Abxaziyanın sülh yolu ilə qaytarılması: müxalifətçi Nika Qvaramia Gürcüstan siyasətinə nə təklif edir
Abxaziyanın sülh yolu ilə Gürcüstana qaytarılması
Abxaz münaqişəsinin nizamlanması üçün əsas müharibə və keçmişlə bağlı müzakirələr deyil, Gürcüstanın Avropaya inteqrasiyası, iqtisadi inkişafı və təhlükəsizlik sahəsində ortaq maraqlar ola bilər. Bu barədə müxalif siyasətçi Nika Qvaramia Formula telekanalına müsahibəsində bildirib.
Qvaramia hesab edir ki, Gürcüstan müharibədən sonra yaranmış travmatik vəziyyəti aradan qaldırmalıdır. Eyni zamanda, ölkə abxazlar üçün cəlbedici siyasi və iqtisadi məkana çevrilməlidir.
O, Avropa İttifaqına üzvlüyü, Anaklia limanının inkişafını və Gürcüstanın “Orta Dəhliz”də rolunun gücləndirilməsini bu strategiyanın əsas elementləri adlandırır.
Qvaramianın müsahibəsi artıq ictimai rezonans doğurub. Bir çox izləyicinin fikrincə, siyasətçi münaqişənin nizamlanması üçün rasional və praqmatik yanaşma təklif etməklə ənənəvi ritorikanın çərçivəsindən kənara çıxıb. Gürcüstanın siyasi məkanında belə yanaşmaya nadir hallarda rast gəlinir.
Suxumi ilə bağlı şəxsi xatirələr və Abxaziyanın strateji əhəmiyyəti
Nika Qvaramianın Suxumini tərk edəndə 16 yaşı var idi. O, müsahibələrinin birində Tbilisidə Suxumidəkindən iki dəfə çox yaşadığını qeyd edib. Buna baxmayaraq, Qvaramia hələ də Suxumini doğma şəhəri hesab edir.
Onun üçün Abxaziya həm vətən, həm də Gürcüstan üçün xüsusi strateji əhəmiyyət daşıyan ərazidir. Qvaramia bu məsələyə yalnız məcburi köçkün mövqeyindən yanaşmır.
Onun sözlərinə görə, Abxaziyanın coğrafi mövqeyi, Qara dənizə çıxışının olması və iqtisadi potensialı bu münaqişəni postsovet məkanındakı digər münaqişələrdən fərqləndirir.
Eyni zamanda, onun qiymətləndirməsinə görə, 2008-ci il müharibəsi Tsxinvali regionunun da strateji əhəmiyyətini göstərib: ölkənin əsas nəqliyyat magistralının bu ərazidən bloklanması ölkənin iki hissəyə bölünməsinə səbəb olub və Gürcüstanın şərq və qərb hissələri arasında əlaqəni təhlükə altına qoyub.
Qvaramia deyir ki, müharibə zamanı yaşadıqları və məcburi köçkünlük uzun müddət ona Abxaziya probleminə emosiyalardan kənar yanaşmağa imkan verməyib. O, həmçinin prokurorluqda işlədiyi dövrdə Abxaziyada törədilmiş cinayətlərlə bağlı tanış olduğu ifadələri xatırladır.
Lakin onun sözlərinə görə, son illərdə belə qənaətə gəlib ki, yalnız travmaya əsaslanan yanaşma həll yolu tapmağı mümkünsüz edir:
“Travmalar çox vacibdir, bu, tarixi yaddaşdır… amma travmatik xatirələr təhlükəlidir: onlar özündə təhdid daşıyır, düyün kimi təsir göstərir, irəli getməyə imkan vermir və inkişafın qarşısını alır”.
Travma, müharibə qorxusu və hökumətin ritorikası
Qvaramianın sözlərinə görə, “Gürcü Arzusu” cəmiyyətin müharibə travmasını daimi qorxuya çevirib. Nəticədə ərazi bütövlüyünü bərpa etmək istəyi “təki müharibə olmasın” yanaşması ilə əvəzlənib.
O qeyd edib ki, özü də uzun illər Abxaziya məsələsinə qəzəb və barışmazlıq mövqeyindən yanaşıb. Abxazlarla dialoqu mümkünsüz hesab edib və problemin həllini güc tətbiqində görüb. Sonradan isə belə yanaşmanın ölkəyə zərər verdiyi qənaətinə gəlib.
“Təəssüf ki, “Gürcü Arzusu”nun fəaliyyəti “bu mənim ölkəmdir və mən sona qədər mübarizə aparacağam” mövqeyinə deyil, “mən müharibə istəmirəm, müharibə olmamalıdır” yanaşmasına gətirib çıxarıb”.
Qvaramia müharibədən qaçmaq istəyini təbii hesab edir. Gürcüstan əhalisi 2008-ci ildə baş vermiş münaqişəni bilavasitə yaşayıb: insanlar şəhərlərin bombalanmasını, insanların həlak olmasını və ölkələrinə bombaların düşməsini canlı efirdə görüblər.
Lakin onun fikrincə, problem hökumətin bu təcrübədən siyasi nəzarət vasitəsi kimi istifadə etdiyi zaman yaranır. Cəmiyyətə yeni müharibə təhlükəsinin daim xatırladılması insanları problemin həlli yollarını axtarmağa sövq etmək əvəzinə, hərəkətsizliyə sürükləyir.
Onun qiymətləndirməsinə görə, Gürcüstan cəmiyyəti Abxaziyanı geri qaytarmaq istəyir, lakin müharibə bahasına deyil. Qvaramia hesab edir ki, siyasətçilər bu iki mövqeyi eyni zamanda nəzərə almalıdırlar.
“Əgər biz bu insanlarla işləmək istəyiriksə və özümüzü siyasətçi hesab ediriksə, anlamalıyıq: Abxaziyanın taleyi onları da narahat edir, amma onlar müharibə istəmirlər”.
Qvaramianın sözlərinə görə, bu gün hərbi yol yalnız cəmiyyətin mövqeyinə görə qəbuledilməz deyil. Gürcüstanın bunun üçün zəruri resursları yoxdur. Buna görə də real imkanların qiymətləndirilməsinə əsaslanmayan müharibə ilə bağlı bəyanatlar məsuliyyətli siyasi planın əsasını təşkil edə bilməz.
O qeyd edir ki, gənc nəsildə Abxaziya ilə emosional bağ tədricən zəifləyir və bunu əsas çağırışlardan biri adlandırır:
“Əslində, əgər Abxaziyanı yaddaşımızda itirsək, bu, ərazinin real olaraq itirilməsi demək olacaq”.
Onun fikrincə, zaman keçdikcə ərazi bütövlüyü ideyasını qorumaq üçün yalnız keçmişlə bağlı xatirələr kifayət etməyəcək.
Paşinyan nümunəsi və travmanın aradan qaldırılması
Qvaramia Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyanı travmatik tarixi yaddaşın yükünü dəf edə bilmiş şəxs kimi nümunə göstərir. Onun qiymətləndirməsinə görə, Paşinyan dövlətin gələcəyini tarixi və ərazi iddialarından ayırmağa çalışıb.
Bu kontekstdə Qvaramia Ermənistanın Ararat və Qarabağla bağlı məsələlərə münasibətinin dəyişməsindən danışır.
Onun fikrincə, bu siyasətin məqsədi Rusiyanın təsirindən qurtulmaq və ölkə üçün yeni iqtisadi imkanlar yaratmaq olub:
“Belə dəyişikliklər üçün onilliklər tələb olunur, amma Paşinyan bunu ən qısa müddətdə həyata keçirdi. O, Araratın təsvirini möhürdən çıxardı və bildirdi ki, bu, tariximizin bir hissəsidir, amma coğrafiyamızın bir hissəsi deyil.
Əgər Türkiyə ilə problem yaşamaq istəyiriksə, Araratı təsvir etməyə davam edək, amma o zaman kasıb və Rusiyadan asılı olaraq qalacağıq. Əgər bunu istəmiriksə, razılığa gələk və əslində bizim ərazimizdə yerləşməyən Araratı möhürdən çıxaraq.
O zaman həm Türkiyə, həm də Azərbaycanla münasibətlərimiz yaxşılaşacaq. Daha çox pulumuz olacaq, Avropa İttifaqına doğru irəliləmək perspektivi yaranacaq və artıq Rusiyaya bağlı olmayacağıq”.
Bununla yanaşı, Qvaramia Abxaziya ilə Qarabağ arasında hüquqi fərqin olduğunu vurğulayır. O qeyd edir ki, beynəlxalq ictimaiyyət Abxaziyanı Gürcüstan ərazisi kimi tanıyır, Qarabağ isə Ermənistanın bir hissəsi kimi tanınmayıb.
Lakin onun üçün əsas məsələ bu ərazilərin statusu deyil, travmatik xatirələrin siyasi təsiri və onların əsarətindən qurtulmaq imkanlarıdır.
Avropa İttifaqı Abxaziya üçün cazibə mərkəzi kimi
Qvaramianın fikrincə, abxazlarla yaxınlaşmanın ilkin mərhələsində əsas qarşılıqlı sevgi haqqında ritorika deyil, bir-birinə olan ehtiyac olmalıdır. O hesab edir ki, müharibədən sonra formalaşmış münasibətlər nəzərə alınarsa, belə çağırışlar reallığa uyğun deyil və həqiqət budur ki, bu gün abxazlarla gürcülər bir-birinə sevgi bəsləmirlər:
“Biz qardaş olduğumuzu deyəndə yalan danışırıq… Biz indi onları sevmirik; qonşularımızı öldürən insanları sevə bilmərik. Amma düşünməliyik ki, hazırda praqmatik baxımdan bir-birimizə ehtiyacımız var”.
Eyni zamanda, Qvaramia vurğulayır ki, abxazlar ruslara da isti münasibət bəsləmirlər:
“Abxazlar rusları sevən xalq deyil və heç vaxt belə olmayıblar; bunun tamamilə rasional səbəbi var. Ruslar onları üçüncü dərəcəli insanlar hesab edirlər, gürcülər isə belə düşünmürlər və abxazlar bunu çox yaxşı hiss edirlər”.
Qvaramia Avropa İttifaqının üzvünə çevrilmiş Gürcüstanı abxazlar üçün cəlbedici ölkə kimi təsəvvür edir. Belə bir dövlətdə Avropa pasportları, sərbəst hərəkət imkanları, inkişaf etmiş iqtisadiyyat və azlıqların hüquqlarının müdafiəsi üçün institusional təminatlar əlçatan olardı.
Onun fikrincə, Aİ-nin iştirakı Abxaziyanın bərpası üçün maliyyə imkanları da yaradardı. Bu halda təhlükəsizlik təminatları Rusiyanın hərbi mövcudluğu ilə deyil, beynəlxalq və Avropa institutları tərəfindən təmin edilərdi.
Bu model çərçivəsində abxazlar Gürcüstanda ikinci dərəcəli vətəndaşlara çevrilməməli, tam siyasi və vətəndaş hüquqlarına malik olmalıdırlar:
“Biz abxazlara yaxşı həyat təklif edirik. Yaxşı həyatdan imtina edəcək bir abxaz tapılarmı? Amma biz bunu onun ikinci dərəcəli insana çevrilməsi bahasına təklif etmirik. Xeyr, o, Gürcüstanın tamhüquqlu vətəndaşı olmalıdır”.
Qvaramia hesab edir ki, gürcülərlə abxazların yenidən bir-birinə alışması üçün bir neçə onillik lazım olacaq. İlkin mərhələdə münasibətlərin əsasını qarşılıqlı faydalı iqtisadi əməkdaşlıq təşkil edə bilər.
Anaklia və Orta Dəhliz
Qvaramianın strategiyasının əsas elementlərindən biri Anaklia dərin dəniz limanıdır. O, Anaklianı Abxaziya üçün potensial iqtisadi “cazibə mərkəzi” kimi görür.
Onun fikrincə, Gürcüstan Mərkəzi Asiyanı Qara dənizlə birləşdirən Orta Dəhlizin mühüm halqasına çevrilməlidir. Bu marşrut Avropanı Qazaxıstan, Özbəkistan, Türkmənistan və regionun digər ölkələrinin bazarları və resursları ilə birləşdirə bilər.
Qvaramia nadir torpaq metallarını və litiumu xüsusilə qeyd edir. Onun qiymətləndirməsinə görə, bu resursların əhəmiyyəti artır, Mərkəzi Asiya ölkələrinin isə Qərb bazarlarına çıxmaq üçün alternativ marşruta ehtiyacı var, çünki mövcud marşrutlar Rusiya, Çin və ya İrandan asılıdır.
“Mənim üçün əsas məsələ Aİ-yə üzvlük və Orta Dəhlizin inkişafıdır. Mən məhz bu sözdən, inkişaf sözündən istifadə edirəm. Biz bu istiqaməti inkişaf etdirməliyik”.
Onun fikrincə, Anaklia limanı Qərb kapitalının cəlb edilməsi ilə tikilməli, onun idarə olunmasında Amerika, Britaniya və Avropa strukturları iştirak etməlidir. Bu halda liman sadəcə iqtisadi obyekt olmaqdan çıxaraq Gürcüstan üçün əlavə təhlükəsizlik təminatına çevrilə bilər:
“Qərb dünyasında heç nə mülkiyyət qədər ciddi qorunmur: nə beynəlxalq müqavilələr, nə təhlükəsizliyin təmin edilməsi ilə bağlı öhdəliklər, nə də hər hansı alyansın nizamnaməsi. Xeyr, istənilən Qərb cəmiyyətində ən çox qorunan məhz mülkiyyətdir”.
Qvaramia həmçinin hesab edir ki, Anaklianın inkişafı üçün demokratik idarəetmə sistemi zəruridir. Böyük beynəlxalq investor korrupsiya və şəffaflığın olmadığı şəraitdə uzunmüddətli layihə həyata keçirməz.
Məhz buna görə Qərb investoru limanın tikintisini, Avropaya inteqrasiyanı, demokratikləşməni və ərazi bütövlüyünün bərpasını vahid strategiyanın tərkib hissələri kimi nəzərdən keçirir.
Qvaramianın fikrincə, gələcəkdə Oçamçira limanı da bu iqtisadi məkana daxil edilə bilər. Beləliklə, Gürcüstanla əməkdaşlıq Abxaziyanın iqtisadi maraqlarına cavab verə bilər.
Kompromisin hədləri və idarəetmə modeli
Qvaramia müsahibəsində bildirib ki, qarşılıqlı güzəştlər olmadan münaqişənin nizamlanması mümkün deyil. Lakin o, mümkün siyasi idarəetmənin konkret modelini açıqlamır.
Söhbət zamanı Livan, Bosniya, Şimali İrlandiya və Kipr təcrübəsi müzakirə olunub. Bu nümunələrdən bəziləri vəzifə və səlahiyyətlərin etnik prinsip əsasında bölüşdürülməsinin dövlət sisteminin səmərəsizliyinə gətirib çıxara biləcəyini göstərir.
Qvaramia razılaşmanın Abxaziyanın xüsusi hüquqi statusu, hakimiyyət səlahiyyətlərinin bölüşdürülməsi, məcburi köçkünlərin geri qayıtması və əmlak məsələlərini əhatə edə biləcəyini istisna etmir:
“Barışıq güzəştlər olmadan mümkün deyil”.
Eyni zamanda, o qeyd edib ki, Gürcüstan beynəlxalq hüquq çərçivəsində tanınmış dövlətdir. Buna görə də yeni dövlətin “sıfırdan” yaradılması problemin həlli üçün məcburi şərtə çevrilməməlidir.
Qvaramia Avropa İttifaqını mümkün razılaşmanın əsas dayağı kimi görür. Onun fikrincə, Aİ-yə üzvlük prosesi Gürcüstanın ərazi bütövlüyü prinsipinin qorunması ilə yanaşı, abxazlar üçün təhlükəsizlik təminatları yarada bilər.
İnquri SES: mayninq fəaliyyəti və korrupsiya ittihamları
Müsahibənin yekun hissəsində Qvaramia Abxaziyaya elektrik enerjisinin verilməsi və kriptovalyuta mayninqindən danışıb. O, hökumətə və şəxsən Bidzina İvanişviliyə qarşı ciddi korrupsiya ittihamları irəli sürüb.
Qvaramianın sözlərinə görə, İnquri SES-də istehsal olunan elektrik enerjisinin əhəmiyyətli hissəsi Abxaziyaya pulsuz verilir. Lakin bu resursun böyük hissəsi əhalinin ehtiyaclarına deyil, mayninq fermalarının fəaliyyətinə sərf olunur:
“Onlara ehtiyaclarından iki dəfə çox elektrik enerjisi verilir, amma yenə də enerji çatışmazlığı yaşayırlar. Bu, heyrətamizdir. Niyə? Çünki bu elektrik enerjisi kriptofermalara, sözün əsl mənasında havadan pul qazanmaq imkanına sərf olunur”.
Onun iddiasına görə, bu sxem Abxaziyanın de-fakto ərazisində fəaliyyət göstərən qruplaşmaların, Rusiya maraqlarının, eləcə də Gürcüstan hökuməti ilə əlaqəli şəxslərin xeyrinədir.
O, həmçinin Gürcüstanın nəzarətində olan ərazidən Abxaziyaya mümkün yanacaq tədarükü ilə bağlı vəziyyəti tənqid edib. Qvaramianın sözlərinə görə, belə yüklərin necə rəsmiləşdirildiyi, onların pulunu kimin ödədiyi və yanacağın konkret olaraq hara çatdırıldığı aydın deyil.
Onun qiymətləndirməsinə görə, yanacağın Abxaziyadakı Rusiya hərbi infrastrukturunun ehtiyacları üçün istifadə olunması riski var. Qvaramia bu məsələyə həmçinin Rusiyanın Ukraynaya qarşı apardığı müharibə kontekstində yanaşır.
Tamta Mikeladzenin qiymətləndirməsi: mühüm baxış və cavabsız qalan suallar
“Sosial Ədalət Mərkəzi”nin rəhbəri Tamta Mikeladze bu müsahibəni rasional və praqmatik siyasi baxışın ifadəsi adlandırıb. Onun sözlərinə görə, Qvaramia Abxaziya ilə bağlı formalaşmış siyasi ritorikanın çərçivəsindən kənara çıxaraq ərazi bütövlüyü məsələsini ölkənin inkişaf strategiyası ilə əlaqələndirib.
Mikeladze travmatik xatirələrin aradan qaldırılması, müharibə ilə kapitulyasiya arasında saxta seçimdən imtina, Avropa İttifaqının cazibə qüvvəsi, eləcə də Anaklia limanının təhlükəsizliyin təmin edilməsində mümkün rolu ilə bağlı fikirləri xüsusilə qeyd edir.
Onun fikrincə, müsahibənin mühüm məqamlarından biri müxalifətin qarşısına qoyulan vəzifədir: hakimiyyəti tənqid etməklə yanaşı, müxalifət ölkəyə genişmiqyaslı alternativ layihə də təklif etməlidir.
Lakin Mikeladze Qvaramianın yanaşmasında bir sıra problemlər görür. Birinci problem iqtisadi maraqların rolunun həddindən artıq şişirdilməsi ehtimalıdır.
O qeyd edir ki, etnosiyasi münaqişələrdə iqtisadi fayda heç də həmişə kimliyin itirilməsi qorxusunu, millətçi narrativləri və müstəqillik ideyasını üstələyə bilmir.
Buna görə də Tbilisi abxaz kimliyinin, dilinin və siyasi muxtariyyətinin qorunması ilə bağlı məsələlərin həllini təklif etməlidir. Bunun üçün yalnız rifah vədi kifayət etməyəcək.
İkinci problem Rusiya amilidir. Mikeladzenin fikrincə, Qvaramianın modeli böyük ölçüdə Rusiyanın zəifləməsinə əsaslanır.
Moskva regiondakı təsirini və hərbi bazalarını qoruyub saxlayacağı təqdirdə nə baş verəcəyi aydın deyil. Belə şəraitdə iqtisadi cəlbedicilik alternativ təhlükəsizlik təminatlarını əvəz edə bilməz.
Üçüncü məsələ travmanın aradan qaldırılması siyasəti ilə bağlıdır. Mikeladze qeyd edir ki, Paşinyanın yanaşması Ermənistanda ciddi daxili fikir ayrılıqlarına səbəb olub.
Cəmiyyətin bir hissəsi onun siyasətini travmanın aradan qaldırılması kimi deyil, milli məğlubiyyət kimi qəbul edir. Buna görə də bu cür dəyişikliklər münaqişədən təsirlənmiş əhali ilə uzunmüddətli demokratik, sosial və mədəni iş aparılmasını tələb edir.
Dördüncü məsələ hakimiyyətin bölüşdürülməsi modeli ilə bağlıdır. Mikeladzenin fikrincə, əvvəlki sülhyaratma formatları çox vaxt məhz bu məsələdə uğursuzluğa düçar olub. Buna görə də Abxaziyanın siyasi statusu, təmsilçiliyi və səlahiyyətlərin bölüşdürülməsi heç də ikinci dərəcəli məsələlər deyil.
Ortaya çıxan suallara baxmayaraq, Mikeladze bu müsahibəni ictimai müzakirə üçün mühüm əsas hesab edir. Onun fikrincə, digər siyasətçilər də mövqelərini keçmişin travmaları və qarşıdurma üzərində qurmaq əvəzinə, gələcəyə yönəlmiş demokratik alternativlər təklif etməlidirlər.
O, həmçinin medianı ehtiyatlı olmağa çağırır. Mikeladzenin sözlərinə görə, əgər “Gürcü Arzusu” ərazi bütövlüyü mövzusundan siyasi və ya iqtisadi maraqları əsaslandırmaq üçün istifadə edərsə, müxalifətin buna əsaslandırılmış cavabı olmalıdır.
Mikeladzenin əsas mesajı bundan ibarətdir ki, Abxaziya ilə bağlı müzakirələr bundan sonra yalnız müharibə xatirələri, qarşılıqlı ittihamlar və ümumi çağırışlarla məhdudlaşmamalıdır.
İctimai siyasət mürəkkəb suallara cavab verməlidir: abxaz kimliyi necə qorunacaq, təhlükəsizliyi kim təmin edəcək, hakimiyyət necə bölüşdürüləcək və vahid siyasi məkanın yaradılması hansı şərtlərlə mümkün olacaq?
Abxaziyanın sülh yolu ilə Gürcüstana qaytarılması
