დეპორტაცია და „საერთაშორისო ძებნა“: ბაქო-მოსკოვის ურთიერთობებში ახალი ესკალაციაა
აზერბაიჯან-რუსეთის ურთიერთობებში ესკალაცია
17 აგვისტოს, ერთსა და იმავე დღეს, ორი მოვლენა მოხდა, რომლებმაც კიდევ ერთხელ აჩვენა, რამდენად მყიფეა ბაქოსა და მოსკოვს შორის ურთიერთობები. რუსეთმა მოსკოვში მოქმედი აზერბაიჯანის ეროვნულ-კულტურული ავტონომიის თავმჯდომარე ბახტიარ ჰასანოვი აზერბაიჯანში გააძევა. თავის მხრივ, აზერბაიჯანმა საერთაშორისო ძებნა გამოაცხადა რუსეთის სამ მოქალაქეზე: ტელეარხ „მოსკოვი 24-ის“ წამყვან ივან კნიაზევზე, პოლიტტექნოლოგ და მედიაექსპერტ სემიონ ურალოვზე და ჟურნალისტ ალექსეი ჩადაევზე, რომელიც რუსეთის ტრანსპორტის მინისტრის მრჩეველია.
ამ მოვლენების თანხვედრა, ერთი შეხედვით, მათი საპასუხო ნაბიჯების სახით აღქმის საფუძველს იძლევა. თუმცა ჰასანოვის დეპორტაციით დასრულებული პროცესი 17 აგვისტომდე დიდი ხნით ადრე დაიწყო. მისი საქმე, სულ მცირე, რამდენიმე თვის განმავლობაში განიხილებოდა.
ამრიგად, არ არსებობს საჯაროდ ხელმისაწვდომი მტკიცებულება, რომელიც ამ ორ გადაწყვეტილებას შორის პირდაპირ მიზეზშედეგობრივ კავშირს დაადასტურებდა. თუმცა ორივე მოვლენა აზერბაიჯან-რუსეთის ურთიერთობების მიმდინარე გაუარესების საერთო ლოგიკაში ჯდება.
ბახტიარ ჰასანოვის დეპორტაცია
ღია წყაროების თანახმად, ბახტიარ ჰასანოვი რუსეთში 2026 წლის ივნისში დააკავეს და უცხო ქვეყნის მოქალაქეთა დროებითი განთავსების ცენტრში მოათავსეს. მან დეპორტაციის გადაწყვეტილება გაასაჩივრა, თუმცა სასამართლომ საჩივარი არ დააკმაყოფილა.
წყაროების თანახმად, ჰასანოვს რუსეთის მოქალაქეობა 2025 წლის სექტემბერში ჩამოართვეს. ჯერ კიდევ 2025 წლის შემოდგომაზე გაირკვა, რომ 2019 წელს მის სახელზე გაცემული პასპორტი რუსეთის სახელმწიფო მონაცემთა ბაზაში გაუქმებულად იყო მითითებული. თავად ჰასანოვი მაშინ უარყოფდა ინფორმაციას მოქალაქეობის ჩამორთმევის შესახებ.
ერთ-ერთი მთავარი კითხვა მოქალაქეობის ჩამორთმევის სამართლებრივ საფუძველს ეხება. ღია წყაროები ამ გადაწყვეტილების მიზეზების სრულ და ცალსახა განმარტებას არ იძლევა.
საქმეს პოლიტიკურ მნიშვნელობას ჰასანოვის სტატუსიც ანიჭებს. ის მრავალი წლის განმავლობაში თანამშრომლობდა მოსკოვის იმ ოფიციალურ სტრუქტურებთან, რომლებიც დიასპორებთან და ეთნიკურ ურთიერთობებთან დაკავშირებულ საკითხებზე მუშაობენ. ჰასანოვი ასევე სხვადასხვა საზოგადოებრივი საბჭოს წევრი იყო.
ამიტომ მისი დეპორტაცია, სხვა გარემოებებთან ერთად, რუსეთში აზერბაიჯანულ დიასპორაზე ზეწოლის უფრო ფართო ტენდენციის ნაწილად განიხილება.
დიასპორაზე გაზრდილი ზეწოლა
2025 წლის ზაფხულიდან რუსეთში აზერბაიჯანული დიასპორის რამდენიმე ცნობილ წარმომადგენელს მოქალაქეობა ჩამოართვეს, ნაწილი დააკავეს, ნაწილი კი ქვეყნიდან გააძევეს. ამ კონტექსტში სახელდებიან არშად ხანკიშიევი, ელშან იბრაჰიმოვი და ჯავიდ რზაევი.
რუსი ნაციონალისტები და კრემლთან დაკავშირებული მედიასაშუალებები ამ ზომებს ძირითადად არალეგალურ მიგრაციასთან ბრძოლით, კრიმინალურ ჯგუფებთან სავარაუდო კავშირებითა და უსაფრთხოების ინტერესებით ხსნიან. თუმცა ამ პირებისთვის წაყენებულ ყველა ბრალდებასთან დაკავშირებით სასამართლოს საბოლოო გადაწყვეტილებები საჯაროდ ხელმისაწვდომი არ არის.
- ოპერაცია “Sputnik აზერბაიჯანი: რუსეთთან დაძაბულობის ახალი ეტაპი
- ძველი ელიტის კოლაფსი? რა შეცვალა რამიზ მეჰდიევის დაპატიმრებამ აზერბაიჯანში
პროცესმა მკაფიო პოლიტიკური განზომილება შეიძინა მას შემდეგ, რაც 2025 წლის ივნისში ეკატერინბურგში აზერბაიჯანული ოჯახების წინააღმდეგ პოლიციური ოპერაცია ჩატარდა. ოპერაციის დროს ძმები საფაროვების გარდაცვალებამ ბაქოში მწვავე რეაქცია გამოიწვია.
მოსკოვმა ოპერაცია მრავალი წლის წინ ჩადენილი დანაშაულების გამოძიებას დაუკავშირა. აზერბაიჯანმა კი ყურადღება დაკავებულების მიმართ ძალადობისა და მათი წამების შესახებ გავრცელებულ ცნობებზე გაამახვილა.
მას შემდეგ დიასპორის საკითხი თანდათან გასცდა სოციალურ და კულტურულ დღის წესრიგს. ის ორ ქვეყანას შორის ურთიერთობებში პოლიტიკური ზეწოლის ერთ-ერთ ინსტრუმენტად იქცა.
ბაქომ რუსეთის სამ მოქალაქეს ბრალი წაუყენა
17 აგვისტოს აზერბაიჯანის გენერალურმა პროკურატურამ განაცხადა, რომ ივან კნიაზევი, სემიონ ურალოვი და ალექსეი ჩადაევი სისხლის სამართლის საქმის ფარგლებში ძებნილებად გამოაცხადეს.
გამოძიება ურალოვის YouTube-არხზე 14 ივლისსა და 13 აგვისტოს გამოქვეყნებულ გადაცემებს უკავშირდება. აზერბაიჯანული მხარის თქმით, გადაცემებში გაჟღერდა მოწოდებები ქვეყნის კონსტიტუციური წყობის ძალადობრივი შეცვლის, ტერიტორიული მთლიანობის დარღვევის, ტერორისტული საქმიანობისა და ეთნიკური სიძულვილის გაღვივებისკენ.
გამოძიება აზერბაიჯანის სისხლის სამართლის კოდექსის 214-2, 281.2 და 283.2.1 მუხლებით მიმდინარეობს. სასამართლომ სამივე პირს დაუსწრებლად შეუფარდა წინასწარი პატიმრობა.
აზერბაიჯანული მედიის მიერ გავრცელებულ ამონარიდებში საუბარია ბაქოს წინააღმდეგ შესაძლო სამხედრო ოპერაციაზე, კასპიის ზღვიდან აზერბაიჯანზე სამხედრო ზეწოლასა და ქვეყნის ხელმძღვანელობის წინააღმდეგ ფიზიკური ძალადობის გამოყენებაზე.
თუმცა გენერალურ პროკურატურას არ გამოუქვეყნებია გადაცემების სრული ჩანაწერები, ექსპერტიზის მასალები და ყველა ის ეპიზოდი, რომლებზეც ბრალდებაა დაფუძნებული.
რას ამბობენ ურალოვი და ჩადაევი
ბრალდებულები ბაქოს პოზიციას არ ეთანხმებიან. ალექსეი ჩადაევმა უარყო ეთნიკური სიძულვილის გაღვივების ბრალდება. მისი თქმით, ის აკრიტიკებდა არა აზერბაიჯანელ ხალხს, არამედ ქვეყნის პოლიტიკურ ხელმძღვანელობას.
სემიონ ურალოვმა აზერბაიჯანის სამართალდამცავი ორგანოების გადაწყვეტილებას პოლიტიკურად მოტივირებული უწოდა. Telegram-ზე გამოქვეყნებულ შემდგომ პოსტებში მან პოსტსაბჭოთა ქვეყნების პოლიტიკური სისტემების, მათ შორის აზერბაიჯანის ხელისუფლების, მწვავე კრიტიკა განაგრძო.
ეს რეაქციები მიუთითებს, რომ საქმე სამართლებრივ ჩარჩოებს გასცდა და ორ ქვეყანას შორის საინფორმაციო დაპირისპირების ნაწილად იქცა.
საერთაშორისო ძებნა ავტომატურ დაპატიმრებას არ ნიშნავს
აზერბაიჯანულ მედიაში გამოყენებული ტერმინი „საერთაშორისო ძებნა“ არ ნიშნავს, რომ ძებნილ პირს სხვა ქვეყანაში ავტომატურად დააკავებენ.
ინტერპოლის მიერ წითელი შეტყობინების გამოცემის შემთხვევაშიც კი ეს საერთაშორისო დაპატიმრების ორდერი არ არის. თითოეული სახელმწიფო საკუთარი კანონმდებლობის საფუძველზე წყვეტს, დააკავებს თუ არა ძებნილ პირს.
გარდა ამისა, ინტერპოლის წესდება ორგანიზაციას პოლიტიკური, სამხედრო, რელიგიური ან რასობრივი ხასიათის საკითხებში ჩარევას უკრძალავს.
ამიტომ ბაქოს მოთხოვნის შედეგი დამოკიდებული იქნება წარმოდგენილი სამართლებრივი მტკიცებულებების შინაარსზე. ასევე გადამწყვეტი იქნება, როგორ შეაფასებენ საქმეს სხვა სახელმწიფოები: როგორც სისხლის სამართლის დევნას თუ პოლიტიკური დაპირისპირების გაგრძელებას.
უკრაინული ფაქტორი
აზერბაიჯან-რუსეთის ურთიერთობების მორიგი ესკალაცია იმ ფონზე ხდება, როდესაც ორმხრივ ურთიერთობებში უკრაინის საკითხის მნიშვნელობა იზრდება.
6 აგვისტოს აზერბაიჯანის საგარეო საქმეთა მინისტრი ჯეიჰუნ ბაირამოვი უკრაინაში რუსეთის სრულმასშტაბიანი შეჭრის შემდეგ პირველი ოფიციალური ვიზიტით ჩავიდა კიევში და ირპინსაც ეწვია.
აზერბაიჯანმა კიდევ ერთხელ დაადასტურა უკრაინის ტერიტორიული მთლიანობის მხარდაჭერა მის საერთაშორისოდ აღიარებულ საზღვრებში. მხარეებმა ასევე განიხილეს უკრაინისთვის აზერბაიჯანული გაზის მიწოდების შესაძლებლობა.
16-17 აგვისტოს, ამ პოლიტიკური ფონის გათვალისწინებით, ბაქოს უკრაინის ყოფილი პრეზიდენტი ვიქტორ იუშჩენკო ეწვია და ილჰამ ალიევს შეხვდა. ალიევისთვის საპატიო მოქალაქის სერტიფიკატის გადაცემა მოსკოვში შესაძლოა სიმბოლურ პოლიტიკურ ჟესტად აღიქვან.
არ არსებობს მტკიცებულება, რომელიც ამ მოვლენებსა და ჰასანოვის დეპორტაციას შორის პირდაპირ კავშირს დაადასტურებდა. თუმცა აზერბაიჯანის ხელისუფლება სულ უფრო ღიად აფიქსირებს უკრაინის მიმართ მოსკოვისგან განსხვავებულ პოზიციას. ეს რუსეთის პოლიტიკურ წრეებში მზარდი უკმაყოფილების საერთო სურათის ნაწილია.
ურთიერთზეწოლის ახალი მექანიზმები
ბოლო ორი წლის განმავლობაში ბაქოსა და მოსკოვს შორის ურთიერთობებში ერთ-ერთი თვალსაჩინო ცვლილება სამართლებრივი და ადმინისტრაციული მექანიზმების პოლიტიკური დაპირისპირებისთვის სულ უფრო აქტიურად გამოყენებაა.
რუსეთი აზერბაიჯანული დიასპორის წარმომადგენლების წინააღმდეგ მოქალაქეობისა და მიგრაციის კანონმდებლობას, ასევე სისხლის სამართლის მექანიზმებს იყენებს. თავის მხრივ, აზერბაიჯანი სისხლისსამართლებრივ დევნას იწყებს რუსულ მედიასთან დაკავშირებული პირებისა და იმ განცხადებების გამო, რომლებსაც ბაქო ქვეყნის უსაფრთხოებისთვის საფრთხედ მიიჩნევს.
ეს თავისთავად არ ნიშნავს, რომ რომელიმე მხარის სამართლებრივი არგუმენტები უსაფუძვლოა. თუმცა ასეთი გადაწყვეტილებები ორმხრივი პოლიტიკური კრიზისის ფონზე მიიღება. ეს გარდაუვლად აჩენს კითხვებს კანონმდებლობის შერჩევით გამოყენებასა და სამართლებრივი მექანიზმების პოლიტიკური მიზნებისთვის შესაძლო გამოყენებაზე.
საით მიემართება ურთიერთობები
ამ ეტაპზე აზერბაიჯანსა და რუსეთს შორის ურთიერთობების სრული გაწყვეტის ალბათობა მაღალი არ ჩანს. ორ ქვეყანას მნიშვნელოვანი საერთო ინტერესები აქვს ვაჭრობის, ტრანსპორტის, ლოგისტიკისა და რეგიონული უსაფრთხოების სფეროებში.
ამასთან, ურთიერთობების წინა მდგომარეობასთან დაბრუნებაზეც რთულია საუბარი. ყალიბდება ახალი მოდელი, რომელიც პოლიტიკური უნდობლობითა და შეზღუდული თანამშრომლობით ხასიათდება.
ამ დაპირისპირებაში ყველაზე დაუცველ მდგომარეობაში შესაძლოა რუსეთში მცხოვრები აზერბაიჯანელები აღმოჩნდნენ. საფრთხე ემუქრებათ დიასპორულ სტრუქტურებსაც, რომლებიც ორ ქვეყანას შორის სოციალურ კავშირებს ინარჩუნებენ.
დიასპორის წარმომადგენლების სახელმწიფოთაშორისი კონფლიქტის ინსტრუმენტად გამოყენება განსაკუთრებით სახიფათოა, თუ პროცესს ეთნიკური რიტორიკაც ახლავს. ეს ზრდის რისკს, რომ დაძაბულობა დიპლომატიურ ურთიერთობებს გასცდება და ორი ქვეყნის საზოგადოებებს შორის კავშირებზეც აისახება.
ამიტომ 17 აგვისტოს მოვლენების მნიშვნელობა ორ ცალკეულ სამართლებრივ გადაწყვეტილებას სცდება. ისინი მიუთითებს ურთიერთობების ახალი მოდელის ჩამოყალიბებაზე, რომელშიც ბაქო და მოსკოვი თანამშრომლობას აგრძელებენ, თუმცა ერთმანეთზე პოლიტიკური და სამართლებრივი ზეწოლის მექანიზმებსაც სულ უფრო ხშირად იყენებენ.
