Gürcü kilsəsi patriarx seçir. Əsas namizədlər, Moskvanın kölgəsi və hakimiyyət uğrunda mübarizə
Gürcüstanda patriarx seçkisi
Gürcüstanın yeni katolikos-patriarx seçkiləri həlledici mərhələyə keçir. Mayın 11-də Müqəddəs Sinodun genişləndirilmiş iclası keçiriləcək, burada böyük ehtimalla patriarx seçiləcək və ya ikinci tur baş tutacaq.
Sinodun ilk iclasından sonra aydın oldu ki, əsas favorit olaraq patriarx taxtının müvəqqəti qoruyucusu, mitropolit Şio Mudjiri qalır. Lakin onun üstünlüyü eyni zamanda həm güclü, həm də son dərəcə kövrək görünür.
Kənardan bu proses daxili kilsə mərasimi kimi görünə bilər: iyerarxlar toplaşır, səs verirlər, namizədləri müəyyən edirlər. Əslində isə bunun əhəmiyyəti İkinci İlyanın varisi məsələsindən daha genişdir. Söhbət ölkənin ən nüfuzlu institutunun gələcəyindən gedir: o, daha qapalı və hakimiyyətlə daha sıx bağlı olacaq, yoxsa daxili yenilənmə imkanını qoruyub saxlayacaq.
Ekspertlərin fikrincə, bu mübarizəni Moskva da diqqətlə izləyir.
Gürcü Pravoslav Kilsəsinin katolikos-patriarxı, təxminən yarım əsr ölkənin ruhani lideri olmuş İkinci İlya martın 17-də vəfat edib. Bir neçə gün ərzində Tbilisinin tarixi mərkəzi ümummilli matəm məkanına çevrilmişdi. Patriarxın cəsədinin yerləşdirildiyi Sameba kafedral kilsəsi gecələr belə boş qalmırdı. İnsanlar onunla vidalaşmaq üçün ailəliklə, o cümlədən kiçik uşaqlarla gəlirdilər. Dəfn günü paytaxtda nəqliyyatın hərəkəti qismən məhdudlaşdırılmışdı.
Lakin matəm demək olar ki, dərhal siyasi hadisəyə də çevrildi. Hakimiyyət dəfnin təşkilinə fəal şəkildə qoşuldu: girişə nəzarət edir, matəmin ictimai görüntüsünü qurur və faktiki olaraq onun rəsmi narrativini formalaşdırırdı. Dəfn günü Sioni kilsəsində taxtın müvəqqəti qoruyucusu Şio şəxsən Ümumdünya patriarxı Varfolomeyi “Gürcü Arzusu”nun fəxri sədri Bidzina İvanişviliyə təqdim etdi.
Bu günlər göstərdi ki, İkinci İlyanın ölümü yalnız kilsədaxili hadisə deyildi. Prosesə bütün siyasi və ictimai sistem cəlb olundu.
Şio Mudjiri yeni patriarxdır?
Aprelin 28-də Müqəddəs Sinod üç namizədi müəyyənləşdirib və onlardan birinin böyük ehtimalla Gürcü Pravoslav Kilsəsinin yeni patriarxı olacağı gözlənilir. Səsvermə gizli keçirilirdi.
Sinodun 39 üzvünün səsləri belə bölünüb: patriarx taxtının müvəqqəti qoruyucusu, Senaki və Çxorotsku mitropoliti Şio Mudjiri 20 səs alıb. Mroveli-Urbnisi mitropoliti İov Akiyaşvili və Poti və Xobi mitropoliti Qriqol Berbiçaşvili isə hərəsi 7 səs toplayıb. Qalan səslər digər namizədlər arasında bölüşdürülüb.
Formal olaraq bu, Şionun qələbəsidir. Patriarx seçilmək üçün minimum 20 səs tələb olunur və o, məhz bu minimumu toplayıb. Lakin bu, eyni zamanda onun mövqeyini həssas edir: Sinod üzvlərinin demək olar ki, yarısı onu dəstəkləməyib. Cəmi bir səsin itirilməsi çoxluğun itirilməsi deməkdir.
Teoloq Mirian Qamrekelaşvili hesab edir ki, Şio ətrafında aparılan geniş kampaniya onun qaçılmaz qələbəsinə dair təəssürat yaradıb. Lakin onun sözlərinə görə, Sinod daxilində vəziyyət daha mürəkkəbdir.
“Bir səsin itirilməsi təkcə bir səsin itkisi demək olmaya bilər. Bu, ardınca qeyri-sabit yepiskopların da geri çəkilməsi ilə nəticələnə bilər. Bu, sürüşmə effekti yarada bilər”, – deyə Qamrekelaşvili bildirir.
Onun sözlərinə görə, Şionun irəli aparılması üçün ciddi resurs sərf olunub: sosial şəbəkələrdə hesablar yaradılıb, botlar və çatlar işlədilib, onun dəstəyi üçün rilslər və digər materiallar yayılıb. Bu cür kampaniya yepiskopların seçiminə birbaşa təsir etməsə də, ictimai fonu formalaşdırır.
Qamrekelaşvilinin fikrincə, daha vacib olan başqa amildir: fərdi danışıqlar, vədlər, qorxular və kilsə daxilində illərlə toplanmış məlumatlar.
“Mitropolit Şio komandası ilə birlikdə müəyyən təcrübə toplayıb, məlumat bazası formalaşdırıb, bu insanları öyrənib və kimə nə vəd etməli, kimə nə ilə təzyiq göstərməli olduğunu anlayıb. Məsələn: əgər mən gəlsəm və sən mənim tərəfdarlarım arasında olmasan, səninlə filan şeylər edəcəyəm, səni filan yerlərə köçürəcəyəm, hansısa ittiham irəli sürəcəyəm. Variantlar çox ola bilər”.
“Ən etibarlı institut”: Gürcüstanda kilsə nə deməkdir
Postsovet məkanında kilsəyə dövlət institutlarından daha çox etimad göstərən ölkələr elə də çox deyil. Gürcüstan bunun ən parlaq nümunələrindən biridir.
Ölkə əhalisinin 83 faizi özünü pravoslav xristian hesab edir. Lakin Gürcü Pravoslav Kilsəsi təkcə dini nüfuz deyil. Bu, ölkənin ən zəngin və təşkilatlanmış strukturlarından biridir. Dövlət hər il ona təxminən 25 milyon lari ayırır. Patriarxiyanın mülkiyyətində 62 kvadrat kilometrdən çox torpaq var: bu, təxminən Batuminin sahəsi qədər ərazidir. Sinodun 39 üzvündən 30-dan çoxu bizneslə bağlıdır və əhəmiyyətli əmlaka sahibdir.
Təxminən əlli il ərzində bu güc və təsiri bir nəfər təmsil edirdi.
İkinci İlya 1977-ci ildə, hələ sovet dövründə, dinin rəsmi şəkildə təqib olunduğu bir vaxtda katolikos-patriarx seçilib. O, kilsəni ictimai həyatın periferiyasından çıxararaq milli kimliyin əsas sütunlarından birinə çevirib, Gürcüstan müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra isə böhran dövrlərində müxtəlif tərəflərin etibar etdiyi fiqur olub.
O, müharibələr, çevrilişlər və küçə qarşıdurmaları dövründə kilsəyə rəhbərlik edib. Onun sözü çəkiyə malik olub.
İndi isə bu yer boşdur.
Üç namizəd — üç gələcək modeli
Səsvermədən əvvəl mühüm bir epizod baş verib: iki potensial namizəd seçkilərdə iştirakdan kənarlaşdırılıb. Mitropolit Daniil yaşı 70-dən yuxarı olduğu üçün, və mitropolit İsaya “ali dini təhsilinin” olmaması səbəbindən.
Bu qərar müxtəlif kilsə və ekspert qrupları tərəfindən tənqid olunub. Teoloq Beka Mindiyaşvili hesab edir ki, “ali dini təhsil” anlayışı daha geniş şərh oluna bilərdi: uzunmüddətli monastır həyatı, ruhani və yepiskop təcrübəsi kimi.
Patriarx taxtının müvəqqəti qoruyucusunun kampaniyası üçün bu qərar əlverişli olub. Mitropolit Daniil güclü rəqib hesab olunurdu. Onun kənarlaşdırılmasından sonra səslərinin bir hissəsinin Şio düşərgəsinə keçə biləcəyi ehtimal olunur.
Sinod tərəfindən seçilən üç namizəd Gürcü kilsəsinin gələcəyi üçün müxtəlif ssenariləri təmsil edir.
Şio Mudjiri: sistemin varisi
57 yaşlı mitropolit Şio Mudjiri artıq doqquz ildir ki, İkinci İlyanın rəsmi varisi hesab olunur. Onun bioqrafiyası namizədliyinin niyə bu qədər mübahisə doğurduğunu böyük ölçüdə izah edir.
O, Tbilisidə anadan olub, violonçel ifaçısı kimi konservatoriya təhsili alıb, Şiomqvime monastırında rahibliyi qəbul edib, daha sonra isə uzun müddət Moskvada yaşayıb. Orada gürcü icmasının məbədində rəhbər olub və Rus Pravoslav Kilsəsinin strukturlarında təhsil alıb.
“Mitropolit Şio tez-tez rus konservativ narrativinin postulatlarını təkrarlayır. Onun qadının rolu ilə bağlı moizələrinə baxıb Rus kilsəsində baş verənlərlə müqayisə etsək, demək olar ki, eyni olduğunu görmək olar”, – deyə Mirian Qamrekelaşvili bildirir.
2017-ci il yaşanmış epizod xüsusilə diqqəti cəlb edir. Şionun müvəqqəti qoruyucu təyin edilməsindən az əvvəl Gürcüstana mitropolit İlarion Alfeev gəlmişdi. O, həmin vaxt patriarx Kirillin “sağ əli” və faktiki olaraq Rus Pravoslav Kilsəsinin xarici siyasət qurumunun rəhbəri idi. Bu səfərlə Şionun təyinatı arasında əlaqə ehtimallar səviyyəsində qalır və patriarxiya bunu qəti şəkildə inkar edir.
Sonralar Alfeev özü çətin vəziyyətə düşdü: 2022-ci ildə o, vəzifəsindən uzaqlaşdırıldı, 2024-cü ildə isə əmlak və şantajla bağlı qalmaqal fonunda Budapeşt yeparxiyasının idarəçiliyindən müvəqqəti kənarlaşdırıldı.
Daha bir epizod da var. 2023-cü ildə patriarx taxtının müvəqqəti qoruyucusunun qanında “ağır metallar” aşkarlandı. Qəsdən adam öldürməyə cəhd maddəsi ilə cinayət işi açıldı. İstintaq hələ də davam edir.
Şionun tərəfdarları üçün onun 20 səsi gücün göstəricisidir. Tənqidçilər üçün isə bu, zəifliyin əlamətidir.
“Sinodun demək olar ki, yarısı müvəqqəti qoruyucunu dəstəkləmir. Bu, kövrək çoxluqdur”, – deyə “Tabula” onlayn nəşrinin redaktoru və dini icmalçı Levan Sutidze bildirir.
Qriqol Berbiçaşvili: islahatçı alternativ
Poti və Xobi mitropoliti Qriqol 7 səs toplayıb. Teoloqlar onu üç namizəd arasında ən islahatçı fiqur hesab edir.
Onun əsas mesajlarından biri son dərəcə konkretdir: Gürcü kilsəsi Rusiyanın orbitinə düşməməlidir.
Bu məsələ xüsusilə 2019-cu ildən sonra aktualdır. Həmin vaxt Ukrayna Pravoslav Kilsəsinin avtokefaliyasının tanınmasına görə Rus Pravoslav Kilsəsi Konstantinopol və Ellada kilsələri ilə parçalanma yaşadı. Gürcü kilsəsi hələ də ehtiyatlı mövqe tutur və Ukrayna avtokefaliyasını tanımır.
Qamrekelaşvili riski açıq şəkildə ifadə edir: əgər Rusiya bu parçalanmanı tam şəkildə rəsmiləşdirsə, Gürcüstanı da öz təcridinə cəlb etməyə çalışacaq.
“Təsəvvür edin ki, bu baş verir və Gürcü kilsəsi belə bir seçim qarşısında qalır, amma bizim patriarx kifayət qədər güclü olmur və Rusiyanın iradəsinə tabe olur. Bizim 1700 illik ənənəmiz bir anda itə bilər”, – deyə o bildirir.
Qriqol həmçinin kilsənin sosial doktrinasının hazırlanmasının vacibliyindən danışır. Bu sənəddə müasir çağırışlara münasibət əks olunmalıdır: süni intellektdən tutmuş ailə məsələlərinə qədər.
İov Akiyaşvili: milli-mühafizəkar yanaşma
7 səs toplayan mitropolit İov fərqli bir mühafizəkarlıq modelini təmsil edir. Onun seçki mesajı orta əsr modelinin bərpası və “məsh olunmuş kral” simvolik institutunun geri qaytarılmasıdır.
Keçmişdə İov “Gürcü Arzusu”nu dəstəkləyib, lakin 2019-cu ildə küçə zorakılığından sonra hakimiyyəti tənqid edib və faktiki olaraq hakim partiya ilə ittifaq imkanını itirib.
Onun istiqaməti nə Qərb liberalizmi, nə də mütləq Rusiyanın kilsə layihəsidir. Bu, kilsəyə söykənən millətçi avtoritarizmdir.
Qamrekelaşvilinin qiymətləndirməsinə görə, “İovun mühafizəkarlığı rus deyil, milli narrativə əsaslanır”.
Hakimiyyət müdaxilə etmədiyini deyir. Amma mənzərə daha mürəkkəbdir
Hakim “Gürcü Arzusu” partiyası rəsmi olaraq kilsənin işlərinə qarışmadığını bildirir. Lakin praktikada bu iddia getdikcə daha az inandırıcı görünür.
Martın 28-də, patriarxın ölümündən on gün sonra baş nazir İrakli Kobaxidze bildirib ki, hakimiyyətə “kilsəyə qarşı kampaniyanı” dayandırmaq üçün “əks-kampaniya” lazım olub. O, bunun təşkilatçıları kimi müxalifəti, medianı və qeyri-hökumət təşkilatlarını göstərib.
“Bunlar ayrı-ayrı siyasətçilər deyildi, bütün spektr idi: partiyalar, media və QHT-lər. Hamısı birlikdə kilsəyə qarşı kampaniyada iştirak edirdi. Bu kampaniyanı zəiflətmək və dayandırmaq üçün bizə çox böyük səylər lazım oldu”, – deyə Kobaxidze bildirib.
Hakimiyyətin səyləri həqiqətən də nəzərə çarpırdı. Sinodda səsvermədən əvvəl “Gürcü Arzusu”nun hakimiyyətə yaxın təbliğatçısı Georgi Qaçeçiladze açıq şəkildə bütün yepiskoplardan namizədliklərini Şionun xeyrinə geri çəkməyi tələb edirdi. Buna əməl etməyənləri isə “xain” adlandırırdı.
Qamrekelaşvilinin fikrincə, bu cür təzyiq birbaşa əmrlər qədər təsirli ola bilər.
“Bu illər ərzində ‘Gürcü Arzusu’ iyerarxlara nəyə qadir olduğunu açıq şəkildə göstərib. Onlara göstərilib ki, biz hətta patriarxa da rəhm etməyəcəyik, artıq onu nüfuzdan salmağa çalışmışıq. İndi isə təsəvvür edin ki, bizim istədiyimizi etmədiyinizi görsək, sizə nələr edilə bilər”.
Rusiya amili: patriarx seçkiləri üzərində kölgə
Yeni patriarxın seçkilərində Rusiya amili ən həssas və eyni zamanda sübut edilməsi ən çətin mövzulardan biridir.
Moskvanın necə və kimə təsir etdiyinə dair birbaşa sübutlar demək olar ki, yoxdur. Lakin kontekst, bioqrafiyalar, bəyanatlar, kilsə diplomatiyası və tarixi yaddaş mövcuddur. Məhz bunlar Rusiya mövzusunu bu proses üzərində əsas kölgələrdən birinə çevirir.
Məsələ təkcə Rusiyanın “öz namizədi”nin olub-olmamasında deyil. Sual daha genişdir: İkinci İlyadan sonra Gürcü kilsəsi necə olacaq? O, pravoslav dünyasında müstəqil avtokefal mövqeyini qoruyacaq, yoxsa daha çox Rusiya kilsə və siyasi orbitinə cəlb olunacaq?
Rusiya mövzusu daha çox məhz Şio Mudjiri ilə əlaqələndirilir.
Onunla bağlı ən kəskin şərhlərdən birini Dmanisi və Aqarak-Taşir arxiyepiskopu Zenon İaraculi verib:
“O, Rusiyanın namizədi deyil, amma Rusiya onu dəstəkləyir. Bunu mən həmişə deyəcəyəm. Mənim səsimi mitropolit Şio almayacaq, gizlədəcəyim heç nə yoxdur, bunu əvvəllər də demişəm və mitropolit Şio bunu çox yaxşı bilir”, – deyə İaraculi “Formula” telekanalına müsahibəsində bildirib.
Rusiya amili Rusiyanın Xarici Kəşfiyyat Xidmətinin bəyanatından sonra daha da qabarıq şəkildə ortaya çıxıb. Rusiya kəşfiyyatı Ümumdünya patriarxı Varfolomeyi Gürcü kilsəsinin işlərinə və yeni patriarxın seçilməsi prosesinə müdaxilə etməyə cəhd göstərməkdə ittiham edib. Bu cür bəyanatın özü bir çoxları tərəfindən Moskvanın siyasi siqnalı kimi qiymətləndirilib.
Patriarxiya bu məlumatı təsdiqləməyib. Patriarxiyanın nümayəndəsi Andria Caqmaidze bildirib ki, başqa yerli kilsə tərəfindən belə bir müdaxilə Gürcü kilsəsi üçün “ağlasığmazdır” və “qətiyyən mümkün deyil”.
Beka Mindiyaşvili isə əksinə, XKX-nin bəyanatını Moskvanın patriarx seçkilərinə çərçivə qoymaq cəhdi kimi şərh edir.
“Yaxşı tərəfi odur ki, illüziyalar dağıldı. XKX bu bəyanatı təsadüfən yaymayıb. Bununla o açıq şəkildə deyir ki, prosesə birbaşa özü nəzarət edir. Bu bəyanatın başqa məqsədi yox idi”.
Rusiya təsiri ən prinsipial şəkildə Ukrayna avtokefaliyası məsələsində özünü göstərir. Gürcü kilsəsi hələ də Ukrayna Pravoslav Kilsəsinin avtokefaliyasını tanımayıb. Moskva üçün bu, ikinci dərəcəli məsələ deyil, pravoslav dünyasında təsir uğrunda böyük mübarizənin bir hissəsidir.
Lakin Rusiya təsiri həmişə birbaşa göstərişlərlə həyata keçirilmir. Çox vaxt o, narrativlər vasitəsilə, yerli kontekstdə “ənənə”, “iman” və “kimliyin qorunması” dili ilə ifadə olunan ideyalar vasitəsilə işləyir.
Gürcü ruhaniliyinin bir hissəsi illərdir Rusiyanın mühafizəkar təbliğatına bənzər tezisləri təkrarlayır: Qərb ailəni dağıdır, liberalizm inanca qarşı mübarizə aparır, LGBT hüquqları millətə və kilsəyə təhlükə yaradır, vaksinlər və müasir texnologiyalar nəzarət alətinə çevrilə bilər.
Teoloq Georgi Tiqinaşvili bunu birbaşa Rusiya gündəliyi ilə əlaqələndirir:
“Rus kilsəsi və Kreml insanları eynicinsli nikahlar, Qərbin pozğun olması, bizi pozmaq istəməsi, çiplər, vaksinlər və sair vasitəsilə idarə etməyə çalışması barədə bəyanatlarla qorxudur. Bu mesajlar Kremlin təsir edə bildiyi hər yerdə eynidir. Bu məntiqdə Rusiya təsiri yalnız kilsə diplomatiyası deyil. Bu, cəmiyyətin qorxuları ilə işləyən mədəni koddur”.
Məhz buna görə patriarx seçkiləri təkcə kilsədaxili həyatla deyil, həm də Gürcüstanın xarici siyasət seçimi ilə bağlıdır. Yeni patriarx sadəcə kilsə iyerarxiyasının rəhbəri olmayacaq. Kilsənin anti-Qərb mədəni dili legitimləşdirməyə davam edib-etməyəcəyi böyük ölçüdə onun mövqeyindən asılı olacaq.
Hər şey Moskva ilə izah olunmur
Bununla belə, Rusiya amili baş verənlərin universal izahına çevrilməməlidir. Levan Sutidze bu barədə daha ehtiyatla danışır: seçkiöncəsi dövrdə həqiqətən də “Kreml hər şeyi doqquz il əvvəl həll edib” kimi təsəvvür yayılmışdı. Lakin onun fikrincə, bu yanaşma Sinod daxilində real mübarizəni izah etmir.
Sinodda 39 üzv var və hər səs önəmlidir. Nəticə təkcə xarici təsirdən deyil, həm də daxili qruplardan, şəxsi maraqlardan, qorxulardan, razılaşmalardan, ambisiyalardan və köhnə münaqişələrdən asılıdır.
“Əgər Şio 20 səs alıbsa, bu o demək deyil ki, hər şeyi Kreml həll edib. Bu o deməkdir ki, konkret yepiskoplar konkret motivlərlə konkret anda ona səs veriblər”, – deyə Sutidze hesab edir.
Bu balans vacibdir. Rusiya təsiri haqqında danışmaq lazımdır, lakin bu, Gürcü kilsəsinin daxilində hakimiyyət uğrunda mübarizəni kölgədə qoymamalıdır.
Moskva üçün bu seçkilər obyektiv olaraq vacibdir. Gürcü kilsəsi ölkənin ən nüfuzlu institutlarından biridir. O, ictimai əhval-ruhiyyəyə, seçkilərə, təhsilə, insan hüquqlarına münasibətə və xarici siyasət kursunun qavranılmasına təsir edir. Buna görə belə bir institutun yeni lideri Rusiya üçün əhəmiyyətsiz ola bilməz.
Moskva üçün Gürcü kilsəsi eyni anda bir neçə alət ola bilər: anti-Qərb əhval-ruhiyyəsini gücləndirmək kanalı, Gürcüstanın Avropa kursuna qarşı “ənənəvi dəyərlər” dili, Ukrayna avtokefaliyası məsələsində Konstantinopolla münasibətlərdə rıçaq və yumşaq gücün açıq siyasi təbliğatdan daha effektiv işlədiyi bir məkan.
Teoloq Beka Mindiyaşvili hesab edir ki, Rusiya Gürcü kilsəsindən imtina etməyə hazır deyil:
“Hətta ölkədə yenidən həqiqətən gürcü hakimiyyəti yaransa belə, kilsə Rusiyanın nəzarəti altında qalmalıdır. Bu, Rusiya xüsusi xidmət orqanları və ‘Gürcü Arzusu’nun uzun müddətdir ardıcıl şəkildə həyata keçirdiyi ümumi plandır. Gələcəkdə Gürcü dövləti ayağa qalxmağa başlayanda, kilsə daxilində Rusiyanın idarə etdiyi qrup buna hər vasitə ilə mane olmalıdır. Demək olar ki, bu planı Rusiya imperiyası hələ 300 il əvvəl yazıb”, – deyə Mindiyaşvili bildirir.
Mediaşəbəkənin dəstəyi ilə
Gürcüstanda patriarx seçkisi
