შუშაში სიტყვა „ჰიჯაბი“ არ გაჟღერებულა: დაასრულა თუ არა ერდოღანის ვიზიტმა ბაქოსა და ანკარას შორის უთანხმოება?
ალიევისა და ერდოღანის შეხვედრა შუშაში
თურქეთის პრეზიდენტი რეჯეფ თაიფ ერდოღანი 8 ნოემბერს, გამარჯვების დღეს, შუშაში აზერბაიჯანის პრეზიდენტ ილჰამ ალიევს შეხვდა. ეს ორი ლიდერის პირველი პირისპირ შეხვედრა იყო მას შემდეგ, რაც სკოლებში ჰიჯაბის ტარების საკითხზე უთანხმოებამ ქვეყნებს შორის ურთიერთობები დაძაბა.
დავა სექტემბერში დაიწყო. მას შემდეგ, რაც აზერბაიჯანის ხელისუფლებამ მოსწავლეთა სასკოლო ფორმის მოთხოვნები შეცვალა. ტანსაცმლის დამატებითი ელემენტების აკრძალვამ, რომლებიც „სეკულარული განათლების“ პრინციპებს არ შეესაბამება, პრაქტიკაში გამოიწვია ის, რომ ჰიჯაბიანი მოსწავლეები გაკვეთილებზე აღარ დაუშვეს.
ალიევმა ვიზიტის მთავარი შედეგი ასე შეაფასა:
„თურქეთისა და აზერბაიჯანის ერთობა მარადიული და ურღვევია“.
ოფიციალურ განცხადებებში უთანხმოების მიზეზი საერთოდ არ უხსენებიათ.
პრეზიდენტების გამოსვლებში სიტყვა „სკოლა“ მხოლოდ ერთხელ გაჟღერდა. ერდოღანმა ახგდამში 40-კლასიანი სკოლის მშენებლობის დაწყება ახსენა. მან განაცხადა, რომ მომავალი წლის განმავლობაში ალიევთან ერთად მის გახსნას გეგმავს.
მანამდე ჩვენ ვწერდით, რა დათმობებზე წავიდა ანკარა ვიზიტის წინ და რას ცდილობდა ბაქო.
დაასრულა შუშაში გამართულმა შეხვედრამ უთანხმოება, თუ მხოლოდ საჯარო სივრციდან გააქრო?
რაზე ისაუბრეს შუშაში?
ორივე პრეზიდენტმა ერთნაირი გზავნილი გააჟღერა: არსებობენ ძალები, რომლებსაც ორ ქვეყანას შორის ურთიერთობების გაფუჭება სურთ, თუმცა მიზანს ვერ მიაღწევენ.
ალიევმა განაცხადა:
„ჩვენი ერთობა, ჩვენი ძმობა ურღვევია. ისინი კი, ვისაც მისი შერყევა სურს, მიზანს ვერასდროს მიაღწევენ“.
მისი თქმით, ორი ქვეყნის ლიდერი „არავის მისცემს უფლებას“, ჩაერიოს მათ ურთიერთობებში ან საკუთარი ინტერესების გამო ერთობა დაარღვიოს.
მსგავსი მოსაზრება გამოთქვა ერდოღანმაც:
„[…] ისინი, ვინც ჩვენი ძმობის შესუსტებას ცდილობენ, მიზანს ვერც დღეს მიაღწევენ, ვერც ხვალ – ისევე, როგორც ამას გუშინ ვერ მიაღწიეს“.
პრეზიდენტებს არ დაუკონკრეტებიათ, კონკრეტულად ვის გულისხმობდნენ.
პოლიტოლოგი ასიფ ნარიმანლი გამოცემა TodayPress-ში წერს, რომ „პირადი ინტერესების“ ხსენება შეიძლება აღვიქვათ მინიშნებად იმ კონკრეტულ პირებსა თუ ჯგუფებზე, რომლებსაც ბოლო პერიოდში ურთიერთობების გამწვავებაში მიუძღვით წვლილი.
ამ ინტერპრეტაციით, პრობლემა არა ორ სახელმწიფოს შორის უთანხმოებაში, არამედ იმ ადამიანების მოქმედებებშია, რომლებიც მათ დაპირისპირებას ცდილობენ.
ალიევის თქმით, შეხვედრაზე განიხილეს პოლიტიკური და ეკონომიკური კავშირები, ინვესტიციები, ენერგეტიკა, სატრანსპორტო მარშრუტები და ზანგეზურის დერეფანი.
ახალი შეთანხმებების გაფორმების შესახებ პრეზიდენტებს არ განუცხადებიათ.
ალიევმა ასევე გაიხსენა, რომ სომხეთთან სამშვიდობო შეთანხმების ტექსტის პარაფირება წელიწადზე მეტი ხნის წინ მოხდა, თუმცა მასზე „საბოლოო ხელმოწერა“ ჯერაც არ არის.
ერდოღანმა, თავის მხრივ, რეგიონში მშვიდობის დამყარების მცდელობებს მხარდაჭერა გამოუცხადა. თუმცა, თურქეთ-სომხეთის ურთიერთობების საკითხს არ შეხებია.
ანკარა ერევანთან ურთიერთობების ნორმალიზებას სომხეთ-აზერბაიჯანის სამშვიდობო პროცესს უკავშირებს. შესაბამისად, შეთანხმების ხელმოწერის გაჭიანურება თურქეთის გეგმებზეც აისახება.
რაზე დუმდნენ?
პრეზიდენტებს განცხადებებში აზერბაიჯანში სასკოლო ფორმის ტარების წესები არ უხსენებიათ.
არც ურთიერთობების ბოლო დროს გამწვავებასთან დაკავშირებულ სხვა მოვლენებზე უსაუბრიათ: ერდოღანის მთავარი მრჩევლის, ოქტაი სარალის, თანამდებობიდან გათავისუფლებაზე, აზერბაიჯანში თურქეთის 31 მოქალაქისთვის შესვლის აკრძალვაზე და ალიევის უარზე, მონაწილეობა მიეღო 30 ოქტომბერს ანკარაში გამართულ სამიტში. ისრაელის საკითხიც არ წამოუჭრიათ.
ერდოღანმა თურქულ სახელმწიფოთა ორგანიზაცია ახსენა, თუმცა, სხვა კონტექსტში – აზერბაიჯანს მადლობა გადაუხადა თავმჯდომარეობისთვის. მან განაცხადა, რომ თურქეთი საკუთარი თავმჯდომარეობის პერიოდში ორგანიზაციის გაძლიერებას გეგმავს.
შეხვედრის შედეგებს ექსპერტები განსხვავებულად აფასებენ. ნარიმანლის აზრით, შუშაში შეხვედრამ აჩვენა, რომ „ძმებს შორის უთანხმოების შემთხვევაშიც კი, გადაუჭრელი საკითხები არ არსებობს“.
ჟურნალისტი იუსუფ ქანლი, პირიქით, მიიჩნევს, რომ შეხვედრამ საჯარო დაძაბულობის შემცირება შეძლო, თუმცა პოლიტიკური უთანხმოებები არ აღმოუფხვრია.
მისი აზრით, ყურადღება უნდა მიექცეს სასკოლო ფორმასთან დაკავშირებულ შემდგომ გადაწყვეტილებებს, სატრანსპორტო მარშრუტებს. ასევე, ორი ქვეყნის განსხვავებულ პოლიტიკას ისრაელთან და სომხეთთან მიმართებით.
რას მიაღწიეს მხარეებმა?
ბაქოსთვის ყველაზე თვალსაჩინო შედეგი გამარჯვების დღეს ერდოღანის ყარაბაღში ჩასვლა იყო. ჯერჯერობით არაფერი მიუთითებს იმაზე, რომ აზერბაიჯანი დავის მთავარ საკითხზე დათმობაზე წავიდა. პირიქით, ანკარამ პრეზიდენტის მთავარი მრჩეველი თანამდებობიდან გაათავისუფლა. თავად ერდოღანმა კი შუშაში აზერბაიჯანის ხელისუფლების შიდა გადაწყვეტილებების განხილვა არ ისურვა.
შუშაში ერდოღანმა კიდევ ერთხელ აღწერა ორი ქვეყნის ურთიერთობები ცნობილი ფორმულით – „ერთი ერი, ორი სახელმწიფო“.
თუმცა, უთანხმოების გამწვავების დროს ბაქო სწორედ ამ ფორმულის მეორე ნაწილზე აკეთებდა აქცენტს. გამოცემა Middle East Eye-ის აზერბაიჯანელმა წყარომ განაცხადა:
„ჩვენ ორი სახელმწიფო ვართ და ეს არავინ უნდა დაივიწყოს“.
მმართველი პარტიის, „ახალი აზერბაიჯანის“, დეპუტატი აიდინ მირზაზადეც ხაზს უსვამდა, რომ აზერბაიჯანი რომელიმე სახელმწიფოს პროვინცია არ არის.
იმავე დღეებში თურქეთის ხელისუფლების მოკავშირე დევლეთ ბაჰჩელიმ განაცხადა, რომ თურქული სამყაროს ერთობა ერთი სახელმწიფოს მხრიდან სხვებზე დომინირებას არ ნიშნავს.
კვლევითი ცენტრის, Atlas-ის, ხელმძღვანელმა ელხან შაჰინოღლუმ სააგენტო AFP-ს განუცხადა, რომ დაძაბულობის საფუძველი ბაქოს სურვილია, თანასწორუფლებიანი პარტნიორობა ჰქონდეს და ამ კავშირში „უმცროსი ძმის“ როლი არ შეასრულოს.
ყურადღება მიიქცია პრეზიდენტების განცხადებებმა ყარაბაღის ომის შესახებაც. ერდოღანმა განაცხადა, რომ აზერბაიჯანელმა ხალხმა ყარაბაღი „ჩემი ძმის, ილჰამის, მტკიცე ხელმძღვანელობით“ გაათავისუფლა.
ალიევმა, თავის მხრივ, თურქეთს „პოლიტიკური და მორალური“ მხარდაჭერისთვის მადლობა გადაუხადა. მან გაიხსენა, რომ ომის დროს აზერბაიჯანის სამი ათასი სამხედრო მოსამსახურე დაიღუპა.
ნარიმანლის აზრით, ეს სიტყვები პასუხი იყო თურქეთში ზოგიერთი წრის მხრიდან ყარაბაღის ომში გამარჯვების გარშემო გავრცელებულ „მანიპულაციებზე“.
ანკარისთვის კი მნიშვნელოვანია, რომ ალიევი თურქეთს ეწვიოს. იმავე საღამოს სააგენტო APA-მ თურქულ მედიაზე დაყრდნობით გაავრცელა ინფორმაცია, რომ აზერბაიჯანის პრეზიდენტი ანტალიაში გაეროს კლიმატის კონფერენციაში, COP31-ში, მიიღებს მონაწილეობას.
გამოცემა Haber 7 დიპლომატიურ წყაროებს ეყრდნობა. ლიდერების შეხვედრა სამიტის ფარგლებში 11-12 ნოემბერს არის დაგეგმილი. თუმცა ბაქოს ოფიციალურ წარმომადგენლებს ალიევის მონაწილეობა ჯერ არ დაუდასტურებიათ.
ერდოღანის ვიზიტამდე გამოცემა Middle East Eye წერდა, რომ ბაქოს ამ საკითხზე საბოლოო პასუხი ჯერ არ ჰქონდა გაცემული. თუ ალიევი ანტალიაში ჩავა, ეს შუშაში გამართული შეხვედრის ყველაზე კონკრეტული შედეგი იქნება.
რა ბედი ეწია ჰიჯაბის საკითხს?
პრობლემა, რომელიც ლიდერებს არ უხსენებიათ, თავად აზერბაიჯანში კვლავ მოუგვარებელია. სასკოლო ფორმის მოთხოვნების შესაძლო გადახედვის შესახებ, ჯერჯერობით, ინფორმაცია არ გავრცელებულა.
ოქტომბერში უფლებადამცველმა ორგანიზაციამ Amnesty International-მა განაცხადა:
„გოგონებისთვის ჰიჯაბის ტარების გამო გაკვეთილებზე დასწრების აკრძალვა დისკრიმინაციაა და განათლების უფლებას არღვევს“.
12 ოქტომბერს აზერბაიჯანის შინაგან საქმეთა სამინისტრომ 37 ადამიანის დაკავების შესახებ განაცხადა. თუმცა, აქტივისტების ინფორმაციით, დაკავებულთა რაოდენობამ 200-ს გადააჭარბა.
სასკოლო ფორმის ახალი მოთხოვნების წინააღმდეგ გამართული საპროტესტო აქციების რამდენიმე მონაწილეს ადმინისტრაციული პატიმრობა შეეფარდა. კერძოდ, ინიციატივის ავტორი, ილკინ ჰუსეინოვი, რომელიც ჰიჯაბიანი მოსწავლეებისთვის დახმარების გაწევას ისახავდა მიზნად, 30 დღით დააპატიმრეს.
ამავე დროს, აზერბაიჯანის პრესის საბჭომ ოქტომბერში განაცხადა, რომ სასკოლო ფორმასთან დაკავშირებული გადაწყვეტილება კონტექსტიდან იყო ამოგლეჯილი და „ჰიჯაბის აკრძალვად“ წარმოჩენილი.
თურქეთში ამ საკითხზე პასუხი ასევე არ არსებობს. პარტია „ახალი კეთილდღეობის“ თავმჯდომარემ ფათიჰ ერბაქანმა, რომელსაც აზერბაიჯანში შესვლა აეკრძალა, ოქტომბერში განაცხადა:
„ველოდებით, რომ პატივცემული პრეზიდენტი პატივცემულ ალიევს სათანადო გაფრთხილებას მისცემს“.
თუმცა შუშაში პრეზიდენტების განცხადებებში მსგავსი გაფრთხილება არ გაჟღერებულა. ჯერჯერობით არც აზერბაიჯანში თურქეთის 31 მოქალაქისთვის დაწესებული შესვლის აკრძალვის გაუქმების შესახებ გავრცელებულა ინფორმაცია.
რა იქნება შემდეგი გამოცდა?
ვაშინგტონის ახლო აღმოსავლეთის ინსტიტუტის ანალიტიკოსმა გონულ თოლმა სოციალურ ქსელ X-ში დაწერა:
„ჰიჯაბის გარშემო დავა უფრო ღრმა განხეთქილების ნიშანია“.
მისი თქმით, ორ ქვეყანას შორის დაძაბულობა დიდი ხნის განმავლობაში იზრდებოდა – აზერბაიჯანის სუვერენიტეტთან, ბაქოზე ანკარის გავლენასთან, ისრაელის მიმართ ორი ქვეყნის განსხვავებულ მიდგომებთან და თურქეთ-სომხეთის დაახლოებასთან დაკავშირებული უთანხმოებების ფონზე.
შუშაში ეს საკითხები ღიად არ განხილულა. პირველი გამოცდა იმისა, შეძლეს თუ არა მხარეებმა უთანხმოების დაძლევა, ანტალიაში დაგეგმილი სამიტი იქნება.
ალიევის გადაწყვეტილება, მიიღებს თუ არა მასში მონაწილეობას, აჩვენებს, დაიწყო თუ არა რეალურად ბაქოსა და ანკარას შორის ურთიერთობების გაუმჯობესება.
ალიევისა და ერდოღანის შეხვედრა შუშაში
