აზერბაიჯანმა გააპროტესტა ევროკავშირსა და სომხეთს შორის სტრატეგიული პარტნიორობა. რაში გამოიხატება ბაქოს ძირითადი პრეტენზიები
ბაქოს წინააღმდეგობა ევროკავშირ-სომხეთის დღის წესრიგთან
აზერბაიჯანის საგარეო საქმეთა სამინისტრომ საჯაროდ გააპროტესტა ევროკავშირსა და სომხეთს შორის ახლახან ხელმოწერილი სტრატეგიული პარტნიორობის დღის წესრიგის რიგი დებულებები. ოფიციალური ბაქოს შეფასებით, დოკუმენტის გარკვეული ნაწილები არასწორად ასახავს პოსტკონფლიქტურ რეალობას და ეწინააღმდეგება აზერბაიჯანსა და სომხეთს შორის მიმდინარე სამშვიდობო პროცესის ლოგიკას.
ბაქოს პოზიცია ოფიციალურ განცხადებებში განიმარტება, როგორც შეშფოთება იმ საკითხებით, რომლებიც, აზერბაიჯანის აზრით, სცდება ევროკავშირისა და სომხეთის ორმხრივი თანამშრომლობის ჩარჩოებს და უშუალოდ ეხება აზერბაიჯანის ინტერესებს.
ევროკავშირსა და სომხეთს შორის სტრატეგიული პარტნიორობის დღის წესრიგი მიღებულ იქნა 2025 წლის 2 დეკემბერს ბრიუსელში, პარტნიორობის საბჭოს მეექვსე სხდომაზე. დაახლოებით 64-გვერდიანი დოკუმენტი ეფუძნება 2017 წელს ხელმოწერილ ყოვლისმომცველი და გაძლიერებული პარტნიორობის შეთანხმებას (CEPA) და განსაზღვრავს თანამშრომლობის სტრატეგიულ პრიორიტეტებს მომდევნო შვიდი წლისთვის.
დოკუმენტი მოიცავს თანამშრომლობის ფართო სპექტრს, მათ შორის დემოკრატიას და კანონის უზენაესობას, სასამართლო რეფორმებს, ადამიანის უფლებებს, სოციალურ-ეკონომიკურ განვითარებას, ვაჭრობასა და ციფრულ ტრანსფორმაციას, ასევე სატრანსპორტო და ენერგეტიკულ კავშირებს. პირველად დღის წესრიგში შეტანილია უსაფრთხოებისა და თავდაცვის სფეროში თანამშრომლობაც.
ტრანსპორტისა და კომუნიკაციების მიმართულება ერთ-ერთ ცენტრალურ ადგილს იკავებს. დოკუმენტში აღნიშნულია ევროკავშირის მზადყოფნა, განახორციელოს სტრატეგიული ინვესტიციები სომხეთში Global Gateway-ის ინიციატივის ფარგლებში და ხელი შეუწყოს რეგიონში ახალი კავშირების შესაძლებლობების შექმნას. ცალკე მხარდაჭერილია სომხეთის მთავრობის ინიციატივა “მშვიდობის გზაჯვარედინი“ (Crossroads of Peace), რომლის მიზნად რეგიონული ეკონომიკური ინტეგრაციის გაძლიერება და ახალი სავაჭრო და სატრანსპორტო მარშრუტების გახსნა სახელდება.
დღის წესრიგის მიხედვით, ევროკავშირი ასევე გეგმავს დახმარებას იმ ყარაბაღელი სომხების სოციალურ-ეკონომიკურ ინტეგრაციაში, რომლებმაც რეგიონი დატოვეს 2023 წლის სექტემბერში აზერბაიჯანის სამხედრო ოპერაციების შემდეგ. ბრიუსელის შეფასებით, დოკუმენტი მიზნად ისახავს სომხეთის სუვერენიტეტის, ტერიტორიული მთლიანობისა და მდგრადობის გაძლიერებას, რამაც სამხრეთ კავკასიაში სტაბილურობას უნდა შეუწყოს ხელი.
ბაქოს ძირითადი პრეტენზიები
აზერბაიჯანის ხელისუფლება აცხადებს, რომ დღის წესრიგის რიგი დებულებები არ შეესაბამება სომხეთთან მიმდინარე სამშვიდობო მოლაპარაკებების სულისკვეთებას. აზერბაიჯანის საგარეო საქმეთა სამინისტროს 2025 წლის 10 დეკემბრის განცხადებით, ამგვარი საკითხების ჩართვა ევროკავშირისა და სომხეთის ორმხრივ დოკუმენტში მიუღებელია და შესაძლოა უარყოფითად აისახოს ბაქოსა და ევროკავშირს შორის ურთიერთობებზე.
ყარაბაღელი სომხების სტატუსი
დოკუმენტის შესავალსა და სხვა ნაწილებში ნახსენებია ყარაბაღელი სომხების გადაადგილება 2023 წლის სექტემბრის მოვლენების შემდეგ და მათი საჭიროებების დაკმაყოფილება დასახელებულია პარტნიორობის ერთ-ერთ პრიორიტეტად. ტექსტში ისინი მოხსენიებულნი არიან, როგორც “იძულებით გადაადგილებული პირები“ ან “ლტოლვილები“.
ბაქო ამ ტერმინოლოგიას უარყოფს. აზერბაიჯანის საგარეო საქმეთა სამინისტროს განცხადებით, ყარაბაღის სომეხ მოსახლეობას შესთავაზეს რეინტეგრაცია აზერბაიჯანის ფარგლებში, თუმცა მათ უარი თქვეს და რეგიონი ნებაყოფლობით დატოვეს. ამ მიზეზით, მათი “ლტოლვილებად“ წარმოდგენა, ბაქოს შეფასებით, რეალობას არ შეესაბამება და მიკერძოებულ მიდგომაზე მიუთითებს.
საერთაშორისო სასამართლოები და სამართლებრივი დავები
დოკუმენტში ევროკავშირი და სომხეთი აცხადებენ საერთაშორისო სასამართლოსა და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილებების სრულ და ეფექტიან მხარდაჭერას. ბაქოს შეფასებით, ეს ფორმულირება უკავშირდება სომხეთის მიერ აზერბაიჯანის წინააღმდეგ შეტანილ სარჩელებს და არ უნდა იყოს ასახული ევროკავშირ–სომხეთის ორმხრივ დოკუმენტში.
აზერბაიჯანის მხარე მიუთითებს, რომ მსგავსი დავები უნდა განიხილებოდეს მხოლოდ ბაქოსა და ერევანს შორის. ამასთან, ბაქო იხსენებს, რომ აშშ-ის შუამავლობით ვაშინგტონში პარაფირებულ სამშვიდობო შეთანხმების პროექტში მხარეები შეთანხმდნენ ერთმანეთის წინააღმდეგ საერთაშორისო სამართლებრივი პრეტენზიების მოხსნაზე.
დაკავებული სომხების სტატუსი
უსაფრთხოების ნაწილში დოკუმენტი შეიცავს მოწოდებას აზერბაიჯანის მიერ დაკავებული სომხების გათავისუფლებისკენ. ბაქო აცხადებს, რომ დაკავებულთა უმრავლესობა ნასამართლევია ომის დანაშაულებისთვის და ისინი არ წარმოადგენენ სამხედრო ტყვეებს.
აზერბაიჯანის ხელისუფლების შეფასებით, მათი “ტყვეებად“ ან მსგავს სტატუსში მოხსენიება რეალობის დამახინჯებაა და მიუღებელია, მიუხედავად იმისა, რომ დოკუმენტში ტერმინი “სამხედრო ტყვე“ პირდაპირ არ გამოიყენება.
ტრანსპორტი და რეგიონული პროექტები
დოკუმენტი მხარს უჭერს სომხეთის ინიციატივას “მშვიდობის გზაჯვარედინი“, რომელიც რეგიონული კომუნიკაციების აღდგენას ისახავს მიზნად. ბაქო უკმაყოფილებას გამოთქვამს იმით, რომ დოკუმენტში არ არის ნახსენები TRIPP-ის პროექტი — აზერბაიჯანსა და ნახიჩევანს შორის სახმელეთო კავშირის იდეა, რომელიც, აზერბაიჯანის თქმით, ვაშინგტონში სამმხრივი შეთანხმების ნაწილს წარმოადგენდა.
ბაქოში აცხადებენ, რომ ევროკავშირის დღის წესრიგში მხოლოდ სომხური ინიციატივის ასახვა აჩენს კითხვებს ევროკავშირის ნეიტრალიტეტთან დაკავშირებით.
ევროკავშირის სადამკვირვებლო მისია და სამხედრო საკითხები
დღის წესრიგის მიხედვით, ევროკავშირი გეგმავს სომხეთ–აზერბაიჯანის საზღვარზე სადამკვირვებლო მისიის (EUMA) გაგრძელებასა და გაძლიერებას. ბაქო აცხადებს, რომ მისია პრაქტიკაში აზერბაიჯანის წინააღმდეგ მიმართულ ინსტრუმენტად იქცა და ეწინააღმდეგება სამშვიდობო შეთანხმების პროექტში გაწერილ პრინციპს, რომელიც მესამე მხარის სამხედრო ძალების არგანთავსებას ითვალისწინებს.
აზერბაიჯანი ასევე გამოხატავს შეშფოთებას სომხეთის თავდაცვითი შესაძლებლობების გაძლიერებაზე ორიენტირებული დებულებების გამო, რომლებიც, ბაქოს შეფასებით, არ უწყობს ხელს მშვიდობას.
ბაქოს მოთხოვნები და ერევნის პასუხი
აზერბაიჯანის საგარეო საქმეთა სამინისტრო ევროკავშირსა და სომხეთს მოუწოდებს გადახედონ იმ დებულებებს, რომლებიც, ბაქოს შეფასებით, კონფლიქტის რისკებს ზრდის. აზერბაიჯანი აცხადებს, რომ ყურადღებით დააკვირდება პროცესს და შესაბამის გადაწყვეტილებებს მიიღებს.
სომხეთის საგარეო საქმეთა სამინისტროს პრესსპიკერმა ანა ბადალიანმა უარყო ბრალდებები და განაცხადა, რომ დოკუმენტი ასახავს მხოლოდ ევროკავშირ–სომხეთის პარტნიორობის გაღრმავებას და არ არის მიმართული მესამე მხარის წინააღმდეგ. მისი თქმით, სტრატეგიული დღის წესრიგი მიზნად ისახავს სამხრეთ კავკასიაში სტაბილურობისა და მშვიდობის გაძლიერებას.
მისივე თქმით, დოკუმენტი მოიცავს თანამშრომლობის ფართო სპექტრს, მათ შორის დემოკრატიას და კანონის უზენაესობას, სასამართლო რეფორმებს, ადამიანის უფლებებს, სოციალურ-ეკონომიკურ განვითარებას, ვაჭრობასა და ციფრულ ტრანსფორმაციას, ასევე სატრანსპორტო და ენერგეტიკულ კავშირებს. პირველად დღის წესრიგში შეტანილია უსაფრთხოებისა და თავდაცვის სფეროში თანამშრომლობაც.
