Ermənistan Nvidia çipləri ilə Sİ fabriki qurur: Vaşinqton razılaşmasının Azərbaycanla bağlı hissəsi nə qədər reallaşıb?
Vaşinqton razılaşması Azərbaycana nə verib?
ABŞ Ermənistanın qabaqcıl “Nvidia” prosessorlarına çıxışını sülh danışıqlarında iqtisadi təşviqə çevirib. Yerevanda bu layihə artıq fəaliyyətə başlayıb. Azərbaycan isə Vaşinqtondan strateji tərəfdaşlıq sənədi, 907-ci düzəlişin tətbiqinin dayandırılması və bir sıra əməkdaşlıq vədləri alıb. Naxçıvana yol isə hələ açılmayıb.
Ermənistan “Nvidia” çipləri istehsal etməyəcək. Lakin ABŞ-nin ixrac icazəsi sayəsində bu çiplərlə regionun ən böyük süni intellekt hesablama mərkəzlərindən birini qurur.
“The Wall Street Journal”ın məlumatına görə, Vaşinqton qabaqcıl “Nvidia” prosessorlarına çıxışı Ermənistanın Azərbaycanla ilkin sülh razılaşmasına gəlməsini sürətləndirən təşviqlərdən biri kimi istifadə edib.
Ermənistan hökuməti bunu razılaşmanın səbəbi deyil, ölkənin əldə etdiyi “sülh dividendi” adlandırır. Amma “Firebird” layihəsinin artıq fəaliyyətə başlaması başqa bir sual doğurur:
8 avqust 2025-ci il Vaşinqton razılaşmasından sonra Azərbaycan hansı konkret dividendləri əldə edib?
Ermənistan qazancdan artıq bəhrələnir
WSJ yazır ki, ABŞ nümayəndələri Nikol Paşinyanın Azərbaycanla razılaşmanın daxili siyasi yükünü daşıması üçün sülhün gözlə görünən iqtisadi nəticəsinə ehtiyacı olduğunu düşünürdülər.
Bu məqsədlə Ermənistanın “Firebird” layihəsinə qabaqcıl “Nvidia” prosessorlarının ixracına icazə verilməsi danışıqlar paketinə daxil edilib. Layihə əvvəlcə təxminən 6 min prosessor üçün lisenziya alıb. Vaşinqton razılaşmasından sonra ABŞ daha 41 min “Nvidia GB300” prosessorunun ixracına icazə verib.
2026-cı ilin avqustunda Hrazdan yaxınlığında mərkəzin ilk mərhələsi açılıb. Ermənistan hökumətinin məlumatına görə, bu mərhələyə 500 milyon dollar yatırılıb, 6 mindən çox “Nvidia Blackwell” prosessoru quraşdırılıb və 18 meqavatlıq hesablama infrastrukturu yaradılıb.
Növbəti mərhələlərdə sərmayənin dörd milyard dolları keçəcəyi, 2027-ci ilin sonunadək prosessorların sayının 100 mini, enerji gücünün isə 400 meqavatı ötəcəyi bildirilir.
ABŞ çipləri Ermənistana pulsuz verməyib. Çipləri və infrastrukturu investorlar maliyyələşdirirlər. Vaşinqtonun təqdim etdiyi əsas üstünlük ixrac lisenziyasıdır. Ən güclü süni intellekt prosessorlarına çıxış ABŞ-nin təhlükəsizlik nəzarətində olduğundan, belə bir icazənin özü həm iqtisadi üstünlük, həm də siyasi etimad göstəricisidir.
Azərbaycan üçün vədlər nədən ibarət idi?
Azərbaycan 8 avqustda ABŞ ilə Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyasının hazırlanması üçün işçi qrupunun yaradılması haqqında memorandum imzalayıb.
Sənəddə üç istiqamət göstərilirdi: enerji, ticarət və tranzit daxil olmaqla regional bağlantılar; süni intellekt və rəqəmsal infrastruktur daxil olmaqla sərmayələr; müdafiə satışı və terrorla mübarizə daxil olmaqla təhlükəsizlik əməkdaşlığı.
Lakin həmin memorandum hüquqi öhdəlik və maliyyələşdirmə vədi yaratmırdı. Tərəflər altı ay ərzində daha geniş strateji tərəfdaşlıq xartiyası hazırlamalı idilər.
Bu sənəd 2026-cı ilin fevralında ABŞ vitse-prezidenti Ceyms Devid Vensin Bakıya səfəri zamanı imzalandı. Xartiyada Azərbaycanda süni intellekt data-mərkəzlərinin yaradılması, müdafiə satışı, enerji layihələri, kibertəhlükəsizlik, minatəmizləmə və Orta Dəhlizə sərmayə imkanlarından bəhs olunur.
Ancaq Ermənistan nümunəsindən fərqli olaraq, burada konkret şirkət, sərmayə məbləği, avadanlığın sayı və ya layihənin işə düşmə tarixi göstərilmir. Sənəddə tərəflərin üç ay ərzində layihələrin siyahısını və icra xəritələrini müəyyənləşdirməsi nəzərdə tutulsa da, bunların tam siyahısı açıq şəkildə dərc edilməyib.
İyun ayında Azərbaycanın rəqəmsal inkişaf və nəqliyyat naziri Rəşad Nəbiyevlə ABŞ nümayəndə heyətinin görüşündə də ölkədə data-mərkəzin yaradılması yalnız “potensial əməkdaşlıq” kimi müzakirə olunub. Nazirliyin açıqlamasında konkret investor, büdcə və tikinti qrafiki göstərilmir.
907-ci düzəliş dayandırılıb, amma ləğv edilməyib
Vaşinqton görüşünün Azərbaycan üçün ən konkret nəticələrindən biri ABŞ-nin birbaşa yardımını məhdudlaşdıran 907-ci düzəlişin tətbiqinin yenidən dayandırılması oldu.
Donald Trampın 8 avqust 2025-ci il qərarı ABŞ-nin Azərbaycanla təhlükəsizlik əməkdaşlığının və dövlət yardımının qarşısındakı maneəni müvəqqəti aradan qaldırdı.
Lakin bu, 907-ci düzəlişin ləğvi deyil. Maddə ABŞ qanunvericiliyində qalır, sadəcə prezident onun tətbiqini dayandırır. İlham Əliyev də sonrakı açıqlamalarında Konqresdən düzəlişin tamamilə ləğv olunmasını gözlədiyini bildirib.
Vens Bakıda ABŞ-nin Azərbaycanın ərazi sularının qorunmasına kömək etmək üçün yeni katerlər göndərəcəyini də açıqlayıb. Ancaq açıqlamada katerlərin sayı, modeli, dəyəri və çatdırılma vaxtı göstərilməyib. Onların Azərbaycana təhvil verildiyini təsdiqləyən açıq məlumat da hələ yoxdur.
Minsk prosesi bağlandı – Bakı üçün əsas siyasi nəticə
Azərbaycanın əldə etdiyi ən aydın siyasi nəticə ATƏT-in Minsk prosesinin və onunla bağlı strukturların ləğvidir. Bu, uzun müddət Bakının əsas tələblərindən biri olub.
Ermənistan və Azərbaycan xarici işlər nazirləri Vaşinqtonda bununla bağlı birgə müraciət imzalayıblar. ATƏT 1 sentyabr 2025-ci ildə Minsk prosesinin bağlanmasına qərar verib, inzibati prosedurlar isə həmin il noyabrın 30-da tamamlanıb.
Beləliklə, Qarabağ münaqişəsi üzrə köhnə beynəlxalq vasitəçilik mexanizmi rəsmən aradan qaldırılıb. Bu nəticə iqtisadi deyil, amma Bakının müharibədən sonra yaratdığı siyasi reallığın beynəlxalq səviyyədə təsdiqlənməsi baxımından əhəmiyyətlidir.
Naxçıvana yol hələ açılmayıb
Vaşinqton razılaşmasının Azərbaycan üçün ən çox reklam edilən hissəsi əsas ərazi ilə Naxçıvan arasında bağlantı yaradacaq TRİPP layihəsidir.
Ancaq 8 avqust Birgə Bəyannaməsi Azərbaycana hazır tranzit hüququ vermir. Sənəddə yalnız “maneəsiz bağlantının” yaradılması məqsədi göstərilir və Ermənistanın ABŞ ilə birlikdə TRİPP-in çərçivəsini hazırlayacağı bildirilir.
2026-cı ilin yanvarında Ermənistan hökuməti marşrutların müəyyənləşdirilməsi, TRİPP şirkətinin yaradılması, torpaqdan istifadə və tikinti icazələrinin verilməsi kimi işlərin hələ qarşıda olduğunu açıqlayıb. Avqustun 31-də Əliyev və Paşinyan da layihə üzrə “növbəti praktiki addımları” müzakirə ediblər.
Azərbaycan indiyədək Ermənistan ərazisindən Naxçıvana işlək avtomobil və ya dəmir yolu bağlantısı əldə etməyib. Marşrut açılmayıb, daşımalar başlamayıb, tarif və gömrük rejimi də praktikada sınaqdan keçirilməyib.
İki fərqli “sülh dividendi”
Azərbaycanın Vaşinqtondan heç nə əldə etmədiyini söyləmək düzgün olmazdı. 907-ci düzəlişin tətbiqi dayandırılıb, Minsk prosesi bağlanıb, ABŞ ilə strateji tərəfdaşlıq rəsmiləşdirilib, müdafiə və texnologiya sahəsində yeni əməkdaşlıq kanalları açılıb.
Lakin bunların böyük hissəsi ya siyasi nəticədir, ya da gələcək əməkdaşlıq vədidir. Ermənistanın qazancı isə artıq ölçülə bilən layihəyə çevrilib: ixrac lisenziyası verilib, minlərlə “Nvidia” prosessoru quraşdırılıb və yarım milyard dollarlıq ilk mərhələ fəaliyyətə başlayıb.
Bakı Vaşinqtonla razılaşmaq üçün iqtisadi təşviqə ehtiyacı olmadığını bildirir. Prezidentin köməkçisi Hikmət Hacıyev bunu WSJ-ə belə izah edib:
“Biz müharibədə qalib gəlmişdik və sülhü də qazanmaq istəyirdik”.
Bu mövqe ABŞ-nin niyə daha konkret iqtisadi təşviqi Yerevana təklif etdiyini izah edə bilər. Ancaq nəticə dəyişmir: hazırda Vaşinqton paketinin Ermənistan hissəsini server zalında görmək mümkündür, Azərbaycan hissəsinin mühüm bölümü isə hələ gələcək zaman üçün vəddir.
Vaşinqton razılaşması Azərbaycana nə verib?
