Azərbaycanın 2027-ci il büdcəsi: neftdən azalan vəsait necə tamamlanacaq?
Azərbaycanın 2027-ci il büdcəsi
Azərbaycan hökuməti 2027-ci ildə dövlət büdcəsinə neft-qaz sektorundan daha az vəsait daxil olacağını, vergilərdən isə daha çox pul yığılacağını proqnozlaşdırır. İlkin göstəricilər dövlət xərclərinin məhdud artımını və büdcənin maliyyələşdirilməsində qeyri-neft gəlirlərinin rolunun böyüməsini nəzərdə tutur.
Bu dəyişiklik işləyən vətəndaş üçün də əhəmiyyətlidir: gələn ildən qeyri-neft özəl sektorunda əməkhaqqından tutulan gəlir vergisinin dərəcəsi yüksəlir. Beləliklə, büdcənin gəlirlərindəki artımın bir hissəsi maaşlardan daha çox vergi tutulması ilə müşayiət olunacaq.
Maliyyə Nazirliyinin sentyabrın 16-da yaydığı açıqlamaya görə, bunlar hələ ilkin parametrlərdir. Layihə parlamentə təqdim edilənədək göstəricilər dəyişə bilər.
2027-ci ildə büdcənin gəlir və xərcləri necə dəyişəcək?
2027-ci ildə dövlət büdcəsinin gəlirləri 39,234 milyard manat, xərcləri 42,4 milyard manat proqnozlaşdırılır. Gəlirlər 2026-cı ilin təsdiqlənmiş göstəricisindən 1,6 faiz, xərclər isə 1,7 faiz çoxdur. Gəlirlərlə xərclər arasındakı fərqin, yəni büdcə kəsirinin 3,166 milyard manat olacağı gözlənilir.
Bu müqayisə iki ilin plan göstəriciləri arasındadır. 2026-cı ilin yekununda büdcənin faktiki icrası fərqli olarsa, gələn ilin artım tempi də həmin nəticəyə münasibətdə dəyişəcək.
Xərclərin manatla artması dövlətin daha çox xidmət göstərə biləcəyi anlamına avtomatik gəlmir. Bunun üçün qiymət artımını da nəzərə almaq lazımdır: eyni məktəbin saxlanması, dərman alınması və ya yolun təmiri bahalaşarsa, əlavə vəsaitin bir hissəsi mövcud xidmət səviyyəsini qorumağa gedəcək.
Ümumi büdcənin 1,7 faiz böyüməsi ayrı-ayrı sahələrə eyni həcmdə artım veriləcəyi demək də deyil. Hökumət bir istiqamətin maliyyəsini artırıb, digərinin xərclərini azalda bilər. Buna görə vətəndaş üçün əsas məsələ yekun məbləğlə yanaşı, vəsaitin hansı xidmətlərə ayrılmasıdır.
Neftdən gələn vəsait niyə azalır?
Neft-qaz sektorunun büdcə gəlirlərindəki payı 15,48 milyard manat proqnozlaşdırılır. Bu, cari ilin planından 955 milyon manat azdır. Azalmanın 935 milyon manatı Dövlət Neft Fondundan büdcəyə köçürmənin azaldılması hesabına yaranır. Gələn il həmin köçürmənin 11,9 milyard manat olması nəzərdə tutulur.
Rəqəmlərdən görünür ki, söhbət ilk növbədə fondun büdcəyə ayırdığı məbləğin dəyişməsindən gedir. Bu göstəricini ölkənin neft satışından qazancının eyni həcmdə azalması kimi şərh etmək düzgün olmaz. Fondun gəlirləri və dövlət büdcəsinə köçürdüyü vəsait ayrı göstəricilərdir.
Bununla belə, büdcə Neft Fondundan əhəmiyyətli dəstək almaqda davam edəcək. Planlaşdırılan köçürmə gəlirlərin 30,3 faizini təşkil edir: büdcəyə daxil olacaq təxminən hər üç manatın biri fonddan gələcək.
Əlavə pul haradan yığılacaq?
Dövlət Vergi Xidmətinin xətti ilə 18,43 milyard manat daxilolma nəzərdə tutulur. Bu, cari ilin planından 1,52 milyard manat, yaxud 9 faiz çoxdur. Gömrük daxilolmaları isə cəmi 3 milyon manat artırılaraq 6,865 milyard manat səviyyəsində proqnozlaşdırılır.
Fiziki şəxslərin gəlir vergisindən daxilolmaların 690 milyon manat artaraq 3,07 milyard manata çatacağı gözlənilir. Bu, təxminən 29 faizlik artımdır.
Hüquqi şəxslərin mənfəət vergisi üzrə plan isə 6,983 milyard manatdır. Deməli, hökumət həm insanların gəlirlərindən, həm də şirkətlərin mənfəətindən daha çox vergi toplanmasını nəzərdə tutur.
Vergi yığımının artımını bütövlükdə iqtisadi canlanma ilə izah etmək olmaz. Daxilolmalar maaşların, məşğulluğun və mənfəətin artması ilə yanaşı, vergi dərəcələrinin dəyişməsi və yığımın yaxşılaşması hesabına da yüksələ bilər. Hər amilin payını müəyyənləşdirmək üçün daha ətraflı hesablamalar lazımdır.
Bununla belə, əlavə yığımlar bütün xərcləri qarşılamağa kifayət etməyəcək. İlkin hesablamalarda 3,166 milyard manatlıq kəsirin 2,751 milyard manatının borclanma ilə maliyyələşdirilməsi nəzərdə tutulur. Qalan hissə xəzinə hesabının qalığı və özəlləşdirmədən daxilolmalar hesabına bağlanmalıdır.
Bu rəqəmlərlə hesabladıqda, kəsirin təxminən 87 faizi borclanma hesabına qarşılanacaq. Borc cari xərcləri maliyyələşdirməyə imkan versə də, gələcək büdcələr üçün faiz və qaytarılma öhdəlikləri yaradır. Ona görə büdcənin dayanıqlılığını qiymətləndirərkən borcun şərtləri və alınan vəsaitin istifadəsi də nəzərə alınmalıdır.
Maaş alanlar üçün nə dəyişir?
Dövlət Vergi Xidmətinin rəsmi izahına əsasən, neft-qaz sahəsinə aid olmayan özəl sektorda vergi tutulan aylıq gəlirin 2500 manatadək hissəsi üçün dərəcə 2026-cı ildə 3 faizdir. 2027-ci ildə bu göstərici 5 faizə, 2028-ci ildən 7 faizə yüksəlir.
Məsələn, güzəştlər çıxıldıqdan sonra vergi tutulan aylıq məbləğ 1000 manatdırsa, gəlir vergisi 30 manatdan 50 manata yüksələcək. Bu, eyni vergi bazası üzrə ayda 20 manat, ildə 240 manat əlavə tutulma deməkdir.
Bu hesablamada söhbət yalnız gəlir vergisindən gedir. İşçinin əlinə çatan yekun maaş digər sığorta ödənişlərindən və ona tətbiq olunan güzəştlərdən də asılıdır. Dəyişiklik bütün sektorlarda çalışanlara eyni qaydada şamil edilmir.
İşəgötürən hesablanmış maaşı artırmazsa və digər tutulmalar dəyişməzsə, vergi artımı işçinin sərəncamında qalan məbləği azaldacaq. Əlinə çatan maaşın əvvəlki səviyyədə saxlanması üçün isə işəgötürənin əlavə xərc çəkməsi lazım gələ bilər.
Sosial ödənişlər artımı kompensasiya edəcəkmi?
Milli Məclisin iqtisadi siyasət komitəsinin üzvü Vüqar Bayramov qeyri-neft gəlirlərinin payının 60 faizi keçməsini büdcənin dayanıqlılığı baxımından müsbət qiymətləndirir. O, struktur islahatları və satınalmalarda şəffaflığın genişlənməsinin sosial istiqamətlərə əlavə vəsait ayırmağa imkan verə biləcəyini bildirib.
İqtisadçı Natiq Cəfərli isə ilkin büdcə göstəriciləri açıqlanmamışdan əvvəl, sentyabrın 8-də pensiya və büdcədən maliyyələşən maaşlarda 8-10 faizlik artım gözlədiyini deyib. O vurğulayıb ki, sosial ödənişlərin artması bəzən yalnız bahalaşmanın təsirini kompensasiya edir. Bu, iqtisadçının gözləntisidir.
Hətta belə artımlar həyata keçirilsə də, onların özəl sektorda çalışanların əlavə vergi yükünü kompensasiya edəcəyi nəticəsinə gəlmək olmaz: maaş, pensiya və müavinət artımlarından faydalanan qruplar fərqlidir.
İlkin planın göstərdiyi istiqamət budur: Neft Fondundan köçürmə azalarkən dövlət daha çox vergi toplamağı nəzərdə tutur. Vətəndaşın bundan nə qazanacağı isə əlavə yığımın hansı xidmətlərə çevriləcəyindən, gəlirinin və gündəlik xərclərinin necə dəyişəcəyindən asılı olacaq.
Azərbaycanın 2027-ci il büdcəsi
