Ursula fon der Leyenin Azərbaycan səfəri: enerji təhlükəsizliyi, regional sülh və dəyərlər-maraqlar dilemması
Fon der Leyenin Azərbaycan səfəri
Avropa Komissiyasının Prezidenti Ursula fon der Leyenin Bakıya işgüzar səfəri Cənubi Qafqazda sülh prosesinin irəliləməsi, Avropanın enerji təhlükəsizliyinin diversifikasiyası və iqtisadi əlaqələndirmənin gücləndirilməsi baxımından mühüm hadisə kimi qiymətləndirilir.
Bu, fon der Leyenin 2022-ci ildən sonra ilk Bakı ziyarəti olmaqla yanaşı, Aİ-nin Genişlənmə üzrə Komissarı Marta Kosun müşayiəti ilə Cənubi Qafqaz turunun (2 iyulda Ermənistana davam edir) tərkib hissəsidir.
Səfər Aİ-Azərbaycan münasibətlərində strateji tərəfdaşlığın dərinləşmə potensialını və eyni zamanda insan hüquqları ilə iqtisadi maraqlar arasındakı tarazlıq məsələsini gündəmə gətirir.
Görüşün gedişi, bəyanatlar və müzakirə olunan mövzular
Genişləndirilmiş formatda keçən görüşdə əsas diqqət ikitərəfli ticarət və iqtisadi əməkdaşlığa, enerji təchizatına, əlaqələndirməyə, bərpa olunan enerjiyə və regional təhlükəsizliyə yönəldilib. Bildirilib ki, Aİ Azərbaycanın əsas ticarət partnyoru olaraq qalır – ticarətin 40 faizindən çoxu Aİ ilə həyata keçirilir, Azərbaycan isə Cənubi Qafqazda Aİ-nin əsas tərəfdaşıdır.
Enerji sahəsində Cənub Qaz Dəhlizi və 2022-ci il Strateji Enerji Tərəfdaşlığı Memorandumu xatırlanıb. Azərbaycanın Aİ-yə qaz ixracı 65 faiz artıb. Əlaqələndirmə nəqliyyat, rəqəmsal və enerji sahələrini əhatə edir. Bərpa olunan enerji üzrə Azərbaycan 5-6 il ərzində 8 QVt gücündə günəş və külək enerjisi layihələri planlaşdırır, Yaşıl Enerji Dəhlizi, Xəzərdə ofşor külək enerjisi və Ermənistana elektrik kabeli layihəsi müzakirə olunub.
Regional təhlükəsizlik və Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin normallaşması da əsas mövzulardan olub. 2025-ci ilin avqustunda Vaşinqtonda imzalanmış Birgə Bəyannamə və paraflanmış sülh sazişi, Azərbaycanın tranzit məhdudiyyətlərini götürməsi və Ermənistana yanacaq təchizatı praktik addımlar kimi qeyd edilib.
Ursula fon der Leyen Rusiyanın enerjini siyasi silah kimi istifadə etdiyi dövrdə Azərbaycanın Avropaya göstərdiyi dəstəyi xatırladıb. O bildirib ki, Aİ bu yardımı unutmayıb və Cənub Qaz Dəhlizi Avropanın enerji təhlükəsizliyi üçün mühüm uğur hekayəsinə çevrilib. Fon der Leyen Azərbaycanın bu prosesdəki roluna görə minnətdarlığını ifadə edib.
O, Prezident Əliyevi “regionda sülh və əməkdaşlığın təşviqində şəxsi liderlik nümayiş etdirməyə” görə təbrik edib və sülhü kağızdan praktikaya çevirmək, əlaqələndirmə vasitəsilə sülhü gücləndirmək barədə danışıb. İlham Əliyev isə Aİ ilə münasibətlərdə “misilsiz dinamika” və “misilsiz aktivlik mərhələsi”ndən bəhs edib, ticarət, enerji, əlaqələndirmə və bərpa olunan enerji sahələrini vurğulayıb, sülh prosesində praktik addımları qeyd edərək “de-fakto sülh artıq toxunula bilən reallıqdır” fikrini ifadə edib.
Elan edilən təşəbbüslər və əməkdaşlıq perspektivləri
Fon der Leyen Aİ-Azərbaycan Əlaqələndirmə Tərəfdaşlığının yaradılması təklifini, Yüksək Səviyyəli Əlaqələndirmə Dialoqunu və Bakıda Regional Əlaqələndirmə İnvestisiya Konfransının keçirilməsini elan edib.
Qlobal Darvaza proqramı çərçivəsində Cənubi Qafqaz üçün 200 milyon avro qrant (ümumilikdə 2 milyard avroya qədər investisiya səfərbər etmə potensialı ilə; layihələrə Naxçıvan dəmir yolu bağlantısı və Bakı limanının inkişafı daxildir) təqdim olunub. Sülhün möhkəmləndirilməsi üçün 20 milyon avroluq yeni proqram (sərhəd bölgələrində səhiyyə, minalardan təmizləmə, kənd təsərrüfatı, su idarəçiliyi, dəqiq əkinçilik və kiçik-orta sahibkarlığa dəstək) elan edilib.
Bu təşəbbüslər Aİ-nin regiona investisiya və sabitlik dəstəyini artıraraq, Azərbaycanın tranzit və enerji mərkəzi rolunu gücləndirə bilər, lakin onların effektivliyi siyasi iradə və əməkdaşlığın dərinliyindən asılıdır.
Səfər həm iqtisadi imkanlar yaradır, həm də dəyərlər məsələsində Aİ-nin mövqeyini sınaqdan keçirir.
Avropa İttifaqı Cənubi Qafqaza necə baxır? – dövlət qəzetinin şərhi
Xalq Qəzetinin siyasi analitiki Şəbnəm Zeynalova Ursula fon der Leyenin Bakı səfərini Avropa İttifaqının Cənubi Qafqaza münasibətində baş verən strateji dəyişikliyin əks etdiricisi kimi qiymətləndirir. Onun fikrincə, əgər əvvəllər Brüssel regiona əsasən münaqişələrin idarə olunması və normativ gündəmlə yanaşırdısa, indi Cənubi Qafqaz Avrasiya məkanında enerji, nəqliyyat və iqtisadi bağlantıları təmin edən strateji platforma kimi nəzərdən keçirilir.
Müəllif yazır ki, bu yanaşma tarixi kontekstdən ayrılmamalıdır. XIX əsrdə Rusiya imperiyasının Cənubi Qafqazı nəzarətə götürməsi regionu beynəlxalq geosiyasi rəqabətin mərkəzinə çevirmişdi. O dövrdə Böyük Britaniya ilə Rusiya arasında “Böyük oyun”un əsas məqsədi Hindistana gedən yollara nəzarət idi. Bu gün isə, Zeynalovanın qeyd etdiyinə görə, imperiyalar ordularla deyil, iqtisadi layihələrlə – dəmir yolları, enerji kəmərləri və nəqliyyat dəhlizləri ilə irəliləyir.
Analitik iddia edir ki, Aİ Cənubi Qafqazı artıq yeni münaqişə məkanı kimi deyil, Avrasiyanın dəyişən iqtisadi xəritəsində strateji bağlantı nöqtəsi kimi görür. Xüsusilə Ukrayna müharibəsindən sonra Şimal marşrutunun riskli olması fonunda Xəzər-Azərbaycan-Gürcüstan-Türkiyə xətti Avropa üçün ən real alternativlərdən birinə çevrilib. Zeynalova vurğulayır ki, Azərbaycan bu prosesə artıq formalaşmış infrastrukturla (Bakı-Tbilisi-Ceyhan, Cənub Qaz Dəhlizi, Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu və Trans-Xəzər marşrutu) daxil olur.
Ekspertə görə, səfərin digər mühüm istiqaməti Bakı-İrəvan normallaşma prosesinə verilən dəstəkdir. Aİ hesab edir ki, regional sabitlik olmadan Orta Dəhlizin tam potensialla işləməsi və investisiyaların cəlb edilməsi mümkün deyil. Bu yanaşma, müəllifin fikrincə, Avropa inteqrasiyasının tarixi təcrübəsinə əsaslanır: iqtisadi qarşılıqlı asılılıq münaqişə riskini azaldır.
Şəbnəm Zeynalova yekun olaraq qeyd edir ki, Ursula fon der Leyenin Bakı səfəri təsadüfi deyil. O, son iki əsrdə dəfələrlə özünü göstərən bir reallığı əks etdirir: Avrasiyada kommunikasiya xətlərinin istiqaməti dəyişəndə Cənubi Qafqaz yenidən böyük siyasətin mərkəzinə çevrilir. Coğrafiyanın diktə etdiyi maraqlar dəyişmir, yalnız alətlər yenilənir.
Siyasi məhbusların müraciəti və dəyərlər-maraqlar ziddiyyəti
Səfərdən bir neçə gün əvvəl həbsdə olan jurnalistlər və fəallar tərəfindən fon der Leyenə məktub göndərilib. İmzaçılar arasında “AbzasMedia işi”ndə həbs olunan 7 jurnalistin də adı var: Ülvi Həsənli, Sevinc Vaqifqızı, Hafiz Babalı, Nərgiz Absalamova, Elnarə Qasımova, Məhəmməd Kekalov, Fərid Mehralızadə. Onlar 2023-cü ilin noyabrında həbs olunublar, qaçaqmalçılıq ittihamı ilə uzunmüddətli həbs cəzası alıblar.
Məktubda onlar fon der Leyendən insan hüquqları məsələlərini yalnız qapalı qapılar arxasında deyil, ictimai şəkildə qaldırmağı, siyasi məhbusların azad edilməsini, Azərbaycanın beynəlxalq insan hüquqları öhdəliklərini yerinə yetirməsini tələb etməyi, “dəyərləri iqtisadi maraqlar üçün qurban verməməyi” istəyiblər.
Onlar ölkədə “tənqidi səslərin sistemli şəkildə susdurulduğunu”, kütləvi həbslərə qarşı Avropanın səssizliyini tənqid ediblər. Digər həbsdə olan fəallar və siyasi mühacirlər də oxşar müraciətlər göndəriblər. Bu məktub Aİ-nin dəyər əsaslı xarici siyasəti ilə praktik əməkdaşlıq arasında yaranan gərginliyi açıq şəkildə nümayiş etdirir və səfərin enerji və iqtisadi prioritetlərinin insan hüquqları məsələlərini kölgədə qoymaması çağırışını gücləndirir.
Fon der Leyenin Azərbaycan səfəri
