Avropa Şurasından çıxış: Azərbaycanın suverenlik strategiyası və mümkün nəticələr
Azərbaycanın Avropa Şurasından çıxması
13 iyulda Şuşada keçirilən IV Şuşa Qlobal Media Forumunun açılış mərasimində Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev ölkənin Avropa Şurasından (AŞ) tam çıxmaq imkanını nəzərdən keçirdiyini açıqlayıb. Bu bəyanat AŞ Parlament Assambleyası (AŞPA) tərəfindən 2024-cü ilin yanvarında Azərbaycan nümayəndə heyətinin etimadnaməsinin təsdiqlənməməsi və nümayəndə heyətinin səsvermə hüququnun məhdudlaşdırılması qərarı fonunda verilib.
Azərbaycan 2001-ci ildə AŞ-yə könüllü üzv qəbul edilib. Rəsmi mənbələrin təqdim etdiyinə görə, həmin dövrdə təşkilata qoşulma Qarabağ münaqişəsinin həllində beynəlxalq mexanizmlərdən istifadə və dəstək gözləntisi ilə əlaqələndirilirdi. Lakin sonrakı illərdə münasibətlər pisləşmiş və 2023-cü ildə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpasından sonra AŞPA-nın qərarları rəsmi tərəf tərəfindən ədalətsiz addım kimi qiymətləndirilib. Bəyanatın aktuallığı Azərbaycanın xarici siyasətində suverenlik məsələlərinin və beynəlxalq təşkilatlarla münasibətlərin yenidən qiymətləndirilməsi kontekstindədir.
Bu məqalədə rəsmi mövqe, tənqidi və beynəlxalq perspektivlər, həmçinin mümkün nəticələr faktlara əsasən və müxtəlif mənbələrin işıqlandırması əsasında təhlil edilir.
Rəsmi mövqe və arqumentlər
Prezident İlham Əliyev IV Şuşa Qlobal Media Forumundakı çıxışında birbaşa qeyd edib:
“Açıq şəkildə deyirəm ki, Azərbaycan tam olaraq təşkilatdan çıxmağı gözdən keçirir. Nəinki üzvlüyümüzün dayandırılması, dondurulması, birmənalı olaraq, həmin təsisatdan getməyimizi nəzərdən keçiririk”.
O, həmçinin əlavə edib ki, Azərbaycan AŞ-dən tam şəkildə çıxsa, ölkədə heç kəs bunu hiss etməyəcək, burada çox şey dəyişməyəcək, bəlkə də bundan daha yaxşı olacaq. Bu mövqe rəsmi və hökümətə yaxın media orqanları tərəfindən suverenlik və beynəlxalq qərəz ittihamı kontekstində işıqlandırılıb.
Rəsmi arqumentlərə görə, 2001-ci ildə AŞ-yə qoşulma Qarabağ münaqişəsinin həllində dəstək gözləntisi ilə bağlı idi, lakin bu gözləntilər reallaşmadı. 2024-cü ilin yanvarında AŞPA-nın Azərbaycan nümayəndə heyətinin etimadnaməsini təsdiqləməməsi və səsvermə hüququndan məhrum etməsi 2023-cü ildə ərazi bütövlüyünün bərpasından sonra cəza tədbiri kimi qiymətləndirilir.
Prezident çıxışında “Biz hakimlər üçün səs verməmişik, iki ildir ayrı-seçkiliyə məruz qalırıq”, – deyib. AŞ rəhbərliyi, o cümlədən Baş katib Alen Berse Prezidentlə əlaqə saxlayaraq Azərbaycanın təşkilatdan çıxmamasını xahiş edib və vəziyyətin yaxşılaşdırılması üçün yol tapmağa çağırıb.
Rəsmi mövqe budur ki, ilk addımı AŞ atmalıdır – səsvermə hüququnu bərpa etməlidir. Bundan sonra Azərbaycan nümayəndə heyəti qayıda bilər. Daxili təsir minimal hesab edilir, çünki ölkə daxilində müvafiq mexanizmlər mövcuddur və suverenlik prioritetdir. Hökumət yönlü ekspert rəyləri də bu yanaşmanı dəstəkləyərək beynəlxalq təşkilatlarda qərəzli münasibətin rədd edilməsini və milli maraqların üstünlüyünü vurğulayır.
Tənqidi və beynəlxalq perspektivlər
Meydan TV-nin 13 iyul tarixli paylaşımı və video materiallarında bəyanat AŞPA və Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsindən (AİHM) çıxışa hazırlıq kimi çərçivələndirilir və “Əliyev Azərbaycanı AŞPA və AİHM-dən çəkməyə hazırlaşır – burada kim itirəcək?” sualı qoyulur. Bu çərçivədə vətəndaşların AİHM-ə fərdi şikayət mexanizminin itirilməsi riski vurğulanır.
Materiallarda bu addımın insan hüquqları mexanizmlərinə təsiri, xüsusilə jurnalist həbsləri (AbzasMedia və Meydan TV işləri) və media azadlığı məsələləri ilə əlaqəsi qeyd edilir. Rəsmi mövqe ilə ziddiyyət təşkil edərək qeyd olunur ki, əgər Azərbaycan Avropa Şurasından və Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsindən çıxsa, bunun nəticələri vətəndaşlar üçün hiss olunacaq. Xüsusilə vurğulanır ki, yalnız 2025-ci ildə AİHM-də Azərbaycana qarşı 2180 iş baxılıb. Bu rəqəm vasitəsilə bildirilir ki, minlərlə vətəndaş daxili məhkəmələrdə ədalət tapa bilmədiyi üçün beynəlxalq mexanizmə müraciət edir.
“AzadlıqRadiosu” (RFE/RL) da məsələni geniş kontekstdə müzakirə edir. Nəşrin materialında qeyd olunur ki, AŞPA-nın Azərbaycanla bağlı radikal addımları 2023-cü ildən başlayan kütləvi həbslər, siyasi məhbusların sayının artması və media azadlığı ilə bağlı narahatlıqlar fonunda atılıb. Həmçinin 2024-cü il fevral seçkiləri üçün AŞPA müşahidəçilərinin dəvət edilməməsi də səbəblər sırasında göstərilir.
Materialda xatırladılır ki, Azərbaycan 1996-2002-ci illərdə Avropa Şurasına qoşulma prosesində ölüm cəzasının ləğvi, penitensiar sistemin islahatı və Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasına qoşulma kimi addımlar atmışdı.
“AzadlıqRadiosu” Prezident Əliyevin “çıxışdan sonra çox şey dəyişməyəcək, bəlkə daha yaxşı olacaq” bəyanatını Rusiyanın 2022-ci ildə Avropa Şurasından çıxması ilə müqayisə edir. Rusiya nümunəsində olduğu kimi, belə addımların nəticədə vətəndaşların beynəlxalq müdafiə mexanizmlərindən məhrum qalmasına səbəb ola biləcəyi vurğulanır. Nəşr hesab edir ki, Avropa Şurasından çıxış ən çox insan hüquqları pozuntularından əziyyət çəkən vətəndaşlar üçün ziyanlı ola bilər.
Beynəlxalq perspektivdə isə tam çıxışın potensial nəticələri arasında beynəlxalq izolyasiya və imic riskləri qeyd olunur, baxmayaraq ki, rəsmi tərəf bu qiymətləndirməni qəbul etmir. Eyni zamanda, AŞ rəhbərliyi Azərbaycanı təşkilatda saxlamaq istəyini açıq şəkildə ifadə edib.
Alternativ platformalar və uzunmüddətli strategiya
Azərbaycanın xarici siyasəti ənənəvi olaraq çoxvektorlu balanslaşdırma prinsipinə əsaslanır. Bu yanaşma beynəlxalq təşkilatlardakı iştirakın milli maraqlara uyğun olaraq seçici şəkildə həyata keçirilməsinə imkan verir. Rəsmi mövqeyə görə, Türk Dövlətləri Təşkilatı, İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı və Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı kimi regional və beynəlxalq platformalar suverenlik və bərabərhüquqlu tərəfdaşlıq prinsiplərinə daha uyğun əməkdaşlıq mexanizmləri təklif edir. Bu təşkilatlar iqtisadi, enerji, mədəni və təhlükəsizlik sahələrində əməkdaşlığın genişləndirilməsinə şərait yarada bilər.
Eyni zamanda, Azərbaycan Avropa ölkələri ilə enerji sahəsində əməkdaşlığı davam etdirir. Cənub Qaz Dəhlizi kimi layihələr və qaz ixracı AŞ üzvlüyündən asılı olmayaraq həyata keçirilir. Beləliklə, suverenlik iddiası ilə praktiki iqtisadi və enerji əməkdaşlığı paralel şəkildə mövcud ola bilər.
Uzunmüddətli strategiya çərçivəsində bu diversifikasiya Azərbaycana beynəlxalq münasibətlərdə daha çevik mövqe tutmağa və müxtəlif tərəfdaşlarla əməkdaşlığı balanslaşdırmağa imkan verir. Tənqidi baxışlar çıxışın insan hüquqları mexanizmlərinə təsirini vurğulasalar da, rəsmi yanaşma alternativ platformaların iqtisadi və siyasi əməkdaşlıq sahələrindəki boşluqları doldura biləcəyini hesab edir. Bu strategiya ümumilikdə Azərbaycanın xarici siyasətinin müstəqil və maraqlara əsaslanan xarakterini gücləndirməyə yönəlib.
Azərbaycanın Avropa Şurasından çıxması
