"ქართული ოცნება“ პრაქტიკულად ანადგურებს პოლიტიკურ თავისუფლებებს" - საკანონმდებლო აქტებში დაგეგმილი ცვლილებების ანალიზი - SJC
SJC-ს ანალიზი
გრანტების შესახებ კანონსა და სხვა საკანონმდებლო აქტებში დაგეგმილი ცვლილებები ნიუანსურად შეაფასა “სოციალური სამართლიანობის ცენტრმა” (SJC), რომლის შემოკლებულ ვერსიას JAMnews-ი გთავაზობთ.
სრული ანალიზის წაკითხვა შეგიძლიათ აქ.
საქართველო ავტორიტარიზმისკენ: როგორ ცვლის “ქართული ოცნება“ პოლიტიკური თავისუფლების წესებს
28 იანვარს “ქართულმა ოცნებამ“ დააანონსა საკანონმდებლო ცვლილებების პაკეტი, რომელიც, კრიტიკოსების შეფასებით, საქართველოს პოლიტიკურ სისტემაში ხარისხობრივ გარდატეხას ნიშნავს. ხელისუფლება ამ ცვლილებებს უცხოური გავლენებისგან სუვერენიტეტის დაცვის აუცილებლობით ამართლებს, თუმცა შინაარსობრივად ისინი მნიშვნელოვნად აფართოებს სახელმწიფოს უფლებამოსილებას მოქალაქეების, მედიის, სამოქალაქო სექტორისა და ბიზნესის პოლიტიკური გამოხატვის კონტროლზე.
ცვლილებები ერთდროულად ეხება “გრანტების შესახებ“ კანონს, სისხლის სამართლისა და ადმინისტრაციულ კოდექსებს, ასევე “მოქალაქეთა პოლიტიკური გაერთიანებების შესახებ“ ორგანულ კანონს.
ცენტრალური იდეა მარტივია: უცხოურ დაფინანსებასთან დაკავშირებული თითქმის ნებისმიერი აქტივობა, რომელსაც ხელისუფლება “პოლიტიკურად“ ჩათვლის, შესაძლოა გადაიქცეს არა მხოლოდ ადმინისტრაციული, არამედ სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობის საფუძვლად.
უცხოური დაფინანსება როგორც დანაშაულის წინაპირობა
ახალი წესებით, “გრანტის“ ცნება რადიკალურად ფართოვდება. უცხო ქვეყნის მოქალაქის ან იურიდიული პირისგან მიღებული ფული, ტექნიკური დახმარება, ექსპერტიზა ან მომსახურება შეიძლება ჩაითვალოს გრანტად, თუ ის, ხელისუფლების ინტერპრეტაციით, საზოგადოებრივ აზრზე, სახელმწიფო ინსტიტუტებზე ან პოლიტიკურ პროცესებზე გავლენას ახდენს. ასეთ შემთხვევაში დონორს მთავრობის წინასწარი თანხმობა დასჭირდება, ხოლო მის გარეშე მიღებული რესურსის გამოყენება სისხლის სამართლის პასუხისმგებლობას გამოიწვევს.
სანქციები მკაცრია: კანონის დარღვევა შეიძლება დაისაჯოს ჯარიმით, იძულებითი შრომით ან თავისუფლების აღკვეთით ექვს წლამდე, ხოლო “გარე ლობიზმისთვის“ და “პოლიტიკური მიზნებით ფულის გათეთრებისთვის“ — 9-დან 12 წლამდე პატიმრობით. ცვლილებები ნაწილობრივ რეტროაქტიულადაც ვრცელდება – უკვე მიღებული გრანტების გამოყენება მთავრობის თანხმობის გარეშე დროებით იკრძალება.
იურისტების თქმით, ეს ლოგიკა უცხოურ დაფინანსებას აღარ განიხილავს გამჭვირვალობის პრობლემად, არამედ მას ავტომატურად საეჭვო და საფრთხის შემცველ ფაქტორად აქცევს. შედეგად, კანონიერ პოლიტიკურ გამოხატვას სახელმწიფო წინასწარ კრიმინალურ ჩარჩოში აქცევს.
ვის გადაწყვეტს, რა არის “პოლიტიკა“
კანონის ერთ-ერთი ყველაზე პრობლემური ნაწილი ტერმინ “პოლიტიკის“ უკიდურესად ფართო განმარტებაა. პრემიერ-მინისტრის თქმით, მის შინაარსს შესაბამისი უწყებები და საჭიროების შემთხვევაში სასამართლო დაადგენენ. პრაქტიკაში ეს ნიშნავს, რომ მოქალაქის გამოსვლა, კვლევა, ჟურნალისტური სტატია, ტრენინგი ან სოციალური კამპანია შეიძლება პოსტფაქტუმ შეფასდეს როგორც “პოლიტიკური გავლენის მოხდენა“.
ექსპერტების აზრით, ასეთ გარემოში მოქალაქეები წინასწარ ვეღარ განსაზღვრავენ, რა არის ნებადართული და რა – დასჯადი. ეს ქმნის ე.წ. მსუსხავ ეფექტს: ადამიანები იწყებენ თვითცენზურას არა იმიტომ, რომ კანონს არღვევენ, არამედ იმიტომ, რომ ვერ ხვდებიან, როგორ ინტერპრეტაციას მისცემს ხელისუფლება მათ საქმიანობას.
პარტიებისგან გაწმენდილი სამოქალაქო სივრცე
ცვლილებები პარტიულ პოლიტიკაშიც ღრმად იჭრება. უცხოური დაფინანსების მქონე ორგანიზაციებში მომუშავე პირებს რვა წლით ეკრძალებათ პოლიტიკური პარტიის წევრობა. ხელისუფლება ამას პარტიების “გარე ინტერესებისგან დაცვით“ ხსნის, თუმცა კრიტიკოსები აცხადებენ, რომ რეალურად იკეტება გზა პოლიტიკაში სწორედ იმ ადამიანებისთვის, რომლებიც პროფესიულად მუშაობენ უფლებებზე, კვლევაზე, არჩევნებზე ან მედიაზე.
ამასთან, სამოქალაქო ორგანიზაციები კანონით უთანაბრდებიან პარტიებს. თუ ორგანიზაცია “მოქალაქეთა პოლიტიკური ნების ფორმირებაში მონაწილეობს“, მას შეიძლება მიენიჭოს “პარტიულ-პოლიტიკური მიზნის მქონე სუბიექტის“ სტატუსი. ასეთ შემთხვევაში მას ეკრძალება დახმარებების გაცემა, ეზღუდება შემოწირულობები და ეკისრება დამატებითი ბიუროკრატიული და სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობა.
იურისტების თქმით, ეს მექანიზმი საშუალებას აძლევს სახელმწიფოს, კრიტიკული არასამთავრობო სექტორი პარტიული კონტროლის ქვეშ მოაქციოს და რეალურად გაანეიტრალოს.
დარტყმა ბიზნესის ხმაზე
ცვლილებები ეხება კერძო სექტორსაც. მეწარმე იურიდიული პირის საჯარო პოლიტიკური აქტივობა, თუ ის უშუალოდ მის ბიზნესს არ უკავშირდება, დაჯარიმდება – პირველად 20 000 ლარით, განმეორებისას 40 000-ით. “პოლიტიკურ აქტივობად“ ითვლება ყველაფერი, რაც ხელისუფლებაზე ან საზოგადოებაზე გავლენის მოხდენას ისახავს მიზნად.
ეს ნორმა ბიზნესს ფაქტობრივად ართმევს შესაძლებლობას, საჯაროდ გამოხატოს პოზიცია სოციალურ ან პოლიტიკურ საკითხებზე – იქნება ეს სასამართლო რეფორმა, ადამიანის უფლებები თუ ქვეყნის საგარეო კურსი.
რუსული ტრაექტორიის ანარეკლი
სამოქალაქო სექტორის შეფასებით, პაკეტი აშკარად იმეორებს რუსეთსა და ბელარუსში ჩამოყალიბებულ მოდელს, სადაც თავდაპირველად კონტროლი შეეხო ორგანიზაციებს, შემდეგ კი ინდივიდებს – ჟურნალისტებს, აქტივისტებსა და მკვლევრებს. იქ სახელმწიფო აღარ არეგულირებს მხოლოდ ქმედებებს, არამედ აკონტროლებს ადამიანების კავშირებს, რწმენებსა და პროფესიულ არჩევანს.
შედეგად, პოლიტიკური გამოხატვა აღარ არის მოქალაქის ბუნებრივი უფლება, არამედ რისკის შემცველი აქტივობა, რომელიც შეიძლება ნებისმიერ დროს გადაიქცეს სამართლებრივ პრობლემად.
როდესაც კანონი კონტროლის ინსტრუმენტად იქცევა
ცვლილებების საერთო ლოგიკა ქმნის ე.წ. ავტორიტარულ ლეგალიზმს – სისტემას, სადაც რეპრესია აღარ ხორციელდება კანონის წინააღმდეგ, არამედ თავად კანონის მეშვეობით. სამართალი აღარ ზღუდავს ძალაუფლებას, არამედ აძლიერებს მას, ბუნდოვანი ცნებებით და მძიმე სანქციებით.
კრიტიკოსების თქმით, ასეთ გარემოში მოქალაქე ფორმალურად ინარჩუნებს სტატუსს, მაგრამ კარგავს თავისუფლებას – იფიქროს, გაერთიანდეს და იმოქმედოს ისე, რომ მუდმივად არ ფიქრობდეს შესაძლო სისხლისსამართლებრივ შედეგებზე. ეს კი უკვე არა ცალკეული კანონების პრობლემა, არამედ პოლიტიკური სისტემის ტრანსფორმაციაა.
