ჰიჯაბის გამო დაწყებული უთანხმოების შემდეგ ერდოღანი ბაქოში ჩადის. რა დათმობებზე წავიდა ანკარა და რას ითხოვს ბაქო?
თურქეთ-აზერბაიჯანის ურთიერთობები
თურქეთის პრეზიდენტმა, რეჯეფ თაიფ ერდოღანმა, 5 ნოემბერს ჟურნალისტებთან საუბრისას განაცხადა, რომ 8 ნოემბერს, გამარჯვების დღეს, აზერბაიჯანში ჩასვლას აპირებს, თუ რაიმე საგანგებო გარემოება არ შეიქმნება.
მან ასევე თქვა, რომ ტელეფონით ესაუბრა პრეზიდენტ ილჰამ ალიევს და ბაქოში თურქეთის დაზვერვის ხელმძღვანელი და საგარეო საქმეთა მინისტრი გაგზავნა.
„ჩვენს ქვეყნებს შორის განუყოფელი კავშირები საერთო ისტორიას, კულტურას, ბედისწერასა და, ღმერთმა ქნას, საერთო მომავალს ეფუძნება“.
დაგეგმილი ვიზიტი ორ ქვეყანას შორის ურთიერთობების ორთვიანი დაძაბულობის ფონზე გაიმართება.
30 ოქტომბერს პრეზიდენტი ალიევი არ დაესწრო ანკარაში გამართულ თურქულ სახელმწიფოთა ორგანიზაციის სამიტს. მიუხედავად იმისა, რომ ამ შეხვედრაზე ორგანიზაციის თავმჯდომარეობა აზერბაიჯანიდან თურქეთს გადაეცემოდა.
თურქეთის საგარეო საქმეთა მინისტრის, ჰაქან ფიდანის ბაქოში ვიზიტის შესახებ ოქტომბერში უკვე ვწერდით.
რა ნაბიჯები გადადგა ანკარამ უთანხმოების მოსაგვარებლად, რას ითხოვს ბაქო და რაზე მიუთითებს ორ ქვეყანას შორის ურთიერთობებში მიმდინარე პროცესები?
როგორ დაიწყო კონფლიქტი?
სექტემბერში აზერბაიჯანში სკოლის ფორმებთან დაკავშირებული ახალი მოთხოვნები ამოქმედდა. მიუხედავად იმისა, რომ წესებში ჰიჯაბი პირდაპირ ნახსენები არ არის, მოსწავლეებს, რომლებიც მას ატარებენ, გაკვეთილებზე დასწრების უფლებას აღარ აძლევენ.
გაეროს გენერალურ ასამბლეაზე გამოსვლისას ერდოღანმა გააკრიტიკა სკოლებში ჰიჯაბის ტარების აკრძალვა. თუმცა კონკრეტული ქვეყნები არ დაუსახელებია.
ბაქოში მისი სიტყვები აზერბაიჯანის მისამართით ირიბ კრიტიკად აღიქვეს.
შემდეგ მოვლენები ასე განვითარდა:
- 2 ოქტომბერი. პარტია „ახალი აზერბაიჯანის“ ყრილობაზე ალიევმა განაცხადა: „ჩვენ არ გვჭირდება არავის დახმარება და არავის მფარველობა“. ასევე, ხაზი გაუსვა, რომ საგარეო პოლიტიკა ისე უნდა წარიმართოს, „რომ არავინ ჩაერიოს ჩვენს საქმეებში“.
- 12 ოქტომბერი. შინაგან საქმეთა სამინისტრომ განაცხადა, რომ სკოლის ფორმასთან დაკავშირებულ საპროტესტო აქციებზე 37 ადამიანი დააკავეს. იმავე დღეს ერდოღანის მთავარმა მრჩეველმა, ოკტაი სარალმა, სოციალურ ქსელ X-ში დაწერა: „დაუშვებელია ჰიჯაბიანი მოსწავლეებისთვის აზერბაიჯანში განათლების უფლების წართმევა! ჰიჯაბი დაბრკოლება კი არა, რწმენის მოთხოვნაა!“
- 13 ოქტომბერი. პარტია „ახალმა აზერბაიჯანმა“ სარალის განცხადებებს „პოპულისტური და უპასუხისმგებლო“ უწოდა. მან თურქეთის მმართველ პარტიას, „სამართლიანობისა და განვითარების პარტიას“ (AKP) მოუწოდა, უარი ეთქვა „ამ დამღუპველ პოლიტიკაზე“.
- 19 ოქტომბერი. აზერბაიჯანის პრესის საბჭომ თურქულ მედიაში აზერბაიჯანის წინააღმდეგ „მიკერძოებული კამპანიის“ შესახებ განაცხადა. საბჭოს შეფასებით, სკოლის ფორმასთან დაკავშირებული გადაწყვეტილება კონტექსტიდან არის ამოგლეჯილი და წარმოდგენილია როგორც „ჰიჯაბის ტარების აკრძალვა“.
- 21 ოქტომბერი. აზერბაიჯანმა ქვეყანაში შესვლა აუკრძალა თურქეთის 31 მოქალაქეს. სიაში მოხვდნენ „ახალი კეთილდღეობის პარტიის“ თავმჯდომარე ფათიჰ ერბაქანი, პარლამენტის წევრი ომერ ფარუქ გერგერლიოღლუ და რამდენიმე ჟურნალისტი. აკრძალვის მიზეზად დასახელდა მათი განცხადებები სოციალურ ქსელებში, რომლებიც მიმართული იყო აზერბაიჯანის კონსტიტუციური წყობისა და ხელმძღვანელობის წინააღმდეგ. თურქული მედიის ცნობით, იმავე დღეს ერდოღანმა ალიევს დაურეკა და ანკარის სამიტზე მიიწვია.
- 25 ოქტომბერი. ერდოღანმა ოკტაი სარალი მთავარი მრჩევლის თანამდებობიდან გაათავისუფლა.
- 30 ოქტომბერი. ალიევი ანკარის სამიტზე არ ჩავიდა. აზერბაიჯანს შეხვედრაზე საგარეო საქმეთა მინისტრი ჯეიჰუნ ბაირამოვი წარმოადგენდა.
რა დათმობებზე წავიდა ანკარა?
ყველაზე თვალსაჩინო ნაბიჯი ერდოღანის მთავარი მრჩევლის, ოკტაი სარალის, თანამდებობიდან გათავისუფლება იყო.
გამოცემა Middle East Eye-ის ინფორმაციით, რომელიც საკუთარ წყაროებს ეყრდნობა, ბაქომ ანკარას სამი მოთხოვნა წაუყენა:
სარალის გათავისუფლება, იმ კომენტატორების სამართლებრივი პასუხისმგებლობის საკითხის დაყენება, რომლებმაც ალიევი შეურაცხყვეს, და სიაში მითითებული სოციალური ქსელების ანგარიშების დაბლოკვა. გამოცემის ცნობით, ანკარამ ზოგიერთი მათგანი უკვე დაბლოკა.
თავად სარალს საკუთარი განცხადებები არ უარუყვია. მან თქვა, რომ თანამდებობა პრეზიდენტის თხოვნით დატოვა. თუმცა ხაზი გაუსვა, რომ არაფერი უთქვამს ისეთი, რის გამოც ბოდიში უნდა მოეხადა: „აზერბაიჯანიც ჩემი სამშობლოა“.
Middle East Eye-ის ინფორმაციით, თურქეთის ოფიციალური პირები წარმოქმნილ უთანხმოებას „გაუგებრობას“ უწოდებენ.
სამიტზე გამოსვლისას ერდოღანმა, აზერბაიჯანის ხსენების გარეშე, განაცხადა:
„თურქული სამყაროს ოჯახურ ფოტოზე არ არის ადგილი დაყოფისთვის, მტრობისა და უთანხმოებისთვის“.
3 ნოემბერს, სამხრეთ კორეაში გამგზავრებისას, აზერბაიჯანის საჰაერო სივრცის გადაფრენის დროს ერდოღანმა რადიოკავშირის საშუალებით, თვითმფრინავის პილოტის მეშვეობით, ალიევს გამარჯვების დღე მიულოცა.
რას ითხოვს ბაქო?
ოფიციალურ ბაქოს არ განუმარტავს, რატომ არ ჩავიდა ალიევი სამიტზე. სააგენტო APA-ს ინფორმაციით, იმ დღეს პრეზიდენტი, ბაქოში, ფეხბურთის 15-წლამდელთა შორის FIFA-ს მსოფლიო ჩემპიონატის დახურვის ცერემონიას უნდა დასწრებოდა.
ანკარის სხვა განცხადებებსაც ბაქოში მტკივნეულად აღიქვამენ.
როგორც Middle East Eye წერს, ოქტომბერში ერდოღანმა ერთ-ერთი ფონდის ღონისძიებაზე განაცხადა, რომ თურქ ბავშვებს აღარ უწევთ საზღვარგარეთ წასვლა განათლების მისაღებად ტანსაცმელთან ან პოლიტიკურ შეხედულებებთან დაკავშირებული შეზღუდვების გამო.
აზერბაიჯანში ეს სიტყვებიც მორიგ საყვედურად აღიქვეს.
Middle East Eye-ის აზერბაიჯანელმა წყარომ ბაქოს პოზიცია ასე ჩამოაყალიბა: თურქეთმა უნდა აღიაროს პრინციპი – „ერთი ერი, ორი სახელმწიფო“.
სხვა სიტყვებით, ბაქოს არ სურს, რომ ანკარა აზერბაიჯანის საშინაო საქმეებში ჩაერიოს.
მსგავს პოზიციას იზიარებს კვლევისა და ანალიზის ცენტრის „ხაზარის“ ხელმძღვანელი ელმან ფათაჰიც.
რადიო თავისუფლებასთან ინტერვიუში მან განაცხადა: „ეს ნიშნავს თურქეთის ვეტოს უფლების აღიარებაზე უარის თქმას“.
ფათაჰის აზრით, ალიევს „ორ ქვეყანას შორის ფარული დაძაბულობა მიზანმიმართულად რელიგიურ სიბრტყეში გადაჰყავს“.
პოლიტოლოგი ასიფ ნარიმანლიც მიიჩნევს, რომ:
„ბაქოსა და ანკარას შორის ურთიერთობებში დაძაბულობას უფრო ღრმა მიზეზები აქვს“.
გამოცემა TodayPress-თან კომენტარში მან აღნიშნა, რომ ალიევის არყოფნა სამიტზე სწორედ ასეთი დასკვნის გაკეთების საფუძველს იძლევა.
რა დგას უთანხმოების მიღმა?
დაძაბულობის ერთ-ერთი ღრმა მიზეზი ისრაელს უკავშირდება. თურქეთში უკმაყოფილებას იწვევს აზერბაიჯანის მჭიდრო ურთიერთობები ისრაელთან, განსაკუთრებით ღაზის სექტორში ომის დაწყების შემდეგ.
როგორც Middle East Eye წერს, ოქტომბერში ერდოღანმა უარი თქვა აზიაში ურთიერთქმედებისა და ნდობის აღდგენის ღონისძიებების სამიტში მონაწილეობაზე, რათა ისრაელის პრეზიდენტ იცხაკ ჰერცოგთან შეხვედრა აერიდებინა.
თავის მხრივ, თურქეთის საგარეო საქმეთა მინისტრმა ჰაქან ფიდანმა ჰერცოგის გამოსვლას ბოიკოტი გამოუცხადა.
ბაქოში ეს ალიევის მიმართ არამეგობრულ ჟესტად აღიქვეს.
უთანხმოების კიდევ ერთი მიზეზი სომხეთს უკავშირდება. OC Media-ს ანალიზის თანახმად, ანკარა ერევანთან ურთიერთობების ნორმალიზებას ცდილობს, ბაქო კი მოითხოვს, რომ ეს პროცესი აზერბაიჯანსა და სომხეთს შორის სამშვიდობო პროცესს დაუკავშირდეს.
ამასთან, ორ ქვეყანას მნიშვნელოვანი საერთო ინტერესები აკავშირებს.
OC Media-ს მონაცემებით, 30 სექტემბერს მხარეებმა თავდაცვის სფეროში ჯამში დაახლოებით 500 მილიონი დოლარის ღირებულების კონტრაქტები გააფორმეს.
2026 წლის დასაწყისში ასევე დაიდო შეთანხმება თურქეთისთვის „აფშერონის“ საბადოდან გაზის 15 წლის განმავლობაში მიწოდების შესახებ.
2024 წელს თურქეთის მიერ იმპორტირებული გაზის დაახლოებით 22% აზერბაიჯანზე მოდიოდა.
თურქეთის ვაჭრობის სამინისტროს მონაცემებით, ორ ქვეყანას შორის სავაჭრო ბრუნვამ 2025 წელს 4,3 მილიარდი დოლარი შეადგინა.
რა შეიძლება შეცვალოს ვიზიტმა?
პოლიტოლოგმა ელხან შაჰინოღლუმ ერდოღანის გადაწყვეტილებას, ბაქოში ჩასულიყო, სწორი უწოდა. მისი თქმით:
„თუ ორ მოკავშირეს შორის რაიმე მიზეზით დაძაბულობა წარმოიქმნება, მისი მოგვარება არ უნდა გაჭიანურდეს“.
შაჰინოღლუმ გაიხსენა, რომ 2009 წელს, თურქეთსა და სომხეთს შორის დაახლოების ფონზე, ერდოღანი ასევე ჩავიდა ბაქოში და პარლამენტში გამოვიდა. ამის შემდეგ ორ ქვეყანას შორის ურთიერთობები ჩვეულ კალაპოტს დაუბრუნდა.
დაძაბულობის შესუსტების კიდევ ერთი ნიშანიც არსებობს. გაზეთ Karar-ის ინფორმაციით, როდესაც თურქეთი გაეროს გენერალური მდივნის პოსტზე ყოფილი საგარეო საქმეთა მინისტრის, ფერიდუნ სინირლიოღლუს, კანდიდატურის წარდგენას განიხილავდა, აზერბაიჯანი არაბთა გაერთიანებული საამიროების კანდიდატს უჭერდა მხარს.
თუმცა, ოქტომბრის ბოლოს აზერბაიჯანის საგარეო საქმეთა სამინისტროს პრესსპიკერმა აიჰან ჰაჯიზადემ თურქეთის მიერ სინირლიოღლუს კანდიდატურის წარდგენა მოიწონა.
ურთიერთობების შემდეგი გამოცდა გაეროს კლიმატის კონფერენცია COP31 იქნება, რომელიც ამ თვეში ანტალიაში გაიმართება. Middle East Eye-ის ინფორმაციით, ანკარა კონფერენციაში ალიევის მონაწილეობას ელოდება. თუმცა ბაქოს მისი ჩასვლა ჯერ არ დაუდასტურებია.
თურქეთ-აზერბაიჯანის ურთიერთობები
