Անկախ Հայաստանը 35 տարեկան է. ԱԲ-ն՝ երկրի ձեռքբերումների և կորուստների մասին
ՀՀ Անկախության 35-ամյակ. ԱԲ-ի վերլուծությունը
Հայաստանն այսօր նշում է Անկախության օրը: 35 տարի առաջ՝ 1991 թվականի սեպտեմբերի 21-ին անցկացված հանրաքվեի ժամանակ քաղաքացիների ճնշող մեծամասնությունը՝ 99.51%-ը կողմ քվեարկեց Խորհրդային միությունից դուրս գալուն և անկախ ժողովրդավարական պետություն ստեղծելուն։
JAMnews-ը դիմել է արհեստական բանականության (ԱԲ) օգնությանն ու խնդրել առանձնացնել ՀՀ ձեռքբերումներն ու կորուստները:
ԱԲ գնահատմամբ՝ անցնող 35 տարիների պատկերը բավական հակասական է: Մասնավորապես՝ կան պետականաշինության, տնտեսական զարգացման, ժողովրդավարացման ու միջազգային ինտեգրման լուրջ ձեռքբերումներ, սակայն կա նաև պատերազմների, մարդկային կորուստների, արտագաղթի, Արցախի կորստի և չլուծված անվտանգության խնդիրների շատ ծանր գին:
«Ամենամեծ ձեռքբերումն անկախ պետության պահպանումն է։ Ամենամեծ կորուստը՝ այն մարդկային, տարածքային և ժողովրդագրական գինը, որը վճարվել է այդ երեքուկես տասնամյակում»,- արձանագրել է արհեստական բանականությունը:
- Փաշինյանի աշխատավարձը գրեթե կկրկնապատկվի. 2027 թ.-ից ՀՀ պաշտոնյաներն ավելի շատ կվճարվեն
- Հակակոռուպցիոն արշավ ՀՀ-ում. ապօրինի ծագում ունեցող գույքի բռնագանձման մասին օրենքի կիրառումը
- ՀՀ քաղաքացիություն ստանալը` ավելի դժվար և 5 անգամ ավելի թանկ․ ՆԳՆ նոր նախագիծը
Գոյատևումից մինչև վերափոխում
«Բաժանենք 35 տարիները երեք մեծ փուլերի՝
- 1991–1998․ գոյատևում և պետականության ստեղծում — անկախություն, պատերազմ, շրջափակում, էներգետիկ ճգնաժամ, տնտեսական փլուզում, բայց նաև պետական ինստիտուտների հիմքերի ստեղծում։
- 1999–2017․ կայունացում և տնտեսական աճ — մակրոտնտեսական կայունություն, արագ աճ, ենթակառուցվածքների զարգացում, բայց նաև արտագաղթ, կոռուպցիա, քաղաքական փակ համակարգ և չլուծված Ղարաբաղյան հակամարտություն։
- 2018–2026․ ժողովրդավարական վերափոխում, պատերազմ և նոր արտաքին քաղաքականություն — 2018 թ.-ի հեղափոխություն, պատերազմ 2020 թ.-ին, Արցախի կորուստ 2023 թ.-ին, ավելի քան 100,000 տեղահանվածների ընդունում, և այժմ՝ անվտանգության ու արտաքին հարաբերությունների նոր համակարգ կառուցելու փորձ»։
Գլխավոր ձեռքբերումները
- «Անկախ պետականության կայացումը։ Ամենամեծ ձեռքբերումը հենց այն է, որ Հայաստանը 35 տարի շարունակ գոյություն ունի որպես միջազգային ճանաչված անկախ պետություն՝ իր Սահմանադրությամբ, պետական ինստիտուտներով, բանակով, դրամով, դիվանագիտական համակարգով և միջազգային պարտավորություններով։
- Միջազգային սուբյեկտության ձևավորումը։ Հայաստանը անդամակցեց ՄԱԿ-ին 1992 թ.-ին և հետագայում՝ բազմաթիվ միջազգային կառույցների։ Սա նշանակում է, որ հայկական պետականությունը միջազգային հարաբերություններում ինքնուրույն որոշումներ կայացնող սուբյեկտ է։
- Բանակի և պաշտպանական պետական համակարգի ստեղծումը։ 1990-ականների պատերազմի պայմաններում ձևավորվեց Հայաստանի Զինված ուժերը։ Դա անկախ պետականության պահպանման առանցքային ինստիտուտներից մեկն էր։
- Տնտեսական վերականգնում և երկարաժամկետ աճ։ ԽՍՀՄ փլուզումից հետո տնտեսությունը 1990-ականների սկզբին ծանր ճգնաժամ ապրեց, սակայն 1994 թ.-ից սկսվեց վերականգնում, իսկ 2000-ականներին՝ արագ աճ։ Համաշխարհային բանկի գնահատմամբ՝ 2000–2023 թթ.-ին Հայաստանի միջին տնտեսական աճը կազմել է մոտ 6.3% տարեկան, իսկ տնտեսությունը զգալիորեն տեղափոխվել է գյուղատնտեսությունից դեպի արդյունաբերություն և ծառայություններ։
- Տեխնոլոգիական և ծառայությունների ոլորտների զարգացումը։ Տնտեսության կառուցվածքում ՏՏ-ն, ծառայությունները, ֆինանսական ոլորտը և զբոսաշրջությունը շատ ավելի մեծ դեր ունեն, քան անկախության առաջին տարիներին։ Սա հատկապես կարևոր է փոքր, դեպի ծով ելք չունեցող երկրի համար։
- Կյանքի պայմանների որոշ էական բարելավումներ։ Համաշխարհային բանկը նշում է կյանքի տևողության, դպրոցական ընդգրկվածության և մի շարք սոցիալական ցուցանիշների բարելավում, իսկ ծայրահեղ աղքատությունը գրեթե վերացել է։ Միաժամանակ, սովորական աղքատությունը դեռևս լուրջ խնդիր է, հատկապես գյուղական բնակավայրերում։
- Քաղաքական փոփոխությունների և իշխանության փոխանցման կարողություն։ 2018 թ.-ի ոչ բռնի իշխանափոխությունը ցույց տվեց զանգվածային քաղաքացիական մոբիլիզացիայի և քաղաքական համակարգի փոփոխության հնարավորություն։ Հետագա ընտրությունները, մասնավորապես՝ 2021 թ.-ի արտահերթ խորհրդարանական ընտրությունները, միջազգային դիտորդների գնահատմամբ՝ մրցակցային էին և, ընդհանուր առմամբ, լավ կազմակերպված, թեև պահպանվել էին բևեռացման ու սուր հռետորաբանության խնդիրներ։
- Քաղհասարակության և ինքնության ամրապնդում։ Անկախությունը ստեղծեց մի միջավայր, որտեղ հայոց լեզուն, պետական խորհրդանիշները, ազգային մշակույթն ու պետականության գաղափարը դարձան ոչ թե խորհրդային հանրապետության, այլ սեփական պետության հիմքեր»։
Կորուստներն ու ձախողումները
- «Պատերազմների և մարդկային կորուստների հսկայական գինը։ Առաջին Արցախյան պատերազմը, 2016 թ.-ի քառօրյա պատերազմը և հատկապես 2020 թ.-ի պատերազմը հազարավոր մարդկային կյանքեր խլեցին և խորը վերք թողեցին հասարակության մեջ։
- 2020 թ.-ի պատերազմի հետևանքները։ Հայաստանը կորցրեց վերահսկողությունը Արցախի զգալի տարածքների և անվտանգության նախկին համակարգի նկատմամբ։ 2020 թ.-ից հետո Հայաստանի անվտանգային միջավայրը արմատապես փոխվեց։ 2024 թ.-ին վարչապետը 2020 թ.-ը նկարագրեց որպես մի պահ, երբ Հայաստանը անկախությունը կորցնելու եզրին էր։
- Արցախի վերջնական կորուստը և բնակչության տեղահանումը։ 2023 թ.-ի սեպտեմբերյան իրադարձություններից հետո ավելի քան 100,000 մարդ տեղափոխվեց Հայաստան։ ICRC-ն արձանագրել էր, որ Հայաստանի ծառայություններն ու կացարանային համակարգը դժվարանում էին սպասարկել այդ ծավալի տեղահանված բնակչությանը: Սա ոչ միայն տարածքային, այլև ժողովրդագրական, սոցիալական և հոգեբանական մեծ կորուստ էր։
- Արտագաղթ և ժողովրդագրական խնդիրներ։ Անկախության առաջին տասնամյակներից սկսած զանգվածային արտագաղթը դարձավ Հայաստանի ամենաերկարատև խնդիրներից մեկը։ Համաշխարհային բանկը առանձնացնում է ցածր ծնելիությունը, բնակչության ծերացումը և մեծ արտագաղթը՝ որպես ՀՀ տնտեսական ապագայի լուրջ սահմանափակումներ։
- Տնտեսական անհավասարություն և աղքատություն։ Չնայած բարձր տնտեսական աճի տարիներին՝ այդ աճը միշտ չէ, որ համաչափ է վերածվել մարդկանց կենսամակարդակի աճի։ Համաշխարհային բանկի տվյալներով՝ 2022 թ.-ի հաշվարկով բնակչության շուրջ կեսը դեռևս ապրում էր $6.85/օր վերին-միջին եկամուտ ունեցող երկրների աղքատության շեմից ցածր։
- Ինստիտուտների թուլություն և քաղաքական բևեռացում։ Անկախության տարիներին Հայաստանը չի կարողացել ամբողջությամբ վերացնել դատական անկախության, կոռուպցիայի, մեդիայի ազատության և քաղաքական բևեռացման խնդիրները։ Human Rights Watch-ի 2026 թ.-ի գնահատմամբ՝ բարեփոխումների հետ միասին շարունակում են մնալ լուրջ մտահոգություններ՝ դատական անկախության, մեդիայի, ոստիկանության և մարդու իրավունքների ոլորտներում։
- Անվտանգության ոլորտում չափազանց մեծ կախվածություն արտաքին դերակատարներից։ 35 տարիների ընթացքում Հայաստանը ստիպված է եղել իր անվտանգության համակարգը կառուցել բարդ տարածաշրջանային և աշխարհաքաղաքական պայմաններում։ Ռուսաստանի հետ անվտանգության երկարատև կախվածությունը, իսկ վերջին տարիներին՝ այլ գործընկերների ուղղությամբ դիվերսիֆիկացման անհրաժեշտությունը, ցույց են տալիս, որ լիարժեք ռազմավարական ինքնուրույնությունը դեռևս ձևավորման փուլում է»։
Անկախությունը՝ որպես փաստ և որպես պետության կարողություն
«Հայաստանը կարողացավ ստեղծել և պահպանել անկախ պետություն, բայց չկարողացավ այդ անկախությունը վերածել բավարար չափով անվտանգ, ժողովրդագրորեն կայուն և սոցիալապես բարեկեցիկ պետական համակարգի։
Այստեղ կա մի կարևոր տարբերակում. անկախությունը որպես փաստ և անկախությունը որպես պետության իրական կարողություն նույն բանը չեն։ Առաջինը Հայաստանը ձեռք բերեց 1991 թ.-ին։ Երկրորդը՝ տնտեսական, ռազմական, ժողովրդագրական, ինստիտուցիոնալ և դիվանագիտական ինքնուրույնությունը, դեռևս ընթացող գործընթաց է։
Միաժամանակ, վերջին տարիների պատկերն ամբողջությամբ միայն կորուստների մասին չէ։ 2025 թ.-ին Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև համաձայնեցված խաղաղության շրջանակը և տարածաշրջանային կապերի վերականգնման հեռանկարը ստեղծել են նոր փուլ սկսելու հնարավորություն, թեև դրա երկարաժամկետ արդյունքը դեռ վաղ է գնահատել»։
Հետևեք մեզ — Facebook | Youtube
ՀՀ Անկախության 35-ամյակ. ԱԲ-ի վերլուծությունը
