რა შემატა 19 სომეხი ექსპერტის აზერბაიჯანში ვიზიტმა რეგიონულ მშვიდობას? ხედვა ბაქოდან

“მშვიდობის ხიდი” აზერბაიჯანში

10-12 აპრილს გაბალაში გაიმართა ინიციატივა „მშვიდობის ხიდის“ ფარგლებში ორმხრივი შეხვედრის მეოთხე რაუნდი.

სომხური მხრიდან აზერბაიჯანში ჩავიდა 19 ექსპერტი, ასევე მედიისა და არასამთავრობო ორგანიზაციების წარმომადგენლები. მათ ხმელეთით გადაკვეთეს საზღვრის ფორმალურად დელიმიტირებული და დემარკირებული მონაკვეთი. დელეგაციის შემადგენლობაში შედიოდა სომხეთის საზოგადოებრივი მაუწყებლის ოპერატორიც.

ორგანიზატორების პრესრელიზებში ეს გადასვლა წარმოდგენილია როგორც ტექნიკური და პროცედურული ნაბიჯი, თუმცა ამავე დროს, როგორც სიმბოლური ეტაპი ურთიერთობების ნორმალიზების პროცესში.

„უსაფრთხოების თვალსაზრისით ერთ ნავში ვართ“ – სომეხი ექსპერტები აზერბაიჯანში ვიზიტზე

„არის თემები, რომელთა განხილვაც ჯერ არ შეგვიძლია“

საუბარი მხოლოდ ერთ ღონისძიებაზე არ არის. კოორდინატორების განცხადებებში საზღვრის გადაკვეთა განმარტებულია როგორც „მშვიდობის რეალობის“ დადასტურება, ანუ როგორც პრაქტიკული ტესტი, რომელიც კონფლიქტის შემდეგ ურთიერთობების ნორმალური ყოველდღიური ლოგიკის აღდგენას ემსახურება.

სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, გზავნილი ასეთია: იმისთვის, რომ პოლიტიკური შეთანხმებები მდგრადი იყოს, საზოგადოებებს შორის ნდობა თანდათან ყოველდღიურ პრაქტიკად უნდა იქცეს.

რა არის „მშვიდობის ხიდი“ და როგორ დაიწყო?

„მშვიდობის ხიდი“ განიხილება, როგორც Track 1.5 ფორმატის დიალოგი, რომელიც ოფიციალურ მოლაპარაკებებს არ ცვლის, არამედ ავსებს. ამ პროცესის ფარგლებში ექსპერტები, სამოქალაქო საზოგადოების და მედიის წარმომადგენლები პირდაპირ ურთიერთობენ, განიხილავენ იდეებს და ცდილობენ საზოგადოებების მშვიდობისთვის მომზადებას.

ინიციატივის პრესრელიზებში ეს დიალოგი დაკავშირებულია მშვიდობის დღის წესრიგთან, რომელიც 2025 წლის 8 აგვისტოს ვაშინგტონში გამართულ აზერბაიჯანი-სომხეთი-აშშ-ის სამიტზე დამტკიცდა. სამიტის შემდეგ აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტმა განაცხადა, რომ შემაჯამებელი დოკუმენტები გამოქვეყნდა. ერთობლივი განცხადების ტექსტი საკუთარ ოფიციალურ რესურსებზე განათავსეს როგორც აზერბაიჯანულმა, ისე სომხურმა მხარეებმა.

პირველი ორმხრივი მრგვალი მაგიდა 2025 წლის 21-22 ოქტომბერს ერევანში გაიმართა, ხოლო 2025 წლის 21-22 ნოემბერს სომხური მხარის წარმომადგენლები სამუშაო ვიზიტით აზერბაიჯანში ჩავიდნენ. მესამე შეხვედრა გაფართოებულ ფორმატში 2026 წლის 13-14 თებერვალს სომხეთის ქალაქ წაღკაძორში გაიმართა.

მეოთხე შეხვედრა გაბალაში: დღის წესრიგი და ფორმატი

ოფიციალური პრესრელიზების თანახმად, 10-12 აპრილის შეხვედრის დღის წესრიგი სამ მიმართულებას მოიცავდა:

• სამშვიდობო პროცესის მიმდინარე მდგომარეობას
• ორივე ქვეყანაში მონაწილეთა საქმიანობას და მის შედეგებს
• რეგიონში არსებული გეოპოლიტიკური ვითარების გავლენას სამშვიდობო პროცესზე

ორგანიზატორები ასევე აღნიშნავენ, რომ ცალკეულ სესიებზე განიხილებოდა მშვიდობის ხელშეწყობის საკითხები საზოგადოებრივ სივრცეში და ნდობის გაძლიერება მომდევნო ეტაპებზე.

შეხვედრის შედეგები გაბალაში გამართულ პრესკონფერენციაზე შეაჯამეს. ხაზგასმულია, რომ ოთხი სესიიდან ნაწილი პოლიტიკურ და გეოპოლიტიკურ საკითხებს დაეთმო, მეორე ნაწილი კი – სამოქალაქო საზოგადოების როლსა და სამომავლო მუშაობის მიმართულებებს.

ყველაზე თვალსაჩინო აქცენტი გაკეთდა თეზისზე „დიალოგი შუამავლების გარეშე“ და სახელმწიფო მხარდაჭერაზე. კოორდინატორები აღნიშნავენ, რომ ეს ფორმატი განსხვავდება წინა წლების პლატფორმებისგან, რომლებშიც დონორები ან შუამავლები მონაწილეობდნენ.

ოფიციალური სიგნალები და საზოგადოებრივი დიპლომატია

ღონისძიების ფარგლებში მონაწილეები ასევე შეხვდნენ აზერბაიჯანის პრეზიდენტის თანაშემწეს, ჰიქმეთ ჰაჯიევს. სოციალურ ქსელ X-ში გამოქვეყნებულ პოსტში მან დაწერა, რომ შეხვედრა ორ საათზე მეტხანს გაგრძელდა.

მან ხაზი გაუსვა, რომ აზერბაიჯანი „სრულად ერთგულია ვაშინგტონის დღის წესრიგის“ და აღნიშნა, რომ მშვიდობის ეკონომიკური სარგებლის შესაქმნელად აუცილებელია ვაჭრობის, სატრანზიტო გადაზიდვებისა და ხალხთა შორის კონტაქტების გაფართოება.

ამავე პოსტში ჰაჯიევმა აღნიშნა, რომ რეგიონული და გლობალური დაძაბულობის ფონზე აზერბაიჯანსა და სომხეთს შორის მდგრადი მშვიდობის მნიშვნელობა იზრდება, ხოლო სომხეთის შიდა პოლიტიკაში არსებული რევანშისტული მოწოდებები სტაბილურობისთვის რისკებს ქმნის.

ინიციატივის აზერბაიჯანელმა კოორდინატორმა, ფარჰად მამედოვმა, სააგენტო Trend-თან კომენტარში განმარტა, რომ ინიციატივის მთავარი თავისებურება არის „პირდაპირი კომუნიკაცია შუამავლების გარეშე“. მისი თქმით, წინა წლებში დიალოგის ფორმატები, როგორც წესი, მესამე მხარეების მონაწილეობით ყალიბდებოდა, ახლა კი პროცესი სახელმწიფო მხარდაჭერით გრძელდება.

სომხურმა კოორდინატორმა, არეგ ქოჩინიანმა, სააგენტო AZERTAC-ისთვის მიცემულ კომენტარში მეოთხე შეხვედრას „მნიშვნელოვანი მიღწევა“ უწოდა.

მისი თქმით, საწყის ეტაპზე ინიციატივა კრიტიკასა და სკეპტიციზმს იწვევდა მისი მდგრადობის შესახებ, თუმცა შეხვედრების გაგრძელებამ ამ ეჭვების „უსაფუძვლობა“ აჩვენა. ქოჩინიანმა ასევე თქვა, რომ უახლოეს მომავალში იგეგმება ერთობლივი სტატიების, კვლევების მომზადება და საერთო ღონისძიებების ჩატარება.

აზერბაიჯანში ოპტიმიზმი და სიფრთხილე ერთად არსებობს

აზერბაიჯანის საზოგადოებრივ სივრცეში ასეთი ინიციატივების მიმართ დამოკიდებულება ორი ურთიერთსაწინააღმდეგო განწყობისგან შედგება. ერთი მხრივ, არსებობს სიფრთხილე, რომელიც კონფლიქტის მეხსიერებით არის განპირობებული. მეორე მხრივ კი – პრაგმატული ინტერესი იმაზე, რამდენად სიცოცხლისუნარიანი შეიძლება აღმოჩნდეს ლოგიკა: „მშვიდობა ომის შემდეგ“.

გაბალაში შეხვედრის მთავარი სიმბოლო – ხმელეთის საზღვრის გადაკვეთა – ამ კონტექსტშიც აღიქმება როგორც საზოგადოებრივი დიპლომატიის ინსტრუმენტი, რომელიც მეორე მხარის, როგორც მტრის, აღქმას არბილებს. ქოჩინიანის აქცენტი „საზოგადოებების მშვიდობისთვის მომზადებაზე“ და ჰაჯიევის განცხადება ხალხთა შორის კონტაქტებზე სწორედ ამგვარი ინტერპრეტაციის საშუალებას იძლევა.

ამავე დროს, ბაქოში კვლავ აქტუალურია პროცესის მდგრადობის所谓 „წითელი ხაზების“ თემა. სომხეთში პოლიტიკური ცვალებადობა, საარჩევნო დღის წესრიგი და კონსტიტუციის საკითხი განიხილება, როგორც მშვიდობის ინსტიტუციურ დონეზე გამყარებისთვის საკვანძო ფაქტორები.

პორტალ 1news.az-თან ინტერვიუში ქოჩინიანი მოახლოებულ არჩევნებს საზოგადოებრივი მხარდაჭერის მაჩვენებლად ასახელებს. პარალელურად, სომხური ანალიტიკური წყაროები ხაზს უსვამენ, რომ აზერბაიჯანი სომხეთის კონსტიტუციაში ცვლილებებს კვლავ განიხილავს, როგორც სამშვიდობო შეთანხმების დასრულების ერთ-ერთ პირობას. აზერბაიჯანული მხარის ფრთხილი განცხადებები „რევანშიზმის რისკზე“ ამავე კონტექსტში ჟღერს.

რა დამატებით ღირებულებას აძლევს სამშვიდობო პროცესს გაბალის შეხვედრა?

გაბალის შეხვედრა სამშვიდობო შეთანხმებას ვერ ჩაანაცვლებს, თუმცა სამ პრაქტიკულ ფუნქციას ასრულებს:

პირველი – ნდობის გამყარება ყოველდღიურ პრაქტიკაში. საზღვრის გადაკვეთა და პროცედურების გამართულად მუშაობა აჩვენებს, როგორი შეიძლება იყოს „ნორმალური ურთიერთობები“.

მეორე – საზოგადოებრივი ლეგიტიმაცია. ის ფაქტი, რომ მონაწილეებს განხილვაზე გამოაქვთ საკუთარ ქვეყნებში ჩატარებული დისკუსიების შედეგები, შეიძლება მთავრობებს დაეხმაროს საზოგადოებრივი განწყობების შეფასებასა და რისკების დროულად გამოვლენაში.

მესამე – ორიენტაცია „პროდუქტზე“. კოორდინატორები საუბრობენ ერთობლივი სტატიების, კვლევებისა და საერთო ღონისძიებების მომზადებაზე, რაც მიუთითებს მცდელობაზე, დიალოგი „უბრალოდ საუბრების“ ეტაპიდან გადაიყვანონ ისეთი მასალების შექმნის ეტაპზე, რომლებიც რეალურ გავლენას მოახდენს.

თუ ეს მიზნები განხორციელდება, დიალოგის რეგიონულ დონეზე გაფართოების იდეაც – მაგალითად, დამატებითი საექსპერტო პლატფორმების ჩართვით საქართველოს მონაწილეობით – უფრო რეალისტური შეიძლება გახდეს. თუმცა მთავარი პირობა მაინც ბაქო-ერევნის ხაზზე საბაზისო შეთანხმებების მიღწევაა.

საერთო ჯამში, გაბალაში გამართული მეოთხე შეხვედრა შეიძლება შეფასდეს, როგორც იმედისმომცემი, თუმცა ფრთხილ შეფასებას მაინც საჭირო ნაბიჯი.

როგორც დამოუკიდებელი ანალიტიკოსები აღნიშნავენ, გრძელვადიანი მდგრადობა დამოკიდებულია არა მხოლოდ დიპლომატიურ დოკუმენტებზე, არამედ იმაზეც, რამდენად იქნებიან ორივე საზოგადოების წარმომადგენლები მზად კონფლიქტური ნარატივებისგან თანდათან დაშორდნენ, და ასევე იმაზე, რა მიმართულებით განვითარდება შიდა პოლიტიკური დინამიკა.