10 წელი ბრექსიტიდან. რატომ უნდათ ბრიტანელებს „ევროპულ ოჯახში“ დაბრუნება?
10 წელი ბრექსიტიდან
ათი წლის წინ ბრიტანელებმა ევროკავშირიდან გასვლას დაუჭირეს მხარი. მაშინ ბევრს ეგონა, რომ ბრექსიტი ათწლეულების განმავლობაში დაასრულებდა კამათს ლონდონსა და ბრიუსელს შორის ურთიერთობებზე. სინამდვილეში კი სწორედ ამ კენჭისყრამ გახსნა პოლიტიკური, ეკონომიკური და საზოგადოებრივი კრიზისების ახალი ეპოქა, რომლის შედეგებს ბრიტანეთი დღემდე ებრძვის.
რატომ უნდათ დღეს ბრიტანელების თითქმის ნახევარს ევროკავშირში დაბრუნების საკითხზე ახალი რეფერენდუმის ჩატარება? როგორ იქცა ბრექსიტი არა მხოლოდ ბრიტანეთის, არამედ მთელი დასავლეთის პოლიტიკური გარდატეხის სიმბოლოდ? და რატომ არ აღმოჩნდა კმაყოფილი მისი შედეგებით თითქმის არც ერთი მხარე? წაიკითხეთ ვრცლად ჩვენს სტატიაში.
ნოვაია გაზეტა ევროპას მასალის მიხედვით.
________________________________________________________
იმის შეკეთება, რაც გაფუჭებული არ იყო
2010-2016 წლებში დიდი ბრიტანეთის პრემიერ-მინისტრის, დევიდ კამერონის ქმედებები ხშირად მოჰყავთ მაგალითად იმისა, თუ როგორ შეიძლება ტაქტიკამ სტრატეგიას აჯობოს. ევროკავშირიდან გასვლის რეფერენდუმის ინიციირებისას კამერონი ვარაუდობდა, რომ ბრიტანეთს ბრიუსელთან ურთიერთობის ყველაზე ხელსაყრელი მოდელი ჰქონდა: ქვეყანა ერთიანი ბაზრისა და საბაჟო კავშირის თითქმის ყველა ეკონომიკური უპირატესობით სარგებლობდა, თუმცა ევროზონისა და შენგენის სივრცის მიღმა რჩებოდა.
გაერთიანებულმა სამეფომ შეინარჩუნა სასაზღვრო კონტროლი და უარი თქვა სოციალური და შრომითი კანონმდებლობის იმ ნაწილზე, რომელიც, მისი აზრით, ეკონომიკურ კონკურენტუნარიანობას ზღუდავდა.
ამასთან, ლონდონს ევროკავშირთან უფრო ღრმა ინტეგრაციისკენ არავინ უბიძგებდა. არ არსებობდა ახალი ევროპული ხელშეკრულება, რომელიც ბრიტანეთის ხელისუფლებას რთულ მდგომარეობაში ჩააყენებდა, არც მასობრივი პროტესტი „ბრიუსელის დიქტატის“ წინააღმდეგ. ბრიტანელების უმეტესობა ევროკავშირს მშვიდად უყურებდა და ხშირად მხოლოდ ხუმრობდა ევრობიუროკრატების მცდელობებზე, დაერეგულირებინათ კიტრისა და ბანანის ფორმაც კი. ევროკავშირში წევრობას მხარს უჭერდა ქვეყნის ყველა მთავარი პოლიტიკური პარტია, ასევე შოტლანდიის, უელსისა და ჩრდილოეთ ირლანდიის ხელისუფლებები.
ამ ფონზე ჩნდება კითხვა: რატომ უნდა შეაკეთო ის, რაც გაფუჭებული არ არის?
2014 წელს კამერონმა უკვე მოიპოვა გამარჯვება შოტლანდიის დამოუკიდებლობის რეფერენდუმზე, სადაც სეპარატისტული ინიციატივა ჩავარდა. ის დარწმუნებული იყო, რომ იგივე შედეგს ევროკავშირის საკითხზეც მიაღწევდა. ამით კონსერვატიულ პარტიაში ევროსკეპტიკოსების ზეწოლას მოიხსნიდა და ევროკავშირიდან გასვლის საკითხს თაობების განმავლობაში დახურავდა.
თუმცა კამერონმა ორი ფატალური შეცდომა დაუშვა: დანიშნა რეფერენდუმი მაშინ, როდესაც მასზე რეალური საზოგადოებრივი მოთხოვნა არ არსებობდა, და ვერ შეაფასა, რამდენად ეფექტურად გამოიყენებდა ევროკავშირიდან გასვლის მომხრეების კამპანია მიგრაციის შიშსა და ანტიელიტურ განწყობებს.
2016 წლის 23 ივნისის კენჭისყრის შემდეგ ფუნტი სტერლინგი 10%-ზე მეტით გაუფასურდა და 1985 წლის შემდეგ ყველაზე დაბალ ნიშნულზე დაეცა. მნიშვნელოვნად შემცირდა FTSE 100 ინდექსიც. კამერონმა გადადგომის შესახებ განაცხადა და 2016 წლის 13 ივლისს თანამდებობა დატოვა.
2017 წლის 29 მარტს ევროკავშირიდან გასვლის პროცედურა ოფიციალურად დაიწყო, ხოლო 2020 წლის 31 იანვარს დასრულდა. თუმცა მომდევნო წლებმა აჩვენა, რომ ევროკავშირის საკითხის „თაობებისთვის დახურვის“ დაპირება დაპირებადვე დარჩა.
კონტროლი ეკონომიკაზე
ბრექსიტის მომხრეების მთავარი ლოზუნგი იყო „დავიბრუნოთ კონტროლი“ (Take Back Control). თუმცა რეალობა დაპირებებისგან მნიშვნელოვნად განსხვავებული აღმოჩნდა. ევროკავშირიდან გასვლის იდეოლოგები ვარაუდობდნენ, რომ ბრიტანეთი გადაიქცეოდა უფრო ლიბერალურ ეკონომიკად დაბალი გადასახადებითა და სახელმწიფოს მინიმალური ჩარევით. მაგრამ ეს მიდგომა ეწინააღმდეგებოდა ბევრი ამომრჩევლის მოლოდინს, რომლებიც, პირიქით, სახელმწიფო სერვისების დაფინანსების გაზრდას ითხოვდნენ.
არც ფართომასშტაბიანი დერეგულაცია განხორციელდა. ევროკავშირის სტანდარტებზე უარის თქმას აშშ-ს ბაზარზე უკეთესი წვდომის სანაცვლოდ საზოგადოების და ფერმერების წინააღმდეგობა მოჰყვებოდა. შედეგად, ქვეყანა არც „სინგაპური ტემზაზე“ გახდა და არც უფრო თავისუფალი ეკონომიკა. როგორც Financial Times-ის მიმომხილველი ჯანან განეში აღნიშნავდა, ბრექსიტის შემდეგ ბრიტანეთი უფრო გლობალური კი არა, უფრო მეტად სახელმწიფოზე დამოკიდებული გახდა.
ბრექსიტის მოწინააღმდეგეების მიერ ნავარაუდევი ეკონომიკური კატასტროფა არ დამდგარა, თუმცა არც დაპირებული ეკონომიკური აღმავლობა ყოფილა. ამის ნაცვლად, ქვეყანა ეკონომიკის თანდათანობით შესუსტებას შეეჯახა.
აშშ-ის ეკონომიკური კვლევების ეროვნული ბიუროს (NBER) შეფასებით, 2025 წლისთვის ერთ სულ მოსახლეზე მშპ ბრიტანეთში 6-8%-ით დაბალი იყო იმ მაჩვენებელზე, რომელიც ევროკავშირში დარჩენის შემთხვევაში იქნებოდა. ინვესტიციები 12-18%-ით შემცირდა, ხოლო დასაქმებისა და პროდუქტიულობის მაჩვენებლები 3-4%-ით ჩამორჩა მოსალოდნელ დონეს.
Cambridge Econometrics-ის კვლევის მიხედვით, ბრექსიტის შედეგად ქვეყანაში 1,8 მილიონით ნაკლები სამუშაო ადგილი შეიქმნა, ვიდრე შეიძლებოდა შექმნილიყო, ხოლო საშუალო ბრიტანელმა 2023 წელს დაახლოებით 2 000 ფუნტის შემოსავალი დაკარგა.
განსაკუთრებით დაზარალდა მრეწველობა. 2024 წელს ბრიტანეთის ავტოინდუსტრიამ 780 ათასი ავტომობილი გამოუშვა, რაც პანდემიის პერიოდის გამოკლებით 1956 წლის შემდეგ ყველაზე დაბალი მაჩვენებელია.
პრობლემები მხოლოდ ბიზნესს არ შეხებია. მუსიკოსებმა, მსახიობებმა და სხვა შემოქმედებითი პროფესიის წარმომადგენლებმა ევროკავშირის ქვეყნებში თავისუფლად მუშაობის უფლება დაკარგეს. ის, რაც ადრე წევრობის წყალობით ავტომატურად ჰქონდათ, ახლა ბრიუსელთან რთული მოლაპარაკებების გზით უნდა დაიბრუნონ.
2025 წლის მაისში ევროკავშირმა და ბრიტანეთმა ვაჭრობის, თევზჭერის, ენერგეტიკისა და თავდაცვის სფეროებში ურთიერთობების ნაწილობრივი გადატვირთვის შესახებ განაცხადეს. ფაქტობრივად, მხარეებმა ბრექსიტის შემდეგ დაკარგული თანამშრომლობის მექანიზმების ნაწილის აღდგენა დაიწყეს.
როგორც The Telegraph წერდა, ბრექსიტი პოზიტიური ცვლილებების კატალიზატორი არ გამხდარა და მხოლოდ გაამწვავა არსებული ეკონომიკური პრობლემები. ბრიტანეთმა მეტი პოლიტიკური კონტროლი მოიპოვა, მაგრამ ერთიანი ევროპული ბაზრის მნიშვნელოვანი უპირატესობები დაკარგა.
კონტროლი მიგრაციაზე
თუ ბრექსიტის ეკონომიკური შედეგების ნაწილი პანდემიითა და გლობალური კრიზისებით შეიძლება აიხსნას, მიგრაციული პოლიტიკის შედეგები უშუალოდ ბრიტანეთის ხელისუფლების გადაწყვეტილებებს უკავშირდება. სწორედ მიგრაცია იყო ევროკავშირიდან გასვლის მომხრეთა მთავარი არგუმენტი: რეფერენდუმამდე ბრიტანელთა 48% მას ქვეყნის მთავარ პრობლემად მიიჩნევდა.
თუმცა შედეგი მოლოდინების საპირისპირო აღმოჩნდა. თუ 2016 წელს წმინდა მიგრაცია 248 ათას ადამიანს შეადგენდა, 2023 წლისთვის ეს მაჩვენებელი 860 ათასამდე გაიზარდა.
ბრექსიტის შემდეგ ბორის ჯონსონის მთავრობამ ქულებზე დაფუძნებული საიმიგრაციო სისტემა შემოიღო. მან ევროკავშირის მოქალაქეების თავისუფალი გადაადგილება შეზღუდა, მაგრამ მნიშვნელოვნად გაამარტივა შრომითი და სასწავლო მიგრაცია აზიისა და აფრიკის ქვეყნებიდან. მიგრანტების ნაწილს ოჯახის წევრების ჩამოყვანის უფლებაც მიეცა. 2019-2023 წლებში აზიის ქვეყნების მოქალაქეებზე გაცემული სამუშაო ვიზების რაოდენობა თითქმის სამჯერ გაიზარდა, აფრიკის ქვეყნების მოქალაქეებზე კი თითქმის ათჯერ.
სოციოლოგ ჰეინ დე ჰაასის შეფასებით, ბრექსიტმა კიდევ ერთი ეფექტი გამოიწვია: ბევრმა აღმოსავლეთევროპელმა მიგრანტმა სამშობლოში დაბრუნების ნაცვლად ბრიტანეთში საბოლოოდ დარჩენა არჩია.
მიგრაციის ზრდის ფონზე მთავრობამ წესების გამკაცრება დაიწყო. 2025 წლიდან მუდმივი ბინადრობის მისაღებად საჭირო ვადა ხუთიდან ათ წლამდე გაიზარდა, შემოიღეს დამატებითი ენობრივი მოთხოვნები და ზოგიერთ სექტორს უცხოელი მუშახელის დაქირავების შესაძლებლობა შეუზღუდეს.
ამავე დროს მკვეთრად გაიზარდა არალეგალური მიგრაციაც. თუ 2018 წელს ლა-მანშის სრუტე მცირე ნავებით 299 ადამიანმა გადაკვეთა, 2023 წელს მათი რაოდენობა 29 ათასს გადააჭარბა. 2024 წელს თავშესაფრის მოთხოვნით შეტანილი განაცხადების რაოდენობამ ბოლო ორ ათწლეულში ყველაზე მაღალ ნიშნულს მიაღწია.
პარადოქსია, მაგრამ ევროკავშირიდან გასვლის შემდეგ ბრიტანეთმა დაკარგა უფლება, თავშესაფრის მაძიებლები ევროკავშირის იმ პირველ ქვეყანაში დაებრუნებინა, სადაც ისინი თავდაპირველად შევიდნენ.
ცვლილებები თავად ბრიტანელებსაც შეეხო. რეფერენდუმიდან რვა წლის განმავლობაში 123 ათასზე მეტმა ბრიტანელმა ევროკავშირის წევრი ქვეყნების მოქალაქეობა მიიღო. ევროპაში თავისუფალი გადაადგილების უფლება, რომლითაც ბრიტანელები თითქმის ნახევარი საუკუნე სარგებლობდნენ, დასრულდა. ახლა მათ ევროკავშირის ქვეყნებში 180 დღიანი პერიოდის განმავლობაში მაქსიმუმ 90 დღით ყოფნა შეუძლიათ.
კონტროლი გაერთიანებულ სამეფოზე
რეფერენდუმის გამოცხადებისას დევიდ კამერონი კონსერვატიულ პარტიაში საკუთარი პოზიციების გაძლიერებას ელოდა. ამის ნაცვლად, ბრექსიტი ხანგრძლივი პოლიტიკური კრიზისის წყაროდ იქცა.
რეფერენდუმიდან ათი წლის განმავლობაში ბრიტანეთში ექვსი პრემიერ-მინისტრი შეიცვალა: დევიდ კამერონი, ტერეზა მეი, ბორის ჯონსონი, ლიზ ტრასი, რიში სუნაკი და კირ სტარმერი. უკანასკნელმა 22 ივნისს გადადგომის შესახებ განაცხადა, მას შემდეგ რაც ლეიბორისტებმა არჩევნებში სუსტი შედეგები აჩვენეს.
Financial Times-ის მიმომხილველის, ჯანან განეშის შეფასებით, ბრექსიტის შემდეგ ბრიტანეთის პოლიტიკა გაცილებით მეტად ფრაგმენტირებული გახდა. ქვეყანაში რამდენიმე გავლენიანი პოლიტიკური ძალა გაჩნდა და ტრადიციული ორპარტიული სისტემა მნიშვნელოვნად დასუსტდა.
ბოლო წლების მთავარი პოლიტიკური გამარჯვებული ნაიჯელ ფარაჯი აღმოჩნდა. მის მიერ შექმნილი Reform UK, რომელიც ბრექსიტის პროცესის გაჭიანურების ფონზე გაჩნდა, ეტაპობრივად ქვეყნის ერთ-ერთ მთავარ პოლიტიკურ ძალად იქცა. 2026 წლის ადგილობრივი არჩევნების წარმატების შემდეგ ფარაჯი უკვე საპარლამენტო არჩევნებში გამარჯვებასაც ელოდება.
ბრექსიტმა ქვეყნის ტრადიციული პოლიტიკური რუკა შეცვალა. ლეიბორისტებმა ჩრდილოეთ ინგლისში დაკარგეს ამომრჩეველთა ნაწილი, კონსერვატორებმა კი სამხრეთსა და სოფლად. ამ ხმების მნიშვნელოვანი ნაწილი Reform UK-მ მოიზიდა.
ამასთან, ბრიტანეთის პოლიტიკაში მთავარი გამყოფი ხაზი უკვე აღარ არის მემარცხენეებსა და მემარჯვენეებს შორის დაპირისპირება, არამედ დამოკიდებულება ბრექსიტის მიმართ. საზოგადოება სულ უფრო მეტად იყოფა ევროკავშირიდან გასვლის მომხრეებად და მოწინააღმდეგეებად.
ბრექსიტმა ქვეყნის შიგნით ცენტრიდანული პროცესებიც გააძლიერა. შოტლანდიაში კვლავ აქტიურად განიხილავენ დამოუკიდებლობის რეფერენდუმს, ხოლო უელსში გაძლიერდნენ ნაციონალისტები, რომლებიც მეტი ავტონომიისა და დამოუკიდებლობის იდეას ემხრობიან.
ჩრდილოეთ ირლანდიაც ნაწილობრივ დაშორდა ლონდონს. ირლანდიის კუნძულზე მკაცრი საზღვრის თავიდან ასაცილებლად რეგიონმა ევროკავშირის ბაზართან მჭიდრო ეკონომიკური კავშირები შეინარჩუნა. შედეგად, ბრექსიტმა, რომელიც ლონდონისთვის კონტროლის დაბრუნებას ჰპირდებოდა, გარკვეულწილად თავად ლონდონის გავლენა შეასუსტა საკუთარ სახელმწიფოზე.
კონტროლი საგარეო პოლიტიკაზე
ბრექსიტის მომხრეები ამტკიცებდნენ, რომ ევროკავშირიდან გასვლა ბრიტანეთს დამოუკიდებელ „გლობალურ ძალად“ გადააქცევდა, რომელიც ნაკლებად იქნებოდა დამოკიდებული ევროპაზე და უფრო მეტად დაეყრდნობოდა აშშ-სთან განსაკუთრებულ ურთიერთობებს. თუმცა რეალობა განსხვავებული აღმოჩნდა.
ჯერ კიდევ 1962 წელს ამერიკელი დიპლომატი დინ აჩესონი ამბობდა, რომ ბრიტანეთმა იმპერია დაკარგა, მაგრამ მსოფლიოში ახალი როლი ვერ იპოვა. ბრექსიტის შემდეგ ეს კითხვა კვლავ აქტუალური გახდა. გაირკვა, რომ მრავალი ქვეყნისთვის ბრიტანეთის მნიშვნელობა დიდწილად სწორედ ევროკავშირის წევრობას უკავშირდებოდა.
რუსეთის მიერ უკრაინაში სრულმასშტაბიანი შეჭრის შემდეგ ლონდონი, პირიქით, უფრო აქტიურად ჩაერთო ევროპულ ინიციატივებში უსაფრთხოებისა და უკრაინის მხარდაჭერის მიმართულებით. ევროპისგან დისტანცირების ნაცვლად, ბრიტანეთს ევროპელ პარტნიორებთან უფრო მჭიდრო კოორდინაცია დასჭირდა.
ევროკავშირიდან გასვლის დრო განსაკუთრებით არახელსაყრელი აღმოჩნდა. რეფერენდუმიდან რამდენიმე თვეში აშშ-ის პრეზიდენტი დონალდ ტრამპი გახდა, რომელიც ნატოსა და ტრადიციული მოკავშირეობრივი ურთიერთობების მიმართ სკეპტიკურად იყო განწყობილი. მოგვიანებით ხელისუფლებაში დაბრუნების შემდეგ მან კიდევ უფრო გააძლიერა ზეწოლა არსებულ საერთაშორისო ალიანსებზე.
ამავე პერიოდში ევროპაში გაძლიერდნენ ნაციონალისტური და ევროსკეპტიკური ძალები. ჯერ კიდევ რეფერენდუმამდე ანალიტიკოსები აფრთხილებდნენ, რომ ბრექსიტი კონტინენტზე პოპულისტურ მოძრაობებს წაახალისებდა და ევროპულ ერთიანობას შეასუსტებდა.
პოლიტოლოგ სტივენ უოლტის შეფასებით, ბრექსიტი დასავლურ საზოგადოებებში მიმდინარე უფრო ღრმა ცვლილებების გამოხატულება იყო. მისი აზრით, ბევრი ადამიანისთვის ეროვნული იდენტობა, ტრადიციები და კულტურული ღირებულებები უფრო მნიშვნელოვანი აღმოჩნდა, ვიდრე გლობალიზაციისა და ღია საზღვრების ლიბერალური იდეები.
გასული ათწლეულის განმავლობაში ევროპის პოლიტიკური ლანდშაფტი მართლაც მნიშვნელოვნად შეიცვალა. ულტრამემარჯვენე პარტიები მარგინალური ძალებიდან გავლენიან პოლიტიკურ მოთამაშეებად იქცნენ. ამის ერთ-ერთი მაგალითი ნაიჯელ ფარაჯისა და მისი პარტიის, Reform UK-ის, წარმატებაა.
უკან დაბრუნება არ არის
რეფერენდუმიდან ათი წლის შემდეგ ბრიტანელების დამოკიდებულება ევროკავშირის მიმართ მნიშვნელოვნად შეიცვალა. YouGov-ის 2026 წლის აპრილის კვლევის მიხედვით, დღეს ევროკავშირში დაბრუნებას მოსახლეობის 63% დაუჭერდა მხარს, წინააღმდეგი კი 37% იქნებოდა. თითქმის ყოველი მეორე ბრიტანელი ახალი რეფერენდუმის ჩატარებას ემხრობა, ახალგაზრდებში კი ეს პოზიცია უკვე უმრავლესობას აქვს.
ამასთან, გამოკითხულთა 47% მიიჩნევს, რომ მთავრობამ ევროკავშირთან უფრო მჭიდრო ურთიერთობებისკენ უნდა ისწრაფოს. შემდგომ დისტანცირებას მხოლოდ 16% უჭერს მხარს.
ეს განწყობები პოლიტიკაზეც აისახება. 2026 წლის ივნისში ფინანსთა მინისტრის მოადგილემ სპენსერ ლივერმორმა განაცხადა, რომ ევროკავშირში დაბრუნება „გარდაუვალია“, რადგან ეს ქვეყნის ეკონომიკურ ინტერესებს შეესაბამება. ლეიბორისტული პარტიის არაერთმა გავლენიანმა წარმომადგენელმაც ბრექსიტს ღიად „სერიოზული შეცდომა“ უწოდა.
თუმცა ევროკავშირში სრულფასოვანი დაბრუნება დღესაც პოლიტიკურად რთული ამოცანაა. ამ წლების განმავლობაში ევროკავშირიც შეიცვალა და ბრიტანეთს იმ წესებისა და ვალდებულებების მიღება მოუწევდა, რომელთაგან ადრე გათავისუფლებული იყო.
სწორედ ამიტომ სულ უფრო ხშირად განიხილება შუალედური ვარიანტები: ევროკავშირთან უფრო ღრმა ინტეგრაცია ან ასოცირებული წევრობა. ფორმატი, რომელსაც დღეს უკრაინის კონტექსტშიც განიხილავენ, თეორიულად ბრიტანეთისთვისაც შეიძლება მისაღები აღმოჩნდეს.
ბრექსიტის სიმბოლოდ ბრიტანული პასპორტი იქცა. ევროკავშირიდან გასვლის შემდეგ მისი ყდა კვლავ მუქი ლურჯი გახდა, როგორც ევროკავშირამდე იყო. ბრექსიტის მხარდამჭერები ამას ეროვნული იდენტობის დაბრუნებად მიიჩნევდნენ.
თუმცა მალევე გაირკვა, რომ ახალი პასპორტების ბეჭდვის კონტრაქტი ფრანგულმა კომპანიამ მიიღო, ხოლო ტენდერში ორასწლიანმა ბრიტანულმა კომპანიამ წააგო. ეს ისტორია ბრექსიტის ერთგვარ სიმბოლოდ იქცა: ბრიტანეთი ევროკავშირიდან გავიდა, მაგრამ ევროპასთან კავშირების გაწყვეტა ვერ შეძლო და, სავარაუდოდ, ვერც შეძლებს.
exchange
