ბავშვობის ფასი: რატომ არ არსებობს აზერბაიჯანში ბავშვთა დახმარება
ბავშვთა დახმარება აზერბაიჯანში
აზერბაიჯანში არ არსებობს ყოველთვიური დახმარება, რომელიც ყველა ბავშვზე გაიცემა, ოჯახის შემოსავლის მიუხედავად. უკვე დაახლოებით 20 წელია, სახელმწიფო სხვა მოდელს მისდევს: უნივერსალური გადახდების ნაცვლად დახმარებას დაბალშემოსავლიანი ოჯახები და ცალკეული სოციალური კატეგორიები იღებენ.
Meydan TV მასალა
შობადობის მდგრადი შემცირების ფონზე, ე.წ. „ბავშვის ფულის“ შესახებ დისკუსია კვლავ დღის წესრიგში დაბრუნდა. ახლა კამათი მხოლოდ იმაზე აღარ არის, სად უნდა მოიძებნოს თანხა. განიხილავენ სხვა საკითხებსაც: რა დაუჯდება უნივერსალური დახმარება ბიუჯეტს, რამდენად რეალურად დაეხმარება ის ოჯახებს და რა შეიძლება იყოს ასეთი მხარდაჭერის არქონის გრძელვადიანი სოციალური ფასი.
2026 წლის მაისში დისკუსიის ახალი ტალღა მილი მეჯლისის დეპუტატ გიუნაი აღამალის განცხადებამ გამოიწვია. ARB TV-ის ეთერში მან თქვა, რომ ბავშვის დახმარებამ შესაძლოა მშობლებში „დამოკიდებულება და სიზარმაცე“ ჩამოაყალიბოს. მისი აზრით, ასეთმა გადახდებმა შეიძლება ზოგიერთ ადამიანს მუშაობის სურვილი შეუმციროს.
თუმცა აზერბაიჯანისთვის ბავშვის დახმარების საკითხი ახალი არ არის. თითქმის ყოველ წელს ის კვლავ ჩნდება საჯარო დღის წესრიგში და ყოველ ჯერზე იგივე კითხვები ისმის. უნდა უხდიდეს თუ არა სახელმწიფო ყველა ბავშვს, თუ მხოლოდ იმ ოჯახებს, რომლებსაც დახმარება ნამდვილად სჭირდებათ? აქვს თუ არა ბიუჯეტს ამის შესაძლებლობა? და შეუძლია თუ არა დახმარებას შობადობის კლების შეჩერება?
ამ კითხვებზე პასუხის გასაცემად, ჯერ უნდა გავარკვიოთ, როგორ ჩამოყალიბდა არსებული სისტემა.
რა შეიცვალა 2006 წელს?
ყოველთვიური გადახდები, რომლებსაც აზერბაიჯანში „ბავშვის ფულს“ უწოდებენ, 2006 წლამდეც არსებობდა. თუმცა, გავრცელებული წარმოდგენის მიუხედავად, არც მაშინ ყოფილა ის უნივერსალური.
იმდროინდელი წესების თანახმად, თუ ოჯახის ერთ წევრზე საშუალო თვიური შემოსავალი 16 500 ძველ მანათზე ნაკლები იყო, ბავშვზე თვეში 9 ათას ძველ მანათს იხდიდნენ. ეს დაახლოებით $1,8-1,9 ან €1,5 იყო. დახმარება დაბადებიდან 16 წლამდე გაიცემოდა. მოსწავლეებს, რომლებიც სტიპენდიას არ იღებდნენ, გადახდა შესაძლოა 18 წლამდეც გაგრძელებოდათ. დენომინაციის შემდეგ ეს თანხა 1 მანათსა და 80 გეპიკს შეადგენდა.
ანუ ძველი სისტემაც ოჯახის შემოსავალს ითვალისწინებდა.
2006 წლის 1 იანვრიდან სოციალური დაცვის სისტემაში ახალი ეტაპი დაიწყო. ძალაში შევიდა კანონი „მიზნობრივი სახელმწიფო სოციალური დახმარების შესახებ“. ამავე დღიდან ამოქმედდა კანონი „სოციალური დახმარებების შესახებ“. ახალ სისტემაში ოჯახის შემოსავალზე მიბმული ცალკე ბავშვის დახმარება აღარ გაგრძელებულა.
● ვის შეუწყდება სოციალური შემწეობა – მთავრობამ ერთიანი ბაზის ფორმირების წესში ცვლილებები შეიტანა
● რატომ „უზიარებენ“ აზერბაიჯანში ნათესავები ერთმანეთს ბავშვებს?
ამრიგად, სახელმწიფომ მიდგომა ფაქტობრივად შეცვალა: ბავშვისთვის ცალკე გადახდის ნაცვლად, სოციალური მხარდაჭერის საფუძველი მიზნობრივი დახმარება გახდა, რომლის მიღების უფლებაც ოჯახის შემოსავლის გათვალისწინებით განისაზღვრება.
შრომისა და მოსახლეობის სოციალური დაცვის სამინისტროს წარმომადგენელი ბაბექ ჰუსეინოვი ჯერ კიდევ 2009 წელს, „რადიო აზადლიგთან“ ინტერვიუში ამბობდა, რომ ხელისუფლება ახალ სისტემას უფრო ეფექტიანად მიიჩნევდა, ხოლო ძველმა ბავშვის დახმარებამ, მისი თქმით, „ეკონომიკური აზრი დაკარგა“. ის განმარტავდა, რომ მიზნობრივ სისტემაში დახმარების ოდენობა ოჯახის მთლიან შემოსავალსა და საჭიროების კრიტერიუმს შორის სხვაობის მიხედვით გამოითვლება.
მთავარი პრინციპი არ შეცვლილა: დახმარება არა ყველას, არამედ მათ, ვისაც სჭირდება
მომდევნო წლებში ბავშვებისა და ოჯახებისთვის დახმარების ახალი სახეები გაჩნდა და გადახდების ოდენობაც შეიცვალა. თუმცა ძირითადი პრინციპი იგივე დარჩა: ქვეყანაში ყველა ბავშვისთვის უნივერსალური დახმარება არ არსებობს.
შრომისა და მოსახლეობის სოციალური დაცვის მინისტრმა საჰილ ბაბაევმა 2022 წელს, პარლამენტში გამოსვლისას, ეს პოზიცია პირდაპირ ჩამოაყალიბა. მისი თქმით, სოციალურად მოწყვლადი ჯგუფებიდან დაახლოებით 600 ათასი ბავშვი სხვადასხვა მექანიზმით იღებს მხარდაჭერას, ხოლო სოციალური დახმარება საყოველთაო კი არა, მიზნობრივი უნდა იყოს.
2026 წელს მოქმედი სისტემაც იმავე პრინციპზეა აგებული.
ადვოკატი ფარიზ ნამაზლი განმარტავს:
„ჩვენთან ბავშვებისთვის სხვადასხვა სახის დახმარებაა გათვალისწინებული. ძირითადად, ისინი სოციალურად მოწყვლადი ოჯახებისთვისაა განკუთვნილი. არსებობს ერთჯერადი გადახდებიც, მაგალითად, ბავშვის დაბადებისას. დახმარებას იღებენ დაბალშემოსავლიანი ოჯახები ერთ წლამდე ასაკის ბავშვით, არსებობს სამ წლამდე ბავშვის მოვლის დახმარება, ასევე დახმარება ქალებისთვის, რომლებსაც ხუთზე მეტი შვილი ჰყავთ. ცალკეული სოციალური გადახდები გათვალისწინებულია შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვებისთვის, ბავშვებისთვის, რომლებმაც ერთ-ერთი მშობელი დაკარგეს, და სხვა კატეგორიებისთვისაც“.
ამჟამად ბავშვის დაბადებისას ოჯახი ერთჯერადად 600 მანათს იღებს, დაახლოებით $353-ს ან €305-ს. დაბალშემოსავლიანი ოჯახები, რომლებსაც ერთ წლამდე ასაკის ბავშვი ჰყავთ, თვეში 140 მანათს იღებენ, დაახლოებით $82-ს ან €71-ს. ქალებს, რომლებსაც ხუთზე მეტი შვილი ჰყავთ, თითოეულ ბავშვზე ყოველთვიურად 140 მანათი ეძლევათ. სამ წლამდე ბავშვის მოვლის დახმარება ბავშვის ასაკის მიხედვით 44 მანათს, დაახლოებით $26-ს ან €22-ს, ან 28 მანათს, დაახლოებით $16-ს ან €14-ს შეადგენს.
გარდა ამისა, ცალკეული გადახდები გათვალისწინებულია შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვებისთვის, მარჩენალდაკარგულებისთვის, მშობლის მზრუნველობის გარეშე დარჩენილი ბავშვებისა და სხვა სოციალური კატეგორიებისთვის.
ამრიგად, საკითხი ის კი არ არის, ეხმარება თუ არა სახელმწიფო ფინანსურად ბავშვიან ოჯახებს. ასეთი მხარდაჭერა არსებობს.
▇ მთავარი კითხვაა, კონკრეტულად ვინ იღებს ამ დახმარებას.
უნივერსალური დახმარება თუ მიზნობრივი მხარდაჭერა?
უნივერსალური მოდელის შემთხვევაში ოჯახის შემოსავალს მნიშვნელობა არ აქვს: თუ ბავშვი დადგენილ პირობებს აკმაყოფილებს, ოჯახი დახმარებას იღებს.
მიზნობრივი მოდელის შემთხვევაში სახელმწიფო ჯერ ოჯახის შემოსავალს, ქონებასა და სოციალურ მდგომარეობას აფასებს და მხოლოდ ამის შემდეგ წყვეტს, სჭირდება თუ არა მას დახმარება.
ფარიზ ნამაზლის აზრით, ორივე მოდელს აქვს როგორც უპირატესობები, ისე ნაკლოვანებები:
„ახლა გვთავაზობენ უნივერსალური ბავშვის დახმარების შემოღებას, ანუ მის გადახდას ყველა ბავშვისთვის, ოჯახის შემოსავლის მიუხედავად. ასეთ სისტემას მეტი გამჭვირვალობა აქვს. ოჯახს შემოსავლების დეკლარირება აღარ დასჭირდება, მექანიზმი ბევრად მარტივი ხდება და მატერიალური მდგომარეობის შემოწმების აუცილებლობაც ქრება. ყველა ბავშვის მიმართ ერთნაირი მიდგომა მოქმედებს.
მაგრამ ბიუჯეტისთვის ეს გაცილებით დიდი ტვირთია. გარდა ამისა, დახმარებას შეძლებული ოჯახებიც მიიღებენ. თუ გადახდა მხოლოდ დაბალშემოსავლიანებისთვისაა განკუთვნილი, საბიუჯეტო ხარჯი ნაკლებია და ფულს ისინი იღებენ, ვისაც დახმარება ყველაზე მეტად სჭირდება. პრობლემა ის არის, რომ ოჯახის რეალური შემოსავლების დადგენა რთულია და აქ ბოროტად გამოყენებაც შესაძლებელია. მსგავსი შემთხვევები მიზნობრივი სოციალური დახმარების დანიშვნის დროსაც ყოფილა: ადამიანები ფორმალურად უარს ამბობდნენ სამუშაოზე ან ფიქტიურ განქორწინებასაც კი აფორმებდნენ, რათა დახმარების მიღების კრიტერიუმებს მორგებოდნენ“.
2026 წელს მიღებულ ახალ კანონში „ბავშვის უფლებების შესახებ“ ცალკეა განსაზღვრული ბავშვის სოციალური უზრუნველყოფის უფლება. კანონის 24-ე მუხლის თანახმად, ყველა ბავშვს აქვს უფლება მატერიალურ უზრუნველყოფაზე, რომელიც კანონით დადგენილ საარსებო მინიმუმზე ნაკლები არ უნდა იყოს. იმავე მუხლში ნათქვამია, რომ ბავშვთა სოციალური დაცვის მიზნით სახელმწიფო მოქალაქეთა ცალკეულ კატეგორიებს სოციალურ დახმარებას უწევს.
2026 წელს ბავშვის საარსებო მინიმუმი 260 მანათია, დაახლოებით $153 ან €132.
თუმცა ეს ნორმა თავისთავად არ ნიშნავს, რომ სახელმწიფო ვალდებულია თითოეულ ბავშვს ყოველთვიურად 260 მანათი ნაღდი ფულით გადაუხადოს. საუბარია ბავშვის მატერიალური უზრუნველყოფის ზოგად უფლებაზე, ხოლო პირდაპირი სოციალური გადახდები კვლავ ცალკეული კატეგორიებისთვისაა გათვალისწინებული.
შეუძლია თუ არა ბავშვის დახმარებას მშობლები „ზარმაცებად“ აქციოს?
სწორედ ამ ფონზე გაკეთდა გიუნაი აღამალის განცხადება, რომ ბავშვის გაჩენის გადაწყვეტილების მიღებისას მშობლები სახელმწიფოს ფინანსურ დახმარებაზე არ უნდა იყვნენ დამოკიდებული, ხოლო თავად დახმარებამ შესაძლოა დამოკიდებულება ჩამოაყალიბოს.
ასეთი არგუმენტი დისკუსიას სოციალური პოლიტიკის საკითხიდან თავად მშობლების ქცევაზე გადააქვს.
ამასთან, აზერბაიჯანში მოქმედი სისტემა ბავშვიან ოჯახებს უკვე ითვალისწინებს პირდაპირ გადახდებს. ამიტომ კამათი არ ეხება იმას, უნდა უხდიდეს თუ არა სახელმწიფო ოჯახებს საერთოდ. საკითხავია, უნდა გავრცელდეს თუ არა ეს გადახდები ყველა ბავშვზე, თუ მხოლოდ კონკრეტულ ჯგუფებზე.
მანამდე ბავშვის დახმარების შემოღებას მხარი დაუჭირა აიგიუნ გუმბათოვამ, პატიმრობაში მყოფი ოპოზიციონერის, აგილ გუმბათოვის მეუღლემ. საკუთარ პოზიციას ის ოჯახის მძიმე მატერიალური მდგომარეობით ხსნიდა.
„მძიმე მატერიალურ მდგომარეობაში აღმოვჩნდით. ჩემი ქმარი ცრუ ბრალდებით დააკავეს. ის ოჯახის ერთადერთი მარჩენალი იყო. ახლა სამი სკოლის ასაკის ბავშვით მარტო დავრჩი“, – უთხრა გუმბათოვამ „კავკაზსკი უზელის“ კორესპონდენტს.
მის უფროს შვილს აუტიზმი აქვს და მუდმივი მოვლა სჭირდება, რის გამოც გუმბათოვა ვერ მუშაობს. მისი თქმით, ოჯახის ერთადერთი სტაბილური შემოსავალი ბავშვის მეორე ჯგუფის შეზღუდული შესაძლებლობის პენსიაა – 320 მანათი, დაახლოებით $188 ან €162.
ამავე დროს, უნივერსალური დახმარების მხარდაჭერა სულაც არ ნიშნავს, რომ მისი მომხრეები მას ყველა სოციალური და დემოგრაფიული პრობლემის გადაწყვეტად მიიჩნევენ.
REAL-ის პარტიის თავმჯდომარე, ეკონომისტი ნატიგ ჯაფარლი მიიჩნევს, რომ ეს თემა ძალიან მარტივად გამოიყენება პოპულიზმისთვის:
„ეს ძალიან მგრძნობიარე საკითხია და პოპულიზმისთვის უკიდურესად მოსახერხებელია. ადამიანებს, რომლებსაც პოლიტიკური პასუხისმგებლობა არ ეკისრებათ, შეუძლიათ ის უბრალოდ პოლიტიკური ქულების მოსაპოვებლად გამოიყენონ. ასეთი დაპირებები მოქალაქეებში ადვილად პოულობს გამოხმაურებას. მაგალითად, ვიღაც გამოდის და ამბობს: მოდი, თითოეულ ბავშვზე 500 მანათი [დაახლოებით $294 ან €253] გადავიხადოთ. ადამიანი, რომელსაც სახლში ორი ან სამი ბავშვი ჰყავს, ბუნებრივია, იფიქრებს: მშვენიერია, ეს ხომ 1000-1500 მანათია [დაახლოებით $588-882 ან €507-760].
სწორედ ამიტომ ეს თემა ხშირად სერიოზული განხილვის საგანი არ ხდება. გაცილებით სასარგებლო იქნებოდა მთავრობის წარმომადგენლებთან ერთად დაჯდომა, ბიუჯეტის შესაძლებლობების ნახვა და დათვლა: რამდენის გაღება შეუძლია სახელმწიფოს, რა ფორმით და რა მოდელით შეიძლება ასეთი გადახდების შემოღება.
ზოგჯერ პოპულიზმი იქამდე მიდის, რომ ბავშვის დახმარებას თითქმის ყველა პრობლემის გადაწყვეტად წარმოაჩენენ. ესეც არასწორია და ადამიანებს შეცდომაში შეჰყავს. აზერბაიჯანს უკვე აქვს დემოგრაფიული პრობლემები, შობადობა მცირდება. მაგრამ იმის მტკიცებაც, რომ საკმარისია ხვალ დახმარების გადახდა დავიწყოთ და ვითარება მაშინვე გამოსწორდება, ასევე პოპულიზმია. ამას ევროპული ქვეყნების მაგალითზეც ვხედავთ. მაგალითად, პოლონეთში თითოეულ ბავშვზე 800 ზლოტს [დაახლოებით $214 ან €185] იხდიან – საკმაოდ მნიშვნელოვან თანხას. თუმცა დემოგრაფიული ვითარება კვლავ უარესდება, ხოლო შობადობის მაჩვენებელი 1,7-დან 1,4-მდე შემცირდა“.
მსოფლიო ბანკის მონაცემებით, აზერბაიჯანში შობადობის ჯამური კოეფიციენტი 2020 წელს ერთ ქალზე 1,7 ბავშვს შეადგენდა, 2024 წლისთვის კი 1,4-მდე შემცირდა. უარყოფითი დინამიკა უფრო ახალ სტატისტიკაშიც შენარჩუნებულია: აზერბაიჯანის სტატისტიკის სახელმწიფო კომიტეტის მონაცემებით, 2026 წლის იანვარ-ივნისში ქვეყანაში 40 798 ბავშვი დაიბადა, ხოლო ყოველ ათას მოსახლეზე დაბადებულთა რაოდენობა 2025 წლის ანალოგიური პერიოდის 9,0-დან 8,0-მდე შემცირდა.
შეუძლია თუ არა ბიუჯეტს უნივერსალური დახმარების დაფინანსება?
საყოველთაო გადახდების წინააღმდეგ ერთ-ერთი მთავარი არგუმენტი მათი ღირებულებაა.
ნატიგ ჯაფარლი მიიჩნევს, რომ ეკონომიკური თვალსაზრისით აზერბაიჯანში ბავშვის დახმარება შესაძლებელია, თუმცა მისი ერთდროულად ყველა ბავშვზე გავრცელება აუცილებელი არ არის. მისი აზრით, სისტემა შეიძლება ეტაპობრივად ამოქმედდეს.
„თუ მიზნად ბავშვის დახმარებით დემოგრაფიული ვითარების გამოსწორებას დავისახავთ, მხოლოდ დახმარება საკმარისი არ იქნება. მაგრამ ეკონომიკური თვალსაზრისით ასეთი გადახდები შესაძლებელია. უბრალოდ, უნდა განისაზღვროს ოდენობა და ეტაპები.
რამდენიმე წლის წინ ვთავაზობდით, ამოსავალი ყოფილიყო ის, რომ აზერბაიჯანში 0-დან 18 წლამდე დაახლოებით 2,7 მილიონი ბავშვია და მათგან დაახლოებით 920 ათასი ოჯახში მეორე შვილია. თუ შეუძლებელია 18 წლამდე ყველა ბავშვის ერთდროულად მოცვა, შეიძლება დავიწყოთ მეორე და მომდევნო ბავშვებით მაინც. თუ დაახლოებით 100 მანათს [დაახლოებით $59 ან €51] გადავიხდით, პირველ ეტაპზე წელიწადში დაახლოებით ერთი მილიარდი მანათი [დაახლოებით $588 მილიონი ან €507 მილიონი] იქნება საჭირო. ეს არის თანხა, რომელსაც აზერბაიჯანის ბიუჯეტი გაუძლებს.
თუ 2,7 მილიონივე ბავშვს თვეში 100 მანათს გადავუხდით, მაშინაც კი, თუ 100 მანათს ძალიან მცირე თანხად მივიჩნევთ, ხარჯი წელიწადში 3 მილიარდ მანათს გადააჭარბებს [მეტია, ვიდრე $1,76 მილიარდი ან €1,52 მილიარდი] და დაახლოებით 3,2-3,3 მილიარდ მანათს [დაახლოებით $1,88-1,94 მილიარდი ან €1,62-1,67 მილიარდი] მიაღწევს. პირველ ეტაპზე ასეთმა ტვირთმა შესაძლოა ბიუჯეტს გარკვეული სირთულეები შეუქმნას. ამიტომ შეიძლება ერთი მილიარდით დავიწყოთ, შემდეგ კი, ეკონომიკური შესაძლებლობების ზრდასთან ერთად, პროგრამის მოცულობაც გავზარდოთ“.
აზერბაიჯანის 2026 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შემოსავლები 38 მილიარდ 609 მილიონ მანათადაა დამტკიცებული, დაახლოებით $22,71 მილიარდი ან €19,57 მილიარდი. ხარჯები 41 მილიარდ 703,6 მილიონ მანათს შეადგენს, დაახლოებით $24,53 მილიარდს ან €21,14 მილიარდს.
ამ ფონზე უნივერსალური დახმარებისთვის 3 მილიარდ მანათზე მეტი მართლაც მნიშვნელოვანი თანხაა.
თუმცა ხარჯების დიდი მოცულობა თავისთავად დისკუსიას არ ხურავს. ყველა ბავშვისთვის უნივერსალური გადახდა ერთადერთი შესაძლო ვარიანტი არ არის. დახმარების ოდენობა შეიძლება ბავშვის ასაკს, ოჯახში მის რიგითობას ან მშობლების შემოსავლებს დაუკავშირდეს, ან პროგრამა ეტაპობრივად ამოქმედდეს.
▇ ამიტომ საკითხი მხოლოდ ის არ არის, არის თუ არა ფული ბიუჯეტში. საუბარია იმაზეც, სოციალური პოლიტიკის რომელ მოდელს მიიჩნევს სახელმწიფო პრიორიტეტულად.
შობადობა მცირდება, მაგრამ საქმე მხოლოდ დახმარებაში არ არის
ერთ-ერთი მიზეზი, რის გამოც ბავშვის დახმარების თემა კვლავ აქტუალური გახდა, დაბადებულთა რაოდენობის შესამჩნევი შემცირებაა.
სტატისტიკის სახელმწიფო კომიტეტის მონაცემებით, 2022 წელს აზერბაიჯანში 122 846 ბავშვი დაიბადა. 2023 წელს ეს მაჩვენებელი 112 620 იყო, 2024 წელს კი 102 310-მდე შემცირდა. 2025 წელს ქვეყანაში 95 875 დაბადება დარეგისტრირდა.
ამრიგად, 2022-2025 წლებში დაბადებულთა წლიური რაოდენობა თითქმის 27 ათასით შემცირდა.
2025 წელს ყოველ ათას მოსახლეზე დაბადებულთა რაოდენობა 10-დან 9,4-მდე დაეცა.
იცვლება მოსახლეობის ასაკობრივი სტრუქტურაც. თუ 2023 წლის დასაწყისში ოთხ წლამდე ასაკის ბავშვები მოსახლეობის 6,3 პროცენტს შეადგენდნენ, 2025 წლის დასაწყისისთვის მათი წილი 5,6 პროცენტამდე შემცირდა. ამავე დროს, 65-69 წლის ადამიანების წილი 3,9-დან 4,6 პროცენტამდე გაიზარდა, ხოლო 70 წლისა და უფროსი ასაკის ადამიანების წილი – 4,6-დან 5,3 პროცენტამდე.
სოციოლოგი სანუბარ ჰეიდარლი Meydan TV-სთან საუბარში ამბობს, რომ ასეთ ვითარებაში ახალგაზრდა ოჯახების დახმარება ნამდვილად აუცილებელია:
„აზერბაიჯანში ცხოვრების დონეს მაღალს ვერ ვუწოდებთ, სოციალური სირთულეები ბევრია. ამიტომ ბავშვის დახმარებას ახალგაზრდა ოჯახების მხარდაჭერის მნიშვნელოვან ფორმად მივიჩნევ. ამას ციფრებიც აჩვენებს: შობადობა მკვეთრად მცირდება, მოსახლეობის დაბერების პროცესი იწყება.
მაგრამ მხოლოდ ბავშვის დახმარება ამ პრობლემას ვერ გადაწყვეტს. ასე მსჯელობა არ შეიძლება: სახელმწიფო გადახდას დაიწყებს და შობადობა ავტომატურად გაიზრდება. პარალელურად სხვა ზომებიც არის საჭირო. ბავშვის გაჩენის გადაწყვეტილება მხოლოდ ოჯახის მატერიალურ მდგომარეობაზე არ არის დამოკიდებული. აქ მნიშვნელოვანია ქალების წვდომა შრომის ბაზარზე, სოციალური დაცულობის განცდა, ჯანდაცვის, განათლებისა და სოციალური მხარდაჭერის სისტემების მდგომარეობა.
მიუხედავად ამისა, ახალგაზრდა ოჯახისთვის ბავშვის დახმარება სერიოზული მხარდაჭერაა. ბავშვის დაბადების შემდეგ ერთ-ერთი მშობელი გარკვეული დროით შრომის ბაზარს ეთიშება და ოჯახის შემოსავალი მცირდება. ამიტომ სახელმწიფომ ოჯახებს ბავშვის დაბადებისა და აღზრდის პერიოდში უნდა დაუჭიროს მხარი. ბავშვის დახმარება მნიშვნელოვანია, მაგრამ ის დემოგრაფიული პრობლემების ერთადერთი გადაწყვეტა არ არის“.
რას შეცვლის 100 მანათი?
კიდევ ერთი საკითხი შესაძლო დახმარების ოდენობაა.
დავუშვათ, სახელმწიფო თითოეულ ბავშვზე თვეში 100 მანათს, დაახლოებით $59-ს ან €51-ს იხდის. ორი შვილის მქონე ოჯახი დამატებით 200 მანათს, დაახლოებით $118-ს ან €101-ს მიიღებს.
შეუძლია თუ არა ასეთ თანხას ოჯახის ძირითადი ფინანსური პრობლემების მოგვარება?
ნატიგ ჯაფარლი მიიჩნევს, რომ არა:
„ევროპაში დახარჯული ყოველი 100 ევროდან საკვებზე, უარეს შემთხვევაში, დაახლოებით 20 ევრო მოდის. თუ ჩვენ შემოსავლის ნახევარს საკვებზე ვხარჯავთ, ეს აზერბაიჯანში კეთილდღეობის დაბალ დონეზე მიუთითებს.
მაგრამ ბევრი რამ დახმარების ოდენობაზეა დამოკიდებული. წარმოვიდგინოთ სრულიად ფანტასტიკური სცენარი: სახელმწიფო თითოეულ ბავშვზე 1000 მანათს იხდის. მაშინ ასეთ თანხას ნამდვილად შეეძლებოდა სიღარიბეზე სერიოზული გავლენის მოხდენა. მაგრამ შესაძლებელია ეს? არა. თუ საუკეთესო შემთხვევაში 100 მანათს გადაიხდიან და ორი შვილის მქონე ოჯახი დამატებით 200 მანათს მიიღებს, შეუძლია ამას სიღარიბის აღმოფხვრა? რა თქმა უნდა, არა“.
ამასთან, ბავშვის დახმარების ამოცანა აუცილებელი არ არის ის იყოს, რომ სახელმწიფომ ოჯახი სრულად უზრუნველყოს.
ის შეიძლება განვიხილოთ, როგორც სახელმწიფოს მონაწილეობა იმ დამატებითი ხარჯების დაფარვაში, რომლებიც ბავშვის დაბადებასა და აღზრდას აუცილებლად ახლავს.
გრძელვადიან პერსპექტივაში ჯაფარლი იდეალურად სრულიად სხვა მოდელს მიიჩნევს:
„ადამიანებს უნდა შეეძლოთ თავად გამოიმუშაონ და ოჯახები თავად შეინახონ. უნდა განვითარდეს მცირე და საოჯახო ბიზნესი. ეკონომიკა ისეთი მიმართულებით უნდა ვითარდებოდეს, რომ ადამიანებს მსგავსი გადახდების საჭიროება საერთოდ აღარ ჰქონდეთ. ჩემთვის ეს იდეალური მოდელია.
პრინციპში სკეპტიკურად ვუყურებ კონცეფციას, როდესაც სახელმწიფო ადამიანს მუდმივად აძლევს ფულს, რადგან რაც უფრო მეტად გაფინანსებს სახელმწიფო, მით მეტად შეუძლია შენი უფლებების შეზღუდვა. ისეთი სისტემა, საზოგადოება და ქვეყანა უნდა ავაშენოთ, სადაც მსგავსი გადახდების საჭიროება გაქრება. მაგრამ არის თუ არა ასეთი საჭიროება დღეს? რა თქმა უნდა, არის“.
სანუბარ ჰეიდარლი ყურადღებას ამახვილებს იმაზეც, რომ თავად მშობლების წარმოდგენები ბავშვების აღზრდაზე შეიცვალა. თანამედროვე ოჯახმა შეიძლება შეგნებულად აირჩიოს ნაკლები შვილი და ამჯობინოს ერთ ან ორ ბავშვს უფრო ხარისხიანი განათლება, სამედიცინო დახმარება და განვითარების შესაძლებლობები მისცეს.
რა მოდელი აირჩიეს მეზობელმა ქვეყნებმა?
მეზობელი ქვეყნების გამოცდილება აჩვენებს, რომ „ბავშვის ფულის“ ერთიანი მოდელი არ არსებობს. ზოგან გადახდები ოჯახის შემოსავალზეა დამოკიდებული, ზოგან კი იმაზე, მერამდენე ბავშვი დაიბადა ოჯახში.
სომხეთში 2026 წლის 1 სექტემბრიდან თითოეულ ახალშობილზე, მიუხედავად იმისა, მერამდენე ბავშვია ოჯახში, 500 ათასი დრამის ერთჯერადი დახმარება გაიცემა – დაახლოებით 2341 მანათი, $1374 ან €1187. გადაწყვეტილება სომხეთის მთავრობამ 2026 წლის 13 აგვისტოს დაამტკიცა.
გარდა ამისა, მესამე და ყოველ მომდევნო ბავშვზე ექვსი წლის ასაკამდე ყოველთვიურად 50 ათასი დრამი გაიცემა – დაახლოებით 235 მანათი, $137 ან €119.
თურქეთში 2025 წლის 1 იანვრის შემდეგ დაბადებულ პირველ ბავშვზე გათვალისწინებულია 5 ათასი ლირის ერთჯერადი გადახდა – დაახლოებით 176 მანათი, $104 ან €89. მეორე ბავშვზე ხუთი წლის ასაკამდე ყოველთვიურად 1500 ლირა გაიცემა – დაახლოებით 53 მანათი, $31 ან €27. მესამე და ყოველ მომდევნო ბავშვზე თვეში 5 ათასი ლირა – დაახლოებით 176 მანათი, $104 ან €89.
საქართველოში სისტემა უფრო ახლოსაა მიზნობრივ მოდელთან. ოჯახები, რომელთა სოციალური სარეიტინგო ქულა დადგენილ ზღვარზე დაბალია, 16 წლამდე თითოეულ ბავშვზე თვეში 200 ლარს იღებენ – დაახლოებით 130 მანათს, $77-ს ან €66-ს. საქართველოში სოციალური დაცვის შესახებ გაეროს ანგარიშში აღნიშნულია, რომ პროგრამა მოიცავს ბავშვებს იმ ოჯახებიდან, რომელთა სოციალური სარეიტინგო ქულა 120 001-ზე ნაკლებია.
2025 წლის ნოემბრის მონაცემებით, ასეთ დახმარებას 250 ათასზე მეტი ბავშვი იღებდა.
რუსეთში ბავშვებისთვის ძირითადი ერთიანი დახმარებაც არ არის უნივერსალური. მისი დანიშვნისას ოჯახის ერთ სულ მოსახლეზე შემოსავალი და საჭიროების სხვა კრიტერიუმები ფასდება. გადახდის ოდენობა შეიძლება ბავშვის რეგიონული საარსებო მინიმუმის 50, 75 ან 100 პროცენტი იყოს.
ეს მაგალითები აჩვენებს, რომ არჩევანი მარტივ ფორმულამდე – „ბავშვის დახმარება არის თუ არ არის“ – არ დაიყვანება.
სახელმწიფოს შეუძლია ბავშვის დაბადებისას ერთჯერადი დახმარება გადაიხადოს, ყოველთვიური დახმარება გარკვეულ ასაკამდე დანიშნოს, უფრო მეტად დაეხმაროს მეორე და მომდევნო ბავშვებს ან გადახდები მხოლოდ დაბალშემოსავლიანი ოჯახებისთვის განსაზღვროს.
დღეს აზერბაიჯანი ძირითადად ბოლო მოდელს – მიზნობრივ და კატეგორიულ მხარდაჭერას – მისდევს.
საჭიროა თუ არა ცალკე კანონი უნივერსალური დახმარებისთვის?
ფარიზ ნამაზლის თქმით, თუ სახელმწიფო უნივერსალური ბავშვის დახმარების შემოღებას გადაწყვეტს, ამისთვის ცალკე კანონის მიღება აუცილებელი არ არის:
„არსებობს კანონი ‘სოციალური დახმარებების შესახებ’, რომელშიც ცვლილებების შეტანა შეიძლება. გარდა ამისა, მიღებულია ახალი კანონი ‘ბავშვის უფლებების შესახებ’, რომელსაც ასევე შეიძლება დაემატოს დებულებები ბავშვებისთვის ახალი გადახდებისა და დახმარებების შესახებ. ანუ საჭირო ნორმები შეიძლება ჩაიწეროს როგორც კანონში ‘ბავშვის უფლებების შესახებ’, ისე კანონში ‘სოციალური დახმარებების შესახებ’“.
ტვირთი ბიუჯეტისთვის – მაგრამ რა ხდება მომავალ ხარჯებთან დაკავშირებით?
2006 წლიდან სახელმწიფოს ძირითადი მიდგომა პრაქტიკულად არ შეცვლილა: თითოეულ ბავშვზე ერთნაირი ყოველთვიური გადახდის ნაცვლად, დახმარება ოჯახის საჭიროების ან ბავშვის კონკრეტულ სოციალურ კატეგორიაში კუთვნილების გათვალისწინებით გაიცემა.
როგორც უკვე აღინიშნა, ეს არ ნიშნავს, რომ სახელმწიფო ბავშვიან ოჯახებს საერთოდ არ ეხმარება. არსებობს ბავშვის დაბადებისას გადახდა, დაბალშემოსავლიანი ოჯახების დახმარება, ბავშვის მოვლის დახმარება, მრავალშვილიანი ქალების, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვებისა და მშობლის მზრუნველობის გარეშე დარჩენილი ბავშვების მხარდაჭერა.
უნივერსალური დახმარება ამ მოდელის შეცვლას ნიშნავდა.
ცხადია, ის მნიშვნელოვან დამატებით ხარჯებს მოითხოვდა. ამასთან, ექსპერტები ხაზს უსვამენ: მხოლოდ ბავშვის დახმარებას არც სიღარიბის აღმოფხვრა შეუძლია და არც შობადობის შემცირების ავტომატურად შეჩერება.
თუმცა დაბადებულთა რაოდენობის შემცირება და მოსახლეობის თანდათანობითი დაბერება საკითხს სხვაგვარად აყენებს: შეიძლება თუ არა სოციალური პოლიტიკის შეფასება მხოლოდ იმით, რამდენი ფულის დახარჯვა გვიწევს დღეს?
სანუბარ ჰეიდარლი მიიჩნევს, რომ ოჯახების მხარდაჭერაზე უარის თქმა დღეს სახელმწიფოს მომავალში გაცილებით ძვირი შეიძლება დაუჯდეს:
„თუ დღეს ბავშვის დახმარებაზე უარს ვამბობთ, ოჯახებს სირთულეებთან მარტო ვტოვებთ და პასუხისმგებლობას საკუთარ თავზე არ ვიღებთ, სახელმწიფო ფაქტობრივად ზრდის მომავალ ხარჯებს, რომლებიც მოსახლეობის დაბერებას უკავშირდება.
ბავშვის დახმარება ძალიან თვალსაჩინო ხარჯია: როდესაც ფული პირდაპირ ოჯახებს ერიცხებათ და ხელისუფლება საერთო თანხას ითვლის, ციფრები შეიძლება უზარმაზარი ჩანდეს. მაგრამ ამ დროს არ ითვალისწინებენ, რომ ბავშვების მხარდაჭერის არქონა დღეს მომავალში დაბერებული მოსახლეობის შენახვის აუცილებელ ხარჯად გადაიქცევა.
სახელმწიფოს მოუწევს მეტი პენსიისა და დახმარების გადახდა, ჯანდაცვის ხარჯების გაზრდა. ხანდაზმული ადამიანების წილი გაიზრდება. შედეგად დაირღვევა ბალანსი შრომისუნარიანი ახალგაზრდა მოსახლეობის მიერ გადახდილ გადასახადებსა და პენსიონერებზე გაწეულ ხარჯებს შორის. პენსიის მიმღებთა რაოდენობა გაიზრდება, გადასახადის გადამხდელთა კი შემცირდება. საბოლოოდ სახელმწიფოზე ტვირთი მხოლოდ გაიზრდება“.
„მედიაქსელის“ მხარდაჭერით
Exchange
