C5-dən C6-ya: Azərbaycan Mərkəzi Asiya masasını necə dəyişir?
Azərbaycan Mərkəzi Asiya masasında
2025-ci il noyabrın 16-da Daşkənddə beş Mərkəzi Asiya dövləti Azərbaycanı dövlət başçılarının Məşvərət Görüşləri formatına tamhüquqlu iştirakçı kimi qəbul edib, səkkiz ay sonra – 31 iyulda Çolpon-Atada keçirilən qeyri-rəsmi sammitdə isə İlham Əliyev ilk dəfə qonaq yox, masanın altı bərabər iştirakçısından biri kimi oturub.
Rəsmi çərçivə artıq “Mərkəzi Asiya və Azərbaycan” adlanır; “C6” ifadəsi isə ekspert və konfrans dilində işlədilməyə başlayıb.
Bu dəyişiklik Mərkəzi Asiyanın siyasi və iqtisadi əməkdaşlıq məkanını Xəzərin qərb sahilinə qədər uzadır, Azərbaycanı isə regionun Türkiyə və Avropaya çıxış zəncirinin kənar tərəfdaşından daxili iştirakçısına çevirir.
Format necə yarandı və niyə genişləndi?
Məşvərət mexanizminin ideyasını Özbəkistan prezidenti Şavkat Mirziyoyev 2017-ci ilin sentyabrında BMT tribunasından irəli sürmüşdü. İlk görüş 15 mart 2018-ci ildə Astanada keçirilib. Formatın üstünlüyü isə onun sadəliyində olub: müqavilə, daimi katiblik və fövqəlmilli orqan olmadan beş lider sərhəd, su, ticarət və təhlükəsizlik məsələlərini birbaşa müzakirə edib.
Azərbaycan bu genişlənməyə birdən-birə daxil olmayıb. Əliyev 2023-cü ildə Düşənbə, 2024-cü ildə Astana, 2025-ci ildə Daşkənd görüşlərinə fəxri qonaq kimi qatılmışdı. O, 2023-cü ilin əvvəlindən etibarən Mərkəzi Asiyaya 16 dəfə səfər edib, region liderləri isə Azərbaycana 26 dəfə gəlib. 2025-ci ildə Azərbaycanın beş Mərkəzi Asiya ölkəsi ilə ticarəti 53 faiz artaraq 1,8 milyard dollara çatıb. Mərkəzi Asiya ölkələrinin öz aralarındakı ticarət isə 2024-cü ildə 10,7 milyard dollar olub.
Mirziyoyev Bakının qoşulmasını Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqaz arasında “vahid əməkdaşlıq məkanı” qurmaq imkanı kimi təqdim edib. Əliyev də iki sahili “vahid geosiyasi və geoiqtisadi məkan” adlandırıb.
Qazaxıstan, Qırğızıstan, Tacikistan və Türkmənistan liderlərinin razılığı isə belə arqumentləşdirilib: tranzit, logistika və enerji əməkdaşlığında fürsətlər.
Orta Dəhliz və Xəzərin birləşdirici rolu
Üzvlüyün ən praktik izahı özünü xəritədə göstərir. Orta Dəhliz Çin və Mərkəzi Asiyadan gələn yükləri Qazaxıstan dəmir yolları ilə Aktau və Kurık limanlarına, oradan Xəzər vasitəsilə Ələtə, daha sonra Gürcüstan, Türkiyə və Qara dəniz istiqamətinə daşıyır. Azərbaycan bu zəncirin qərb qapısıdır.
Qazaxıstan hökumətinin məlumatına görə, 2024-cü ildə Trans-Xəzər marşrutu üzrə yük həcmi 62 faiz artaraq 4,5 milyon tona çatıb. Bakı bildirir ki, Azərbaycanın Orta Dəhliz seqmentindən daşınan yük üç ildə 90 faiz artıb. Ələt limanının illik gücünün isə 25 milyon tona çatdırılması planlaşdırılır. Dünya Bankı hesablayır ki, sərhəd prosedurları, tariflər, limanlar və qrafiklər uzlaşdırılarsa, 2030-cu ilədək dəhlizdə yük axını üç dəfə arta, daşınma müddəti isə yarıya enə bilər.
Burada söhbət tək konteynerlərdən getmir. Xəzərin dibi ilə planlaşdırılan elektrik və rəqəmsal kabel layihələri enerji və məlumat axınlarını da eyni siyasi masaya gətirir.
Naxçıvan istiqaməti isə həm imkan, həm də mübahisə mənbəyidir. 8 avqust 2025-ci ildə imzalanan Vaşinqton Bəyannaməsi Ermənistan ərazisindən Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında əlaqənin dövlətlərin suverenliyi və yurisdiksiyası əsasında açılmasını, TRİPP çərçivəsinin hazırlanmasını nəzərdə tutur. Bakı bu xətti “Zəngəzur dəhlizi” adlandırır.
Marşrut reallaşsa, Orta Dəhlizin Türkiyəyə əlavə çıxışı yarana bilər; amma gömrük, təhlükəsizlik, maliyyələşmə və idarəetmə qaydaları razılaşdırılmadan bu, hələ layihədir, hazır dəhliz deyil.
Geosiyasi baxımdan nə dəyişir?
“C6” rahat siyasi qısaltmadır, rəsmi təşkilatın adı deyil. Format konsensusla işləyən məşvərət platforması olaraq qalır; kollektiv müdafiə öhdəliyi və icra mexanizmi yoxdur.
- Buna görə Moskva üçün bu, ilk növbədə hərbi ittifaq deyil, Rusiyadan yan keçən logistika və siyasi təsir rəqabətidir.
- Pekin isə əlavə qərb marşrutu və daha sabit tranzit qaydaları qazanır.
- Ankara Xəzər üzərindən birbaşa bağlantının güclənməsində maraqlıdır.
- Avropa İttifaqı və ABŞ isə bunu Rusiya marşrutlarından asılılığı azaldan təchizat zənciri və Mərkəzi Asiyaya çıxış kimi görür.
Türk Dövlətləri Təşkilatı ilə başladılan bu yeni C6 formatı eyni deyil. TDT müqaviləyə və türk dövlətləri arasında institusional əməkdaşlığa söykənir. “Mərkəzi Asiya və Azərbaycan” isə Tacikistanı da əhatə edir və kimlikdən çox coğrafiya, iqtisadiyyat və regional razılaşma üzərində qurulur.
Potensial imkanlar və real məhdudiyyətlər
İmkanların siyahısı konkretdir: vahid tranzit tarifləri, rəqəmsal gömrük, liman və dəmir yolu cədvəllərinin uyğunlaşdırılması, ortaq investisiya fondları, yaşıl enerji ixracı, turizm marşrutları və beynəlxalq platformalarda koordinasiya. Azərbaycanın limanları, maliyyə imkanları və Qafqaz-Türkiyə bağlantısı Mərkəzi Asiya dövlətlərinə alternativ verir; Bakı isə beş bazara və onların Çinlə iqtisadi bağlarına daha sistemli çıxış qazanır.
Məhdudiyyətlər də az deyil. Altı ölkənin iqtisadi çəkisi, su və enerji maraqları, Rusiya, Çin, Türkiyə və Qərblə münasibətlərdə prioritetləri fərqlidir. Katiblik və məcburi qərar mexanizmi olmadıqca, bəyanatların layihəyə çevrilməsi hökumətlərarası koordinasiyadan asılı qalacaq.
Xəzərin hüquqi statusu haqqında 2018-ci il Konvensiyası indiyədək İran parlamentinin qərarını gözləyir; dəniz dibinin bölgüsü isə ayrıca sazişlər tələb edir. Suyun səviyyəsinin enməsi, dayazlaşma və limanların dibdərinləşdirmə xərcləri logistikanın ekoloji hesabını ağırlaşdırır.
Simvoldan layihəyə?
Mirziyoyev artıq formatın rotasiyalı katibliyi olan “Mərkəzi Asiya Cəmiyyəti”nə çevrilməsini təklif edib. 8 oktyabr 2026-cı ildə Avazada planlaşdırılan növbəti rəsmi görüş bu niyyətin ilk sınaqlarından biri olacaq.
Altı paytaxt vahid tarif, rəqəmsal gömrük və sabit bərə qrafiki barədə razılaşa biləcəkmi? TRIPP yeni sərhəd mübahisəsi yaratmadan Orta Dəhlizin işlək hissəsinə çevriləcəkmi? Yoxsa “Mərkəzi Asiya və Azərbaycan” çevik məşvərət meydanı olaraq qalacaq və məhz qeyri-rəsmiliyi onun əsas üstünlüyü olacaq?
Azərbaycan Mərkəzi Asiya masasında
