ევროპის საბჭოს პრეზიდენტის ვიზიტი ბაქოში ირანის ომის ფონზე: რა სურს ევროკავშირს?
ანტონიო კოშტას ვიზიტი აზერბაიჯანში
ევროპული საბჭოს პრეზიდენტი ანტონიო კოშტა ბაქოში ჩავიდა პრეზიდენტ ილჰამ ალიევთან მაღალი დონის მოლაპარაკებებისთვის. ვიზიტი დასრულდა ერთობლივი განცხადებებით, რომლებშიც ნათლად გამოიკვეთა ევროკავშირისა და აზერბაიჯანის ურთიერთობების მზარდი სტრატეგიული მნიშვნელობა – ენერგეტიკის, უსაფრთხოებისა და რეგიონული კავშირის საკითხების ფონზე.
ვიზიტის შესახებ ევროპულმა საბჭომ რამდენიმე დღით ადრე განაცხადა და აზერბაიჯანი „სტრატეგიულად მნიშვნელოვან პარტნიორად“ მოიხსენია. ოფიციალური დღის წესრიგის მთავარი თემები ენერგეტიკული დივერსიფიკაცია და ახლო აღმოსავლეთში სწრაფად გამწვავებული კრიზისი იყო.
კოშტას ბაქოში ჩასვლა თავადაც პოლიტიკური სიგნალი იყო: ევროკავშირი, რომელიც რუსეთის ენერგორესურსებზე დამოკიდებულების შემცირებას ცდილობს, ერთდროულად აყალიბებს ენერგეტიკული უსაფრთხოების ახალ მოდელს და ცდილობს შეაკავოს რეგიონული რისკები, რომლებიც ირანში ომის ფონზე იზრდება.
ბაქოში ვიზიტამდე ორი დღით ადრე კოშტამ და ევროკომისიის პრეზიდენტმა ურსულა ფონ დერ ლაიენმა რეგიონის ლიდერებთან ვიდეოკონფერენცია გამართეს ირანში მიმდინარე ომის თემაზე და გააფრთხილეს მისი შესაძლო გავლენის შესახებ ენერგეტიკულ უსაფრთხოებაზე. მათ შორის დასახელდა ენერგეტიკულ ინფრასტრუქტურაზე თავდასხმების რისკი და ჰორმუზის სრუტის შესაძლო დახურვის საფრთხე.
აზერბაიჯანისთვის ეს საფრთხეები უკვე აღარ არის თეორიული. მარტის დასაწყისში საერთაშორისო მედიამ გაავრცელა ცნობები აზერბაიჯანის ანკლავ ნახიჩევანზე დრონებით თავდასხმების შესახებ, მათ შორის აეროპორტის დაზიანების თაობაზე, თუმცა ირანმა ბრალდებები უარყო.
ბაქოში გამართულ პრესკონფერენციაზე კოშტამ პირდაპირ ისაუბრა ამ დაძაბულობაზე და აზერბაიჯანს ევროკავშირის „სრული სოლიდარობა“ გამოუცხადა. მან ასევე მადლობა გადაუხადა ბაქოს ირანიდან ევროკავშირის მოქალაქეების უსაფრთხო ევაკუაციაში დახმარებისთვის.
ამავე დროს, სამხრეთ კავკასიაში სამშვიდობო პროცესი ახალ ეტაპზე გადავიდა. ამჟამინდელ მოცემულობას ორივე მხარე იშვიათ „შესაძლებლობის ფანჯარად“ აფასებს. ევროკავშირისა და აზერბაიჯანის ერთობლივ პრესრელიზში მიესალმნენ აზერბაიჯანსა და სომხეთს შორის ურთიერთობების ნორმალიზაციის პროცესში წარმოქმნილ „ისტორიულ იმპულსს“, ხოლო 2025 წლის 8 აგვისტოს ვაშინგტონის სამიტის შედეგები მნიშვნელოვან ეტაპად შეფასდა.
კოშტამ ასევე აღნიშნა, რომ ევროკავშირის როლი ამ პროცესში მხოლოდ შუამავლობით არ შემოიფარგლება. მისი თქმით, ბრიუსელი ყურადღებას ამახვილებს მიღწეული შეთანხმებების განხორციელებაზე და ეკონომიკური ურთიერთდამოკიდებულების გაძლიერებაზე, როგორც მშვიდობის მდგრადობის ფაქტორზე.
ისტორიული და სტრატეგიული კონტექსტი
ევროკავშირსა და აზერბაიჯანს შორის ურთიერთობები კვლავ ეფუძნება პარტნიორობისა და თანამშრომლობის შეთანხმებას (PCA), რომელსაც ხელი 1996 წელს მოეწერა და რომელიც 1999 წელს შევიდა ძალაში. ამ ურთიერთობების საფუძვლად ორი ფაქტორი ჩამოყალიბდა: აზერბაიჯანის გეოგრაფიული როლი, როგორც სატრანზიტო და სატრანსპორტო დერეფნის ქვეყანა, და მისი მნიშვნელოვანი ნახშირწყალბადების რესურსები.
ბრიუსელი უკვე რამდენიმე წელია მუშაობს ურთიერთობების განახლებული ჩარჩოს შექმნაზე. მოლაპარაკებების მანდატი ევროკავშირის საბჭომ 2016 წელს მიიღო, თავად მოლაპარაკებები კი 2017 წელს დაიწყო. ბაქოში ვიზიტის დროს კოშტამ განაცხადა, რომ მხარეები ახალ, უფრო მჭიდრო თანამშრომლობის ჩარჩოზე მუშაობენ და ხაზგასმით აღნიშნა არსებული დიალოგის მექანიზმები, მათ შორის ადამიანის უფლებების საკითხზე.
ერთობლივ პრესკონფერენციაზე ასევე დადასტურდა მზადყოფნა, რაც შეიძლება მალე დასრულდეს ახალი ყოვლისმომცველი ორმხრივი შეთანხმება და განახლდეს ევროკავშირი–აზერბაიჯანის პარტნიორობის პრიორიტეტები.
სტრატეგიულად, ეს პროცესები პირდაპირ უკავშირდება ევროკავშირის ენერგეტიკული პოლიტიკის ცვლილებას, რომელიც 2022 წლის შემდეგ განსაკუთრებით გააქტიურდა. სწორედ მაშინ, 2022 წლის ივლისში, ევროკომისიის პრეზიდენტმა ურსულა ფონ დერ ლაიენმა აზერბაიჯანთან ენერგეტიკის სფეროში სტრატეგიული პარტნიორობის შესახებ ურთიერთგაგების მემორანდუმს მოაწერა ხელი.
დოკუმენტი ითვალისწინებდა სამხრეთის გაზის დერეფნის გაფართოებას და ევროკავშირის ბაზარზე აზერბაიჯანული გაზის მიწოდების ზრდას. მიზანი იყო, რომ 2027 წლისთვის ევროპაში წლიურად მინიმუმ 20 მილიარდი კუბური მეტრი გაზი მიეწოდებინათ.
ეს მიზანი კიდევ უფრო მნიშვნელოვანი გახდა მას შემდეგ, რაც ევროკავშირმა რუსული გაზის ეტაპობრივი ჩანაცვლების პოლიტიკა გაამკაცრა. მიმდინარე წლის იანვარში ევროპულმა საბჭომ ოფიციალურად მიიღო რეგულაცია, რომელიც ითვალისწინებს რუსული მილსადენებით გაზისა და თხევადი ბუნებრივი აირის იმპორტის ეტაპობრივ გაუქმებას.
ახალი რეგულაციის მიხედვით, თხევადი ბუნებრივი აირის იმპორტის სრული აკრძალვა 2027 წლის დასაწყისიდან ამოქმედდება, ხოლო მილსადენებით გაზის იმპორტი იმავე წლის შემოდგომიდან აიკრძალება.
სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, ირანში კრიზისამდეც კი ევროკავშირის მოთხოვნა რუსეთისგან დამოუკიდებელ ენერგომომარაგებაზე უკვე სისტემატურად იზრდებოდა.
ძირითადი თემები: ენერგეტიკა, დაკავშირებადობა, უსაფრთხოება, კლიმატი და მშვიდობა
ბაქოში გამართული შეხვედრები აჩვენებს მცდელობას, რომ ურთიერთობები მხოლოდ „გაზის თანამშრომლობით“ არ შემოიფარგლოს. მიუხედავად ამისა, ენერგეტიკა კვლავ ცენტრალურ ადგილს იკავებს.
ერთობლივ განცხადებაში ხაზგასმულია აზერბაიჯანის როლი ევროპის ენერგომომარაგების დივერსიფიკაციაში და დადასტურებულია მზადყოფნა გაგრძელდეს 2022 წლის ენერგეტიკული მემორანდუმის განხორციელება.
კოშტამ ენერგეტიკული პარტნიორობა პირდაპირ დაუკავშირა მიმდინარე კრიზისებს და აღნიშნა, რომ ირანში ომის ფონზე გლობალური ენერგეტიკული ბაზრები არასტაბილურია, რის გამოც ეს თანამშრომლობა „უფრო მნიშვნელოვანი გახდა, ვიდრე ოდესმე“.
მეორე მნიშვნელოვანი თემა დაკავშირებადობა და ტრანსპორტი იყო. ერთობლივ განცხადებაში განსაკუთრებული ყურადღება დაეთმო აზერბაიჯანის როლს „შუა დერეფნის“ განვითარებაში – მარშრუტი, რომელიც აზიასა და ევროპას კასპიისა და სამხრეთ კავკასიის გავლით აკავშირებს.
ევროკავშირის მხარდაჭერა ამ მიმართულებით ხორციელდება „გლობალური კარიბჭის“ ინიციატივის ფარგლებში და მოიცავს ისეთ პროექტებს, როგორიცაა ნახიჩევანში რკინიგზის მოდერნიზაცია და TRIPP პროგრამის გაგრძელება. კოშტას თქმით, ბაქო–ნახიჩევანის რკინიგზის დასრულება აუცილებელია შუა დერეფნის სრული სტრატეგიული პოტენციალის რეალიზებისთვის.
დაკავშირებადობის პოლიტიკა მოიცავს ასევე ენერგეტიკულ ინფრასტრუქტურას. ერთობლივ განცხადებაში ნახსენებია შავი ზღვის წყალქვეშა კაბელის პროექტი, რომელიც აზერბაიჯანს, საქართველოს, რუმინეთსა და უნგრეთს შორის მწვანე ენერგიის გადაცემას ითვალისწინებს. პროექტი 2022 წელს ბუქარესტში ხელმოწერილ სტრატეგიულ პარტნიორობას ეფუძნება.
ევროკომისიის შეფასებით, შუა დერეფნის გავლით ტვირთბრუნვა 2022 წლიდან 2025 წლის ბოლომდე ოთხჯერ გაიზარდა, რაც მას ჩრდილოეთის დერეფნის გრძელვადიან ალტერნატივად აქცევს.
რეგიონული უსაფრთხოების საკითხებში ევროკავშირმა კიდევ ერთხელ დაადასტურა მხარდაჭერა აზერბაიჯანსა და სომხეთს შორის სამშვიდობო პროცესის მიმართ და მიესალმა მოლაპარაკებებში წარმოქმნილ „ისტორიულ იმპულსს“.
კოშტამ აღნიშნა, რომ მდგრადი მშვიდობა მხოლოდ დიპლომატიური შეთანხმებებით არ იქმნება. მისი თქმით, ის ყოველდღიურ ეკონომიკურ კავშირებსა და ურთიერთდამოკიდებულებაზე უნდა იყოს დაფუძნებული.
დოკუმენტებში ასევე საუბარია უსაფრთხოების სფეროში თანამშრომლობაზე, მათ შორის ორგანიზებული დანაშაულისა და არალეგალური მიგრაციის წინააღმდეგ ბრძოლაზე.
ამავე დროს, ლიდერებმა განიხილეს გეოპოლიტიკური ვითარება უკრაინასა და ირანში. კოშტას განცხადებით, ირანში მიმდინარე ესკალაცია უკვე ახდენს გავლენას აზერბაიჯანზე და წარმოადგენს საერთაშორისო სამართლის დარღვევების უფრო ფართო ტენდენციის ნაწილს.
კლიმატის, ციფრული განვითარების და ხალხთა შორის კონტაქტების მიმართულებები წარმოდგენილია, როგორც პარტნიორობის „მესამე საყრდენი“. ერთობლივ განცხადებაში მიესალმნენ COP29-ის შედეგებს და ხაზი გაუსვეს თანამშრომლობას კლიმატის პოლიტიკაში, ციფრულ ტრანსფორმაციასა და ხელოვნურ ინტელექტში.
ასევე აღინიშნა ვიზების გამარტივებისა და მობილობის არსებული მექანიზმები.
ანალიტიკური ხედვა: ვიზიტის პოტენციალი, შეზღუდვები და კომპრომისები
ბაქოში გამართული შეხვედრები აჩვენებს, რომ ევროკავშირისა და აზერბაიჯანის ურთიერთობები უფრო ფართო სტრატეგიულ განზომილებას იძენს, თუმცა პარალელურად ჩნდება ახალი წინააღმდეგობებიც.
ევროპისთვის აზერბაიჯანის მთავარი მნიშვნელობა კვლავ ენერგეტიკულ სფეროშია, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც ევროკავშირი ცდილობს კანონმდებლობით შეამციროს რუსულ გაზზე დამოკიდებულება და ამავდროულად ახლო აღმოსავლეთში კრიზისებით გამოწვეული მიწოდების შეფერხებებს გაუმკლავდეს.
კოშტას განცხადებებით ირანის ომის გავლენა ენერგეტიკულ ბაზრებზე მიუთითებს, რომ ბრიუსელი აზერბაიჯანს უკვე არა მხოლოდ გაზის მომწოდებლად, არამედ რეგიონული რისკების შემცირების სისტემის ნაწილადაც განიხილავს.
თუმცა ეს პარტნიორობა კომპრომისებსაც მოითხოვს. ევროკავშირისთვის ენერგეტიკული თანამშრომლობის გაფართოება გარკვეულ დაძაბულობას ქმნის კლიმატის პოლიტიკასა და კარგი მმართველობის პრინციპებთან. სწორედ ამიტომ 2022 წლის მემორანდუმი გაზის მიწოდების ზრდას მეთანის ემისიების შემცირებასა და სუფთა ენერგიის განვითარებას უკავშირებს.
მიუხედავად ამისა, ევროკავშირის დეკარბონიზაციის პოლიტიკის პირობებში დიდი გაზის ინფრასტრუქტურული პროექტების დაფინანსება კვლავ რთულ საკითხად რჩება. ხშირად ისმის კითხვა: შეძლებს თუ არა აზერბაიჯანი წლიურად 20 მილიარდი კუბური მეტრი გაზის მიწოდების მიზნის მიღწევას, თუ ევროპული მხრიდან გრძელვადიანი ინვესტიციები არ გაიზრდება?
ბაქო კი ცდილობს, თავისი როლი მხოლოდ ენერგომომწოდებლით არ შემოფარგლოს. აზერბაიჯანი საკუთარ თავს რეგიონული კავშირის ცენტრად წარმოაჩენს: შუა დერეფნის, ბაქო–ნახიჩევანის რკინიგზისა და შავი ზღვის ენერგეტიკული ხაზის პროექტების მეშვეობით.
თუ ეს პროექტები განხორციელდება, ევროკავშირისა და აზერბაიჯანის ურთიერთობები ენერგეტიკას გაცდება და გავრცელდება ლოჯისტიკის, ენერგეტიკული ქსელებისა და ციფრული ინფრასტრუქტურის სფეროებზე – სექტორებზე, რომლებიც ჩვეულებრივ უფრო გრძელვადიან ინსტიტუციურ კავშირებს ქმნის.
უსაფრთხოების თვალსაზრისით კი რეგიონში არსებული დაძაბულობა კვლავ სერიოზულ რისკად რჩება. ნახიჩევანზე დრონების თავდასხმებმა აჩვენა, რომ რეგიონული კონფლიქტების დინამიკამ შეიძლება ენერგეტიკული და სატრანსპორტო ინფრასტრუქტურა პირდაპირ სამიზნედ აქციოს.
ირანის კრიზისთან დაკავშირებით ევროკავშირის განცხადებებშიც ხაზგასმულია ენერგეტიკულ ინფრასტრუქტურაზე თავდასხმებისა და ჰორმუზის სრუტეში შეფერხებების რისკი, რაც აჩვენებს, რომ ენერგეტიკული დიპლომატია და უსაფრთხოების საკითხები ერთმანეთთან სულ უფრო მჭიდროდ არის გადაჯაჭვული.
ციფრული განვითარების, კლიმატის პოლიტიკისა და ხალხთა შორის კონტაქტების მიმართულებით თანამშრომლობა ჯერ უფრო მეტად განზრახვის დონეზე რჩება, თუმცა ეს მიმართულებები მნიშვნელოვან როლს ასრულებს პარტნიორობის პოლიტიკური ლეგიტიმაციისთვის.
მობილობისა და ვიზების გამარტივების საკითხებიც მნიშვნელოვან პრაქტიკულ სარგებელს ქმნის მოქალაქეებისთვის, თუმცა ევროკავშირის შიდა პოლიტიკაში არალეგალური მიგრაციისა და უსაფრთხოების საკითხებზე მზარდი ყურადღების ფონზე ისინი პოლიტიკურად მგრძნობიარე თემად რჩება.
საბოლოოდ, ურთიერთობების კიდევ ერთ შეზღუდვად რეპუტაციული საკითხები რჩება. თავად ევროკავშირის ინსტიტუტებიც აღნიშნავენ, რომ ადამიანის უფლებები, სამოქალაქო საზოგადოების საქმიანობა და მედიის თავისუფლება ევროკავშირი–აზერბაიჯანის ურთიერთობების მნიშვნელოვანი კომპონენტებია.
კოშტას მიერ ადამიანის უფლებების საკითხის ცალკე ხსენება მიუთითებს, რომ ბრიუსელი ცდილობს ამ თემის დღის წესრიგში შენარჩუნებას, მაშინაც კი, როდესაც ენერგეტიკისა და უსაფრთხოების სფეროებში თანამშრომლობა ფართოვდება.
