Hakim pensiyaları və adi pensiyaçılar: qanun nə deyir, rəqəmlər nə göstərir
Hakim pensiyası və normal pensiya
Azərbaycanlı keçmiş hakim Cahangir Yusifovun pensiyası 4700 manatdan 7500-ə qaldırılıb; hakimlər üçün xüsusi qaydalar orta pensiyadan on dəfələrlə fərqlənir.
Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin keçmiş hakimi Cahangir Yusifov 2025-ci ildə 65 yaşında təqaüdə çıxarkən Dövlət Sosial Müdafiə Fondu (DSMF) ona aylıq 4700 manat pensiya təyin edib. Bu məbləğ onun hakimlik dövründə aldığı orta aylıq əməkhaqqının (8076 manat) təxminən 58 faizini təşkil edirdi. Yusifov pensiyanın 8200 manata qaldırılmasını tələb edib. Bakı İnzibati Məhkəməsi iddianın əsas hissəsini təmin edərək pensiyanı təxminən 7500 manata çatdırıb (pensiya məbləğinin 10 faizi həcmində maddi yardım tələbi isə rədd olunub).
Oxşar iddialar digər keçmiş hakimlər, o cümlədən, Azad Məcidov, Ənvər Seyidov, Ülvi Mayılov və başqaları tərəfindən də irəli sürülüb və məhkəmələr tərəfindən təmin edilib. Bu hadisələr sadəcə fərdi narazılıq deyil, qanunvericilikdə hakimlər üçün nəzərdə tutulmuş xüsusi sosial təminat mexanizminin praktiki tətbiqini göstərən konkret nümunələrdir.
Hakimlərin pensiya rejimi
“Məhkəmələr və hakimlər haqqında” Qanunun 109-cu maddəsinə əsasən, sabiq hakimlərin pensiya təminatı “Əmək pensiyaları haqqında” Qanuna uyğun həyata keçirilir, lakin stajdan asılı olaraq xüsusi faizlər tətbiq olunur.
Azı 5 il hakim işləmiş şəxslərə hakim vəzifəsində aldıqları müvafiq dövrün orta əməkhaqqının 45 faizi; 5-10 il staj üçün 45 faiz, üstə gəl hər əlavə il üçün 2 faiz; 10-15 il staj üçün 55 faiz və üstə gəl hər əlavə il üçün 5 faiz (lakin orta əməkhaqqının 80 faizindən çox olmamaq şərti ilə) miqdarında pensiya təyin edilə bilər. Pensiya kapitalı və digər əlavələr də nəzərə alınır.
Məhkəmələrin bu iddiaları təmin etməsi qanunvericilikdəki xüsusi sosial təminat mexanizminin birbaşa tətbiqidir. Hakimlər üçün nəzərdə tutulan yüksək faizlər və staj əlavələri adi sığortaolunanlardan fərqli standart yaradır. Bu, qanunun özündə mövcud olan diferensial yanaşmadır; praktikada isə məhkəmələr bu normaları ardıcıl şəkildə tətbiq edir.
Ölkədə ümumi pensiya sisteminin quruluşu
“Əmək pensiyaları haqqında” Qanuna görə, yaşa görə əmək pensiyası kişilər üçün 65, qadınlar üçün isə bu ilin iyulun 1-dən etibarən 65 yaş həddində təyin olunur. Hüququn yaranması üçün fərdi pensiya kapitalı minimum pensiya təminatına imkan verməlidir və ya azı 25 il sığorta stajı tələb olunur (müəyyən keçid dövrləri nəzərə alınmaqla).
2025-ci il fevralın 1-dən minimum əmək pensiyası 320 manat müəyyən edilib. 2025-ci ilin sonunda orta aylıq pensiya təxminən 543 manat, yaşa görə orta pensiya isə 578 manat civarında olub. 2026-cı il yanvarın 1-dən əvvəlki ilin orta əməkhaqqı artımına uyğun 9,3 faiz indeksasiya aparılıb. Nəticədə orta pensiya təxminən 593-594 manata, yaşa görə orta pensiya isə 632 manata yaxınlaşıb.
2026-cı il üçün yaşayış minimumu ölkə üzrə 300 manat, pensiyaçılar üçün 245 manat təsdiq olunub. İndeksasiya mexanizmi əvvəlki ilin orta nominal əməkhaqqı artımına bağlanıb. 2018-2025-ci illərdə orta pensiya təxminən 2,7-2,8 dəfə artıb.
Pensiya ilə yaşamaq mümkündürmü?
Hakim pensiyası (təxminən 7500 manat) ilə minimum (320 manat) arasında fərq 23 dəfəyə, orta pensiya (590-630 manat) ilə isə 12-13 dəfəyə çatır. Bu rəqəmlər eyni sosial sığorta sisteminin müxtəlif kateqoriyalar üçün fərqli nəticələr verdiğini göstərir.
Pensiyaçılar üçün rəsmi yaşayış minimumu 245 manatdır. Orta pensiya bu göstəricini əhəmiyyətli dərəcədə üstələyir, lakin real yaşayış xərcləri – xüsusən Bakıda ərzaq, kommunal xidmətlər, dərman və mənzil kirayəsi regionlara görə kəskin dəyişir. Tək yaşayan pensiyaçının yalnız orta pensiya ilə stabil yaşaması bir çox hallarda çətinləşir; əlavə gəlir (iş, ailə yardımı və ya ünvanlı sosial yardım) tələb olunur.
Rəsmi statistikaya görə, 2026-cı il aprelin 1-i vəziyyətinə yaşa görə pensiya alanlardan 105 mindən çoxu əmək fəaliyyətini davam etdirir. Bu, pensiya məbləğinin bir hissəsinin əlavə gəlirlə tamamlandığını göstərir. Yaşlıların əmək bazarında iştirakı yoxsulluq riskini azaltmağa yönəlib, lakin eyni zamanda sistemin yalnız pensiya ilə kifayət etmədiyini nümayiş etdirir.
Müqayisə üçün, Gürcüstanda baza pensiyası təxminən 280-350 lari (təxminən 100-130 ABŞ dolları), Ermənistanda orta pensiya 50 min dram ətrafında (təxminən 125-155 dollar) dəyişir. Nominal olaraq Azərbaycanın orta pensiyası daha yüksəkdir, lakin alıcılıq qabiliyyəti və yaşayış xərcləri ölkələr arasında fərqlənir.
Daha geniş kontekst və nəticələr
Dövlət qulluqçuları, prokurorlar və hakimlər üçün xüsusi qaydalar adi sığortaolunanlardan fərqli sosial təminat səviyyəsi yaradır. Bu, qanunvericilikdə “ikiqat standart” kimi qiymətləndirilə bilər. Bir tərəfdən peşənin xüsusiyyətləri (müstəqillik, uzun staj, məsuliyyət) nəzərə alınır, digər tərəfdən isə eyni fonddan maliyyələşən sistemdə bərabərlik prinsipi müzakirə olunur.
İctimai müzakirələrdə “hakimlər üçün azlıq elədi” tipli şərhlər səslənir. Keçmiş hakimlər isə ağır iş şəraiti, uzun staj və peşənin tələblərini əsas gətirərək öz mövqelərini müdafiə edirlər. Sistemin dayanıqlılığı baxımından əhali qocalması, pensiya fondunun yükü və indeksasiyanın real alıcılıq qabiliyyətinə təsiri vacibdir. Orta pensiya artımı nominal olsa da, inflyasiya və xərc artımı ilə müqayisədə real vəziyyət dəyişə bilər.
Cahangir Yusifovun və digər sabiq hakimlərin iddiaları təcrid olunmuş hadisə deyil. Onlar ölkədə pensiya sisteminin necə qurulduğunu – kimə hansı səviyyədə sosial təminat verildiyini aydın şəkildə göstərir. Qanunvericilik xüsusi kateqoriyalar üçün yüksək faizlər nəzərdə tutur və məhkəmələr bu normaları tətbiq edir. Eyni zamanda, minimum 320 manat və orta 590-630 manatlıq pensiya ilə yaşamağın adi vətəndaş üçün nə dərəcədə real olduğu açıq sual olaraq qalır.
Hakim pensiyası və normal pensiya
