დრონებით თავდასხმა აზერბაიჯანზე: ხელისუფლება ირანს ადანაშაულებს, ექსპერტები სხვა თეორიებს განიხილავენ
ირანის დრონით თავდასხმა აზერბაიჯანზე
აზერბაიჯანის ნახიჩევანის ავტონომიურ რესპუბლიკაში 5 მარტს დრონით განხორციელებული თავდასხმა რეგიონში დაძაბულობას კიდევ უფრო ზრდის: ბაქო აცხადებს, რომ უპილოტო აპარატები ირანის ტერიტორიიდან გაუშვეს და პასუხისმგებლობას თეირანს აკისრებს, ხოლო ირანი ბრალდებებს კატეგორიულად უარყოფს.
აზერბაიჯანის საგარეო საქმეთა სამინისტროს ცნობით, თავდასხმა დღისით მოხდა და ორი დრონი ნახიჩევანის მიმართულებით ირანის ტერიტორიიდან გაუშვეს. ერთ-ერთი უპილოტო აპარატი ნახიჩევანის საერთაშორისო აეროპორტის ტერმინალის შენობას დაეჯახა, ხოლო მეორე შეკერაბადის სოფელში, სკოლის სიახლოვეს ჩამოვარდა. ინციდენტის შედეგად აეროპორტის ინფრასტრუქტურა დაზიანდა და ორი მშვიდობიანი მოქალაქე დაშავდა.
ბაქომ მომხდარი საერთაშორისო სამართლის ნორმებისა და პრინციპების დარღვევად შეაფასა და ირანისგან ოფიციალური ახსნა-განმარტება მოითხოვა. აზერბაიჯანის საგარეო საქმეთა სამინისტროში დაიბარეს ირანის ელჩიც, მოჯტაბა დერმიჩილუ. უწყებამ ასევე განაცხადა, რომ ქვეყანა იტოვებს უფლებას მიიღოს “შესაბამისი საპასუხო ზომები“.
აზერბაიჯანის თავდაცვის სამინისტრომ ცალკე განცხადებაში დაგმო სამოქალაქო ინფრასტრუქტურაზე დრონით განხორციელებული თავდასხმა და აღნიშნა, რომ მომხდარზე სრული პასუხისმგებლობა ირანს ეკისრება.
“აზერბაიჯანის თავდაცვის სამინისტრო ამზადებს საჭირო საპასუხო ზომებს ჩვენი ქვეყნის ტერიტორიული მთლიანობისა და სუვერენიტეტის დასაცავად, მშვიდობიანი მოსახლეობისა და სამოქალაქო ინფრასტრუქტურის უსაფრთხოების უზრუნველსაყოფად. ეს თავდასხმები უპასუხოდ არ დარჩება“, — ნათქვამია განცხადებაში.
თუმცა თეირანი ბრალდებებს უარყოფს. ირანის საგარეო საქმეთა მინისტრის მოადგილემ ქაზემ ღარიბაბადიმ ირანულ სააგენტო Tasnim-თან კომენტარში განაცხადა, რომ ირანს აზერბაიჯანზე თავდასხმა არ განუხორციელებია.
“ირანი არ ესხმის თავს მეზობელ ქვეყნებს. ჩვენი პოლიტიკა მხოლოდ იმ სამხედრო ბაზებზე დარტყმას გულისხმობს, რომლებიც ირანის წინააღმდეგ მოქმედი ძალების, მათ შორის აშშ-ისა და ისრაელის მიერ გამოიყენება“, — განაცხადა მან.
ინციდენტი ვითარდება იმ ფონზე, როცა რეგიონში უსაფრთხოების მხრივ ვითარება უკვე დაძაბულია. 28 თებერვალს შეერთებულმა შტატებმა და ისრაელმა ირანის რამდენიმე ქალაქში სამხედრო ინფრასტრუქტურასა და ბირთვულ ობიექტებზე ფართომასშტაბიანი სარაკეტო დარტყმები განახორციელეს. ირანმა საპასუხოდ ისრაელის მიმართულებით რაკეტები გაუშვა და სპარსეთის ყურეში მდებარე ამერიკულ სამხედრო ბაზებს დაარტყა. რიგი საერთაშორისო ანალიტიკოსები ამ მოვლენებს ახლო აღმოსავლეთში ფართო კონფლიქტის შესაძლო დასაწყისად აფასებენ.
დაძაბული ურთიერთობა თეირანსა და ბაქოს შორის
ირანსა და აზერბაიჯანს შორის ურთიერთობა ბოლო წლებში პერიოდულად იძაბება. Al Jazeera-ს მიმომხილველი რესულ სერდარი აღნიშნავს, რომ თეირანი დიდი ხანია ადანაშაულებს ბაქოს აზერბაიჯანის “ისრაელის ჯაშუშურ პლატფორმად“ გადაქცევაში.
ირანი ასევე სკეპტიკურად უყურებს ახალ სატრანზიტო პროექტს – “ტრამპის მარშრუტს საერთაშორისო მშვიდობისა და კეთილდღეობისთვის“ (TRIPP), რომელიც სომხეთის გავლით აზერბაიჯანს მის ანკლავ ნახიჩევანთან დააკავშირებს. პროექტი ირანის საზღვრებთან ახლოს გაივლის და მის განხორციელებაში აქტიურად არის ჩართული შეერთებული შტატები.
სერდარის შეფასებით, დრონით თავდასხმა შესაძლოა აზერბაიჯანის ხელისუფლებისთვის სიგნალი ყოფილიყო.
“მიუხედავად იმისა, რას იტყვის ირანი, ქვეყანა უკვე ღიად შედის კონფლიქტში სპარსეთის ყურეში მეზობლებთან, თურქეთთან და ახლა აზერბაიჯანთანაც“, — ამბობს ანალიტიკოსი.
სხვადასხვა ვერსია ინციდენტის შესახებ
თუმცა სოციალურ ქსელებსა და ანალიტიკურ წრეებში მომხდარის სხვა ინტერპრეტაციებიც ვრცელდება.
საზღვარგარეთ მცხოვრები სოციალური აქტივისტი გიას იბრაჰიმი ოფიციალურ ვერსიას სკეპტიკურად უყურებს და მიიჩნევს, რომ დრონის წარმოშობისა და თავდასხმის მოტივებზე საბოლოო დასკვნების გამოსატანად მეტი ფაქტია საჭირო. მისი აზრით, არ შეიძლება გამოირიცხოს, რომ ინციდენტი ხელისუფლებამ შიდა პოლიტიკური მიზნებისთვის გამოიყენოს.
ემიგრანტი ჟურნალისტი აზერ კაზიმზადე ასევე არ გამორიცხავს მესამე მხარის მონაწილეობას, რომელიც შესაძლოა ცდილობდეს რეგიონში ახალი კონფლიქტის პროვოცირებას და აზერბაიჯანის ჩათრევას ფართო დაპირისპირებაში.
სხვა შეფასება აქვს აზერბაიჯანის სახალხო ფრონტის ოპოზიციური პარტიის წარმომადგენელს, ფუად გაჰრამანლის. მისი თქმით, ინციდენტი შესაძლოა ირანის მცდელობა ყოფილიყო, აზერბაიჯანში სტრატეგიული ობიექტების დაუცველობა ეჩვენებინა.
მისი შეფასებით, ეს რეგიონში საშიშ პრეცედენტს ქმნის და აჩვენებს, რომ აზერბაიჯანის სამხედრო ინფრასტრუქტურა პოტენციური სამიზნე შეიძლება გახდეს.
საზოგადოებრივი აქტივისტი რუსტამ ისმაილბეილი კიდევ ერთ თეორიას ავრცელებს: მისი თქმით, არ არის გამორიცხული, რომ თავდასხმა ირანის სამხედრო სტრუქტურების გარკვეული ჯგუფების ინიციატივა ყოფილიყო, რომლებიც ცენტრალური ხელისუფლებისგან ნაწილობრივ დამოუკიდებლად მოქმედებენ.
მისი შეფასებით, ირანის “მოზაიკური თავდაცვის“ სტრატეგია სწორედ ასეთ შესაძლებლობას იძლევა: ადგილობრივ სამხედრო დანაყოფებს შეუძლიათ გადაწყვეტილებები დამოუკიდებლად მიიღონ, მაშინაც კი, თუ მათ თეირანთან კავშირი დაკარგეს.
ისმაილბეილი ასევე მიუთითებს სხვა შესაძლო მოტივზე, რადგან ამჟამად აზერბაიჯანი აზიასა და ევროპას შორის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან საჰაერო დერეფანს წარმოადგენს, ერთ-ერთ აეროპორტზე თავდასხმა შესაძლოა ამ მარშრუტის დესტაბილიზაციის მცდელობა ყოფილიყო.
რაც უნდა იყოს რეალური მიზეზი, ანალიტიკოსების ნაწილი მიიჩნევს, რომ ფაქტების სრული სურათის გარეშე საბოლოო დასკვნების გაკეთება ნაადრევია. თუმცა ერთი რამ უკვე ნათელია – ინციდენტმა კიდევ ერთხელ წარმოაჩინა, რამდენად სწრაფად შეიძლება სამხრეთ კავკასია უფრო ფართო რეგიონული დაპირისპირების ეპიცენტრში აღმოჩნდეს.
