იმოქმედებს თუ არა ისრაელის გადაწყვეტილება სომხების გენოციდის აღიარების შესახებ რეგიონზე? მოსაზრება ბაქოდან
ისრაელის მიერ სომხების გენოციდის აღიარება
28 ივნისს ისრაელის კაბინეტმა ერთხმად დაუჭირა მხარი რეზოლუციის პროექტს, რომელიც 1915 წელს ოსმალეთის იმპერიაში განვითარებულ მოვლენებს სომეხთა გენოციდად აღიარებს. დოკუმენტი, რომელიც საგარეო საქმეთა მინისტრ გიდეონ საარის ინიციატივით მომზადდა, საბოლოო ძალაში შესასვლელად ჯერ კიდევ ქნესეთის დამტკიცებას ელოდება, თუმცა მთავრობის გადაწყვეტილებამ უკვე მნიშვნელოვანი პოლიტიკური სიგნალი გაგზავნა.
საარმა გადაწყვეტილებას „მორალური და ისტორიული მოვალეობის“ შესრულება უწოდა. ეს შეფასება განსაკუთრებით სიმბოლურია იმ ფონზე, რომ ისრაელი ათწლეულების განმავლობაში თავს არიდებდა მსგავს ნაბიჯს, რათა არ გაეფუჭებინა ურთიერთობები თურქეთთან და შეენარჩუნებინა რეგიონში საკუთარი სტრატეგიული ინტერესები.
მკვლევარი ელდად ბენ აჰარონი აღნიშნავს, რომ ისრაელის პოზიცია მრავალი წლის განმავლობაში საგარეო პოლიტიკური გათვლებით ყალიბდებოდა, მათ შორის თურქეთთან, მოგვიანებით კი აზერბაიჯანთან ურთიერთობების გათვალისწინებით. მისი შეფასებით, დღევანდელი გადაწყვეტილება მხოლოდ ისტორიული საკითხი არ არის და ის ასევე წარმოადგენს პოლიტიკურ სიგნალს, რომელიც რეგიონში ძალთა ბალანსის ცვლილების ფონზე გაკეთდა.
აზერბაიჯანში გადაწყვეტილებას განსხვავებულად აფასებენ. ადგილობრივი ექსპერტების ნაწილი მიიჩნევს, რომ ისრაელი ამ ნაბიჯით აზერბაიჯანს ახლო აღმოსავლეთის დღის წესრიგიდან დისტანცირება ურჩევს, ნაწილი ამას წინასაარჩევნო ჟესტად მიიჩნევს, ნაწილი კი თურქეთის მიმართ უსამართლო დამოკიდებულებად.
ბაქოსა და ანკარას რეაქცია
29 ივნისს გავრცელებულ განცხადებაში აზერბაიჯანის საგარეო საქმეთა სამინისტრომ აღნიშნა, რომ გადაწყვეტილება „სერიოზულ შეშფოთებას“ იწვევს.
ოფიციალური ბაქოს განცხადებით, „1915 წლის მოვლენების შესახებ ისტორიული სიმართლის დამახინჯება“ და „რთული ისტორიული პროცესების პოლიტიკური გადაწყვეტილებების საგნად გარდაქმნა სამართლებრივი და სამეცნიერო საფუძვლის გარეშე“ მიუღებელია.
სამინისტროს განცხადებით, მსგავსი ნაბიჯები „არ ემსახურება შერიგებასა და ურთიერთგაგებას, არამედ კიდევ უფრო აღრმავებს არსებულ წინააღმდეგობებს“ და ხელს უშლის რეგიონში მდგრადი მშვიდობის დამყარების მცდელობებს. ბაქომ ისრაელს გადაწყვეტილების გადახედვისკენ მოუწოდა და განაცხადა, რომ გააგრძელებს „ისტორიული სიმართლის დაცვის“ პოლიტიკას.
ანკარას რეაქცია კიდევ უფრო მწვავე იყო.
28 ივნისს თურქეთის საგარეო საქმეთა სამინისტრომ განაცხადა, რომ ისრაელის ხელისუფლება ამ გადაწყვეტილებით „საკუთარი დანაშაულების დაფარვას“ ცდილობს. უწყების შეფასებით, მიღებული გადაწყვეტილება პოლიტიკურად მოტივირებულია და „უგულებელყოფს სამართლებრივ და ისტორიულ ფაქტებს“.
ორივე ქვეყნის განცხადებები აჩვენებს, რომ ბაქოსა და ანკარას ამ საკითხის მიმართ თითქმის იდენტური მიდგომა აქვთ. ორივე მხარე მიიჩნევს, რომ ისტორიული დებატები პოლიტიკური და სამართლებრივი ინსტრუმენტის სახით გამოიყენება, თუმცა თურქეთი საკითხს დამატებით ღაზაში მიმდინარე ომსა და ისრაელის საერთაშორისო რეპუტაციასაც უკავშირებს.
პოზიციების ეს თანხვედრა შემთხვევითი არ არის. აზერბაიჯანის საგარეო საქმეთა სამინისტროს მიხედვით, თურქეთთან ურთიერთობები „ყოვლისმომცველ სტრატეგიულ ალიანსს“ ეფუძნება, რომლის საფუძველიც „ერთი ერი, ორი სახელმწიფოს“ პრინციპია და რომელიც 2021 წლის შუშის დეკლარაციით არის განმტკიცებული.
რას ამბობენ აზერბაიჯანში
რესპუბლიკური ალტერნატივის პარტიის ყოფილმა თავმჯდომარემ ილგარ მამედოვმა სოციალურ ქსელში დაწერა, რომ თურქეთის წინააღმდეგ გადადგმული ნაბიჯის შემდეგ ისრაელს გაუჭირდება აზერბაიჯანის იმედად ყოფნა, თუ ირანის წინააღმდეგ რაიმე ქმედებას გეგმავს.
„აზერბაიჯანის მჭიდრო ალიანსი თურქეთთან არა დიპლომატიური აუცილებლობით, არამედ მილიონობით ადამიანის ნებით არის ნაკარნახევი. საერთო ჯამში, ჩვენი ქვეყანა ბოლო დროს ყველა თვალსაზრისით ძალიან დაუახლოვდა ახლო აღმოსავლეთს. ახლა დროა, ჩვენს ევროპულ კონტინენტზე დავბრუნდეთ“.
პოლიტოლოგი შაჰინ ჯაფარლი კი განსხვავებულ შეფასებას აკეთებს და მიიჩნევს, რომ „შეშფოთების საფუძველი არ არსებობს“.
„ისრაელში არჩევნები ახლოვდება და ნეთანიაჰუს ეს პოლიტიკური თამაშები სჭირდებოდა. როდესაც თურქეთში არჩევნები მოახლოვდება, ერდოღანიც საჭირო სიმტკიცით უპასუხებს.
ორ ქვეყანას შორის ფუნდამენტური, შეურიგებელი განსხვავებები არ არსებობს. თურქეთი არა მხოლოდ აღიარებს ისრაელის არსებობის უფლებას, არამედ აქტიურად და პასიურად მონაწილეობს ახლო აღმოსავლეთის წესრიგის ფორმირებაში.
უბრალოდ, ამ პროცესის „არქიტექტორი“, შეერთებული შტატები გარემოებების მიხედვით ან ისრაელს ანიჭებს უპირატესობას და თვალს ხუჭავს მის ზედმეტ აქტივობაზე, რაც თურქეთს აღიზიანებს, ან თურქეთს ეყრდნობა და რეგიონში მისი მზარდი როლის გაფართოებას უწყობს ხელს, რაც, თავის მხრივ, ისრაელის უკმაყოფილებას იწვევს. ვაშინგტონი ცივი ომის დასრულების შემდეგ ამ ბალანსის პოლიტიკას რეგიონულ პარტნიორებს შორის ინარჩუნებს. ეს მოდელი თურქეთსა და საბერძნეთსაც შორის ურთიერთობებზეც ვრცელდება“.
პოლიტოლოგმა ელხან შაჰინოღლუმ Facebook-ზე დაწერა, რომ აზერბაიჯანს ამ გადაწყვეტილების დაგმობის გარდა სხვა არჩევანი არ ჰქონდა.
„ისრაელის მთავრობის გადაწყვეტილება, აღიაროს „სომხების გენოციდი“ და შესაბამისი დოკუმენტი პარლამენტს დასამტკიცებლად წარუდგინოს, თურქეთს რეალურ ზიანს ვერ მიაყენებს. მსგავსი გადაწყვეტილებები უკვე არაერთი ქვეყნის პარლამენტს აქვს მიღებული. ამ მხრივ რა შეიცვლება? თურქეთთან დაძაბული ურთიერთობების ფონზე ისრაელის მთავრობამ უსამართლო გადაწყვეტილება მიიღო.
ამ ნაბიჯით ისრაელმა, პირველ რიგში, პრობლემები შეუქმნა სომხეთის პრემიერ-მინისტრ ნიკოლ ფაშინიანს, რომელთანაც დიალოგს ავითარებს. იმ დროს, როდესაც ფაშინიანი ცდილობს „სომხების გენოციდის“ თემა საზოგადოებრივ დღის წესრიგში ნაკლებად აქტუალური გახადოს, ისრაელმა გააძლიერა რადიკალური ოპოზიციის, სომხური ლობისა და ეკლესიის პოზიციები, რომლებიც მის გადადგომას მოითხოვენ.
ამასთან, ისრაელმა რთულ მდგომარეობაში ჩააყენა აზერბაიჯანიც, რომელსაც საკუთარ პარტნიორად მოიხსენიებს. თურქეთის სტრატეგიული მოკავშირის სტატუსიდან გამომდინარე, ბაქო იძულებული გახდა დაეგმო თელ-ავივის გადაწყვეტილება. რა თქმა უნდა, ამ „აღიარებას“ რეალური შედეგები არ მოჰყვება და, სხვა მრავალი მსგავსი გადაწყვეტილების მსგავსად, დროთა განმავლობაში დავიწყებას მიეცემა. თუმცა ამჟამინდელ ვითარებაში ეს რეგიონში მშვიდობისა და თანამშრომლობის მოწინააღმდეგეების ინტერესებს უფრო ემსახურება“.
ისტორიული მეხსიერების განსხვავებული ინტერპრეტაციები
1915 წლის მოვლენების შეფასება საერთაშორისო პოლიტიკაში უკვე ათწლეულებია დავის საგანია და ყოველი ახალი აღიარება დისკუსიას თავიდან ააქტიურებს.
სომხური მხარე, ისევე როგორც მრავალი ისტორიკოსი და საერთაშორისო ინსტიტუტი, ამ მოვლენებს გენოციდად მიიჩნევს. შეერთებული შტატების ჰოლოკოსტის მემორიალური მუზეუმიც ამ ტერმინს იყენებს და 1915 წლის მოვლენებს XX საუკუნის პირველ გენოციდად აფასებს.
თურქეთი, თავის მხრივ, უარყოფს ტერმინ „გენოციდს“ და აცხადებს, რომ პირველი მსოფლიო ომის პერიოდში მძიმე დანაკარგები ყველა ხალხმა განიცადა, აზერბაიჯანის ოფიციალური პოზიციაც ამ მიდგომასთან უფრო ახლოს დგას.
ისრაელში ეს საკითხი ყოველთვის მხოლოდ ისტორიული დებატების ნაწილი არ ყოფილა. წლების განმავლობაში გადაწყვეტილებაზე გავლენას ახდენდა როგორც ჰოლოკოსტის განსაკუთრებული ადგილი ისრაელის სახელმწიფო იდენტობაში, ისე თურქეთთან ურთიერთობები და რეგიონული პარტნიორობები.
ელდად ბენ აჰარონის კვლევის მიხედვით, ისრაელში გენოციდის აღიარების საკითხი ნორმატიული მეხსიერების პოლიტიკასა და გეოპოლიტიკურ ინტერესებს შორის დაპირისპირების სივრცედ ჩამოყალიბდა. ამ თვალსაზრისით, დღევანდელი გადაწყვეტილება იმაზეც მიუთითებს, რომ ფაქტორებმა, რომლებიც წარსულში ისრაელის პოლიტიკას ზღუდავდა, მნიშვნელოვნად დაკარგა გავლენა.
გავლენა სამშვიდობო პროცესზე
2025 წლის მარტში აზერბაიჯანი და სომხეთი სამშვიდობო შეთანხმების სრულ ტექსტზე შეთანხმდნენ, აგვისტოში კი ვაშინგტონში 17-პუნქტიან დოკუმენტს პარაფირება მოახდინეს და მშვიდობისადმი ერთგულების ერთობლივ დეკლარაციას მოაწერეს ხელი. თუმცა შეთანხმება საბოლოოდ ჯერ კიდევ არ არის ხელმოწერილი და რატიფიცირებული.
გასულ კვირას ნატოც მიესალმა სამშვიდობო პროცესის „შემდეგ ნაბიჯებს“ და აღნიშნა, რომ ის რეგიონის სტაბილურობისთვის მნიშვნელოვანია.
ამ ფონზე, ნებისმიერი სიმბოლური ესკალაცია, თუნდაც ის უშუალოდ არ ეხებოდეს მოლაპარაკებების სამართლებრივ პროცეს, შეიძლება ისედაც მყიფე პოლიტიკური გარემო კიდევ უფრო გაართულოს.
ამ საკითხზე აზერბაიჯანის პარლამენტშიც უკვე გამოიკვეთა განსხვავებული აქცენტები. დეპუტატმა ვუგარ ისკანდაროვმა განაცხადა, რომ გათავისუფლებულ ტერიტორიებზე აღმოჩენილი ადამიანის ნეშტები სომხების მიერ აზერბაიჯანელების წინააღმდეგ ჩადენილი ძალადობის მტკიცებულებაა. მისი კოლეგის, აზერ ბადამოვის თქმით კი, აუცილებელია გაგრძელდეს „საინფორმაციო ომი“, რათა ხოჯალის ტრაგედია საერთაშორისო დონეზე გენოციდად და საერთაშორისო დანაშაულად იყოს აღიარებული.
ეს განცხადებები აჩვენებს, რომ ოფიციალური ბაქოსთვის ისტორიული მეხსიერების საკითხი დიპლომატიური ლეგიტიმაციისთვის მიმდინარე პოლიტიკური ბრძოლის ნაწილად რჩება.
ექსპერტების შეფასებები შედარებით ფრთხილია. პოლიტიკურმა ანალიტიკოსმა ფარჰად მამედოვმა მაისში განაცხადა, რომ ბაქოსა და ერევანს შორის სამშვიდობო პროცესი რეგიონისთვის ახალ შესაძლებლობებს ქმნის და პროცესში თითოეული ნაბიჯის თანმიმდევრულობა განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს.
ამ პერსპექტივიდან, ისრაელის გადაწყვეტილება სამშვიდობო პროცესის სამართლებრივ შინაარსს არ ცვლის, თუმცა შესაძლოა მის გარშემო არსებული პოლიტიკური ატმოსფერო გაართულოს.
ელდად ბენ აჰარონის შეფასებით კი, ისრაელის პოზიცია ყოველთვის მჭიდროდ იყო დაკავშირებული გეოპოლიტიკურ გარემოებებთან.
