და სატრანზიტო შესაძლებლობების გაფართოება.
თუმცა, ეს მოლაპარაკებები არ იძლევა საფუძველს იმის სათქმელად, რომ ქვეყნებს შორის პოლიტიკური ნდობა აღდგა. ეკონომიკური თანამშრომლობა გრძელდება იმ ფონზე, როდესაც ურთიერთობები დაძაბულია თეირანში აზერბაიჯანის საელჩოზე შეიარაღებული თავდასხმისა და წელს, მარტში, ნახიჩევანში მომხდარი დრონთან დაკავშირებული ინციდენტის გამო.
რა განიხილეს თეირანში?
29 სექტემბერს მუსტაფაევი ირანის პრეზიდენტს, მასუდ პეზეშქიანს, შეხვდა. ირანული მხარის განცხადებით, პეზეშქიანმა ხაზი გაუსვა საავტომობილო, საჰაერო და სარკინიგზო კავშირების გაფართოებისა და მინისტრების დონეზე გამართული მოლაპარაკებებისას მიღწეული შეთანხმებების შესრულების მნიშვნელობას.
აზერბაიჯანის მინისტრთა კაბინეტის ინფორმაციით, მუსტაფაევი ასევე შეხვდა პარლამენტის თავმჯდომარეს, მოჰამედ ბაგერ გალიბაფს, ეროვნული უსაფრთხოების უმაღლესი საბჭოს მდივანს, მოჰსენ რეზაის, ნავთობის მინისტრს, მოჰსენ პაკნეჟადს და ენერგეტიკის მინისტრს, აბას ალიაბადის. თუმცა, ენერგეტიკული პროექტების ფინანსური პირობებისა და მათი განხორციელების კონკრეტული ვადების შესახებ დეტალები არ გამოქვეყნებულა.
ვიზიტის დღის წესრიგში ტრანსპორტის საკითხები უფრო კონკრეტულად იყო წარმოდგენილი. ირანის გზებისა და ურბანული განვითარების მინისტრ ფარზანე სადეგთან შეხვედრაზე განიხილეს ჩრდილოეთ-სამხრეთის დერეფნის გამტარუნარიანობა, ასტარის სასაზღვრო სატვირთო ტერმინალის გაფართოება და აღბენდი-ქელალეს ხიდი. ოფიციალური ინფორმაციით, ხიდის მშენებლობა დასრულებულია, თუმცა სასაზღვრო გადასასვლელის ინფრასტრუქტურის ექსპლუატაციაში გაშვების საკითხებზე მოლაპარაკებები ჯერ კიდევ მიმდინარეობს. თავად ხიდის მშენებლობის დასრულება არ ნიშნავს, რომ მთელი სასაზღვრო კომპლექსი უკვე ფუნქციონირებს.
მხარეებმა ასევე განიხილეს თებერვალში ბაქოში გამართული ერთობლივი კომისიის მე-17 სხდომაზე მიღწეული შეთანხმებების შესრულების მიმდინარეობა. ეს მიუთითებს, რომ სექტემბრის მოლაპარაკებები, სხვა საკითხებთან ერთად, ადრე აღებული ვალდებულებების შესრულების დაჩქარებასაც ემსახურებოდა.
რა არის ცნობილი ელექტროენერგიის იმპორტის შესახებ?
როგორც ირანის ენერგეტიკის სამინისტროზე დაყრდნობით სააგენტო Trend-ი იუწყება, ელექტროენერგეტიკული კომპანია TAVANIR-ის ხელმძღვანელმა მოჰამედ ალაჰდადმა 28 სექტემბერს აზერბაიჯანის ენერგეტიკის მინისტრის მოადგილე ელნურ სულთანოვთან შეხვედრაზე იმედი გამოთქვა, რომ მომავალ ცივ თვეებში ელექტროენერგიის იმპორტი გაიზრდება.
მოლაპარაკებებზე განიხილეს ელექტროენერგიის პირდაპირი მიწოდება, ერთობლივი ჰიდროელექტროსადგურების განვითარება, ასევე გაზისა და ელექტროენერგიის სვოპოპერაციები – ანუ ურთიერთგაცვლის მექანიზმები. ალაჰდადის განცხადებით, მიწოდების შესაძლო მოცულობების დასადგენად ორი ქვეყნის სპეციალისტებმა ენერგოსისტემების შეერთების წერტილები უნდა შეისწავლონ და ტექნიკური შესაძლებლობები შეაფასონ.
მოლაპარაკებების შემდეგ გაჟღერებული გეგმები ჯერ არ ნიშნავს, რომ ელექტროენერგიის დამატებით მიწოდებაზე შეთანხმება უკვე გაფორმებულია. გამოქვეყნებულ ინფორმაციაში არ არის მითითებული მიწოდების მოცულობები, ღირებულება და დაწყების ვადები. ირანის სურვილი, გაზარდოს იმპორტი, არ უნდა გავაიგივოთ მიწოდების ფაქტობრივ ზრდასთან.
თეირანის ბიურო APA-ს ინფორმაციით, სულთანოვმა ასევე დააყენა ხუდაფერინისა და ორდუბადის ჰიდროელექტროსადგურების პროექტების განხორციელების საკითხი, ასევე ნახიჩევანში მზის ენერგეტიკის პროექტებში ირანელი კერძო ინვესტორების მონაწილეობის თემა. ეს ინიციატივებიც ჯერ განხილვის ეტაპზეა.
აზერბაიჯანისთვის ელექტროენერგიის მიწოდების ზრდა შემოსავლის დამატებით წყაროდ შეიძლება იქცეს. თუმცა, მიწოდების მოცულობების, ფასებისა და ტექნიკური პირობების შესახებ ინფორმაციის გარეშე ასეთი თანამშრომლობის ეკონომიკური სარგებლის შეფასება შეუძლებელია.
უსაფრთხოების საკითხი ეკონომიკურ მოლაპარაკებებში
თეირანში გამართულ შეხვედრებზე ასევე განიხილეს განცხადებები აზერბაიჯანის ტერიტორიის ირანის წინააღმდეგ გამოყენების შესახებ. სააგენტო Mehr-ზე დაყრდნობით, Unikal-ი წერს, რომ მუსტაფაევმა მოჰსენ რეზაისთან შეხვედრაზე ეს განცხადებები უარყო.
ის ფაქტი, რომ ეს საკითხი ეკონომიკურ დღის წესრიგთან ერთად წამოიჭრა, მიუთითებს, რომ უსაფრთხოების საკითხები კვლავ აქტუალურია.
ორ ქვეყანას შორის ურთიერთობები მკვეთრად გაუარესდა 2023 წლის იანვარში თეირანში აზერბაიჯანის საელჩოზე შეიარაღებული თავდასხმის შემდეგ, რომლის შედეგადაც ერთი ადამიანი დაიღუპა. შემდგომმა კონტაქტებმა დაძაბულობის შემცირებას შეუწყო ხელი, თუმცა 2026 წლის მარტში ნახიჩევანში მომხდარმა დრონთან დაკავშირებულმა ინციდენტმა ახალი კრიზისი გამოიწვია.
აზერბაიჯანის ოფიციალურმა პირებმა 5 მარტს მომხდარ თავდასხმაზე პასუხისმგებლობა ირანს დააკისრეს. შედეგად დაზიანდა აეროპორტი და სხვა სამოქალაქო ობიექტები. თეირანმა ინციდენტში მონაწილეობა უარყო.
აზერბაიჯანის საგარეო საქმეთა სამინისტროს ინფორმაციით, ირანის საგარეო საქმეთა მინისტრმა აბას არაღჩიმ განაცხადა, რომ ინციდენტის გარემოებები იძიება. ბაქომ მოითხოვა ბოდიშის მოხდა, განმარტებების გაკეთება და ზომების მიღება მსგავსი ინციდენტების მომავალში თავიდან ასაცილებლად.
ამ კრიზისის დროს სატვირთო გადაზიდვების შეჩერებამ აჩვენა, რომ უსაფრთხოების სფეროში ურთიერთობების გამწვავება შესაძლოა დაუყოვნებლივ აისახოს ეკონომიკურ კავშირებზე.
რატომ არ სურს ბაქოს დაძაბულობის გამწვავება?
კარნეგის ცენტრის მკვლევარმა, ზაურ შირიევმა, 16 მარტს გამოქვეყნებულ ანალიზში, ბაქოს გადაწყვეტილება დრონის ინციდენტის შემდეგ, საპასუხო დარტყმის ნაცვლად, განმარტებები მოეთხოვა, კრიზისის შემდგომი ესკალაციის თავიდან აცილების მცდელობად შეაფასა.
მისი აზრით, დაძაბულობის სწრაფი შემცირების ერთ-ერთი მიზეზი ნახიჩევანის მოწყვლადი მდგომარეობა გახდა: ავტონომიური რესპუბლიკის სახმელეთო და საჰაერო კავშირებში ირანის გავლით ტრანზიტს მნიშვნელოვანი როლი აქვს. შირიევი ასევე აღნიშნავდა, რომ ირანში ომი აზერბაიჯანისთვის ისეთ რისკებს ქმნის, როგორიცაა ლტოლვილთა შესაძლო ნაკადი და იმპორტირებულ საქონელზე ფასების ზრდა.
ეს შეფასება მარტის კრიზისს ეხება. თუმცა, ის გვეხმარება გავიგოთ, რატომ ცდილობს აზერბაიჯანი ირანთან ურთიერთობების მკვეთრი გამწვავების თავიდან აცილებას.
სექტემბრის მოლაპარაკებები აჩვენებს, რომ თეირანი დაინტერესებულია ელექტროენერგიის იმპორტის გაზრდით, ხოლო ორივე მხარე ენერგეტიკისა და ტრანსპორტის სფეროებში თანამშრომლობის გაფართოებას ცდილობს. ეს ურთიერთინტერესები ქმნის საფუძველს კონტაქტების გაგრძელებისთვის. თუმცა, ვიზიტის პოლიტიკურ უნდობლობაზე დაძლევის ნიშნად შეფასება ჯერჯერობით ნაადრევია.
თანამშრომლობის შედეგები დამოკიდებული იქნება იმაზე, შეძლებენ თუ არა მხარეები დეკლარირებული განზრახვების კონკრეტულ მიწოდებად ქცევას, სასაზღვრო გამშვები პუნქტების სრულფასოვანი მუშაობის უზრუნველყოფას და დაგეგმილი პროექტების განხორციელებას.
