Bütün kişilərin müharibəyə getdiyi Rusiya kəndi necə yaşayır? Ərzaq dükanlarında milyonluq borclar, küçələrdə ayılar
Rusiyada hərbi şücaət kəndi
2026-cı ilin martında Rusiyada Ukraynadakı müharibə ilə əlaqədar “Hərbi şücaət kəndi” adına rəsmi şəkildə layiq görülən ilk yaşayış məntəqəsi meydana çıxıb. Bu status Kamçatkanın ucqar bölgəsində yerləşən, əsasən azsaylı yerli xalqların nümayəndələrinin yaşadığı, cəmi iki yüz əlli nəfərlik Sedanka kəndinə verilib. Oradan çağırış yaşında olan kişilərin yarıdan çoxu müharibəyə yollanıb və onların bir çoxu artıq həlak olub.
“Novaya Gazeta Baltia” Sedankadan reportaj yayımlayaraq yeni statusun dünyanın ucqarındakı kiçik qəsəbəyə necə təsir etdiyini araşdırıb, yerli sakinlərlə söhbət edib və insanların ərzaq mağazalarına milyonlarla borc yığdığı, küçələrdə arıq ayıların dolaşdığı, cəbhəyə getməyin isə bəzən yeganə iş imkanı sayıldığı bir məkanın həyat mənzərəsini bərpa edib.
Sedanka hətta Kamçatka meyarlarına görə də ucqar sayılır. Petropavlovsk-Kamçatskiyə çatmaq üçün vertolyotla transfer daxil olmaqla təxminən on saat yol getmək və ya yayda iki sutka ərzində xüsusi nəqliyyat vasitəsi ilə hərəkət etmək lazımdır. Bir çox sakin nəinki Rusiyanın başqa bölgələrində, hətta regional paytaxtda belə heç vaxt olmayıb.
Burada əsasən şimalın azsaylı yerli xalqlarının nümayəndələri olan koryaklar və itelmenlər yaşayır. Demək olar ki, heç kimin şəxsi evi yoxdur: insanlar bələdiyyəyə məxsus binalarda və ya taxta baraklarda qeydiyyatdadır. Məktəb də daxil olmaqla əksər binalar qəzalı vəziyyətdədir. Bir çox evdə mərkəzləşdirilmiş istilik sistemi və su yoxdur. İnsanlar odunu özləri tədarük edir, bulaqdan su gətirir, qonşularda və ya evdə ləyəndə yuyunurlar. İctimai hamam hələ 2000-ci illərdə bağlanıb.
Hər yaz evlərdə qara-ağ kif əmələ gəlir. O, divarlarda, döşəmədə və tavanda yayılır. Kifi bıçaqla təmizləyir, divarları güclü duz məhlulu ilə emal edirlər, amma bunun köməyi uzun çəkmir. Baraklarda kanalizasiya sistemi mütəmadi partlayır, paslanmış borular illərlə təmir olunmayıb. Yaz və yay aylarında kəndin küçələrində partlamış borulardan axan üfunətli gölməçələr yaranır. Yerli sakinlərin sonradan ətini yediyi heyvanlar həmin sulardan içir. Zibil aylarla daşınmır. Yemək qablaşdırmalarını sahibsiz inəklər, vəhşi atlar və ac ayılar gəmirir.
Sakinlərin sözlərinə görə, sovet dövründə Sedanka canlı kənd olub. Qadınlar tikiş sexində işləyir, maral dərisindən ənənəvi geyim və ayaqqabılar tikirdilər. Kişilər sovxozda, fermada və balıqçılıq kooperativlərində çalışırdılar. SSRİ dağıldıqdan sonra müəssisələr bağlandı, yeni qaydalar isə ovçuluq və balıqçılığı məhdudlaşdırdı. 2002-ci ildən bəri əhali üçdəbir azalıb. İndi burada əsas məşğuliyyət sağ qalmaqdır.
İş demək olar ki, yoxdur. Bəziləri çatdırıb qazanxanada iş tapıblar. Digərləri təsadüfi qazanc, balıqçılıq və dövlətin brakonyerlik adlandırdığı fəaliyyətlə dolanır. Napana çayı kəndi dolandırır: burada qızılbalıq, kijuç və keta tutulur. Amma balıq ovu üçün kvotalar tələb olunur. Tundrada giləmeyvə və göbələk toplayırlar. Bir çoxu üçün bu, etnoqrafiya və ya açıqca üzərindəki “ənənəvi mədəniyyət” deyil, aclıq çəkməməyin yeganə yoludur.
Yeni gəlir mənbəyi Sedankadan çox uzaqda, müharibədə yaranıb. 18 yaşdan yuxarı 67 kişidən 52-si könüllü olaraq döyüşməyə gedib. Onlardan 19-u həlak olub. Anaları və həyat yoldaşları belə şəraitdə xüsusilə vacib olan kişi dəstəyindən məhrum qalıb: odun doğramaq, su gətirmək, sobanı, elektrik xətlərini və ya damı təmir etmək. İndi bunlar üçün çox vaxt qonşulara pul ödəmək lazım gəlir.
Kamçatka diyarının qubernatoru Vladimir Solodov Sedankaya səfərdən sonra yazıb: “Kamçatka güclü insanların torpağıdır. Burada hər ailədə cəsarət hekayəsi yaşayır”. Daha sonra o, Sedankaya “Hərbi şücaət kəndi” adının verilməsini təklif edib. 2026-cı ilin martında diyar parlamenti təşəbbüsü dəstəkləyib. Beləliklə, Sedanka üçün faktiki olaraq yeni bir status icad olunub: “xüsusi hərbi əməliyyatda xidmətlərinə görə”.
Amma həlak olmuş hərbçinin dul həyat yoldaşı, dörd uşaq anası Svetlana Zaxarova yerli özünüidarəetmə nazirliyindən bu statusun sakinlərə nə verdiyini soruşanda, onun sözlərinə görə, təxminən belə cavab alıb: yaxşı iş görmüsünüz, sizi çiyninizdən vurub təbrik ediblər və fəxri fərman veriblər. Mükafat da elə həmin fərmandır.
Müharibə sosial lift kimi
Qriqori Kottanın ikinci qrup əlilliyi var: uşaqlıqda aldığı travmadan sonra bədəninin sağ tərəfi iflic olub. O, 71 yaşlı anası ilə köhnə taxta evdə yaşayır. Kiçik qardaşı Yevgeni Antonov uzun müddət həyatda öz yerini tapa bilməyib: fəhlə, qazanxana işçisi kimi çalışıb, içki aludəçiliyinə qapılıb, işini itirib.
2023-cü ilin qışında Yevgeni cəbhəyə getmək qərarına gəlib. O, bu barədə yaxınlarına demək olar ki, son anda deyib. Bir il ərzində bir neçə dəfə yaralanıb və evə buraxılıb. Spirtli içkidən sonra qardaşına deyirmiş: “Qrişka, mən öz yerimi tapmışam. Orada mənə yaxşıdır”. Ona xidmətini Petropavlovsk-Kamçatskidə davam etdirməyi təklif ediblər, amma o imtina edib: “Mənim orada ailəm, qardaşlarım var. Mən artıq ora öyrəşmişəm”.
“O, artıq müharibəsiz yaşaya bilmirdi”, – Qriqori deyir.
2024-cü ilin sentyabrında Yevgeni ilə əlaqə kəsilib. Əvvəlcə ailəsinə onun itkin düşdüyü bildirilib. Daha sonra ödənişləri almaq üçün onu həlak olmuş saymağı təklif ediblər. Ana və qardaşı uzun müddət imtina ediblər: “Tapılmayınca tanımayacağıq”. Amma onlara cavab veriblər: “Onu orada artıq tapa bilməyəcəksiniz”. Ailə razılaşıb.
Qriqorinin sözlərinə görə, ödəniş səkkiz milyon rubl (təqribən 112 400$) olub. Ana pulu dörd övladı arasında bölüb. Qriqori ilk növbədə üç ərzaq mağazasındakı borclarını bağlayıb: 400, 300 və 200 min rubl (təqribən 5620 – 2810$).
Sedankada ərzağa görə təxminən bir milyon rubl (təqribən 14000$) borc yığmaq istisna hal deyil, normadır. Kamçatkada ərzaq bahadır, xüsusilə də ucqar kəndlərdə. Bir litr süd 320 rubl (4.5$), on ədəd yumurta 280 rubl (3.95$), toyuğun bir kiloqramı isə 480 rubladır (6.75$).
“Pensiyalar azdır, iş yoxdur. Maaşa qədər borc götürürlər, sonra qaytarıb yenidən götürürlər”, – Kottı izah edir.
Keçmiş yerli deputat Andrey Antonov deyir ki, belə borc dəftərləri demək olar ki, hər mağazada var. Satıcılar nisyə yazırlar, çünki hamı bir-birini tanıyır, insan isə mağazaya rahatlıq üçün yox, uşaqlarına yemək almaq üçün gəlir.
Həlak olmuş qardaşına görə verilən pul Qriqoriyə motosiklet almağa imkan verib ki, anasını mağazaya aparsın və su dalınca getsin. Amma ev əvvəlki kimi qalıb: 1953-cü ildə tikilmiş, çürük, kifli. Kottının sözlərinə görə, vəd edilən təmirdən sonra fəhlələr ucuz kosmetik iş görüblər: çürümüş taxta divarlara plastik pəncərələr qoyub divarları alçıpanla örtüblər. “İndi orada rütubət yaranacaq və kif bütün evə yayılacaq”, – o deyir.
Ayılar, dəfnlər və cəbhədə olan ikinci oğul
Anna Koerkova məktəbdə aşpaz işləyir. O, işə hava qaralmış çıxır və ətrafa baxa-baxa gedir: Sedankada tez-tez ayılar görünür. Onlardan biri birbaşa onun eyvanının altında, itin yanında dayanmışdı. Başqa bir ayı gündüz vaxtı qadınların dayandığı mağazanın yanına çıxmışdı. Bir neçə dəqiqə sonra onu güllələyiblər.
Kamçatkanın digər kəndlərində təhlükəli ayıları izləyən və bəzən onları sadəcə yaşayış məntəqəsindən uzaqlaşdırmağa çalışan ov müfəttişləri var. Sedankada isə ov müfəttişləri yoxdur. Sakinlər deyirlər ki, ayılar aclıqdan gəlir. Çaylarda balıq azalır, qida tullantıları olan zibilliklər heyvanları insanlara tərəf çəkir.
Annanın evi də qəzalı vəziyyətdədir: eyvan laxlayır, döşəmələr əyilib, hamam və tualetdə dəliklər var, kif yenidən döşəməni sıradan çıxarıb. Elektrik naqilləri mütəmadi tüstülənir.
2022-ci ildə onun həyat yoldaşı Vladimir Akeyev təsadüfi işlər və mövsümi balıqçılıqla dolanırdı, sonra cəbhəyə getdi. Məzuniyyətə gələndə ailəsinə Moskvadan hədiyyələr gətirmişdi, çünki orada hər şey daha ucuz idi: televizorlar, noutbuklar, nəvələri üçün velosipedlər, həyat yoldaşı üçün geyim və bəzək əşyaları. Bu məzuniyyət onun son məzuniyyəti olub. 2024-cü ilin oktyabrında Vladimir həlak olub.
Anna bu barədə yalnız dördüncü gün xəbər tutub. Kənddə artıq çoxları bilirdi, amma deməyə qorxurdu. Ona xəbəri böyük oğlu verib. Vladimir qapalı tabutda dəfn olunub. Komandir deyib: “Orada dəqiq sizin ərinizdir, tabutu özümüz bağlamışıq”.
Atasının ölümündən bir il sonra, 2026-cı ilin fevralında Annanın 25 yaşlı böyük oğlu İvan da cəbhəyə yollanıb. Sedankada onun işi var idi: kanalizasiya çəkirdi. Amma məhkumluğu olduğuna görə cəbhə onu aradan qaldırmağın yoluna çevrilib. Anasının sözlərinə görə, hərbi komissarlıqdan ona zəng edib deyiblər: “Oğlunuz artıq cinayətkar deyil. Məhkumluğu silinib”.
Anna həyat yoldaşının ölümünə görə verilən pulu da əvvəlcə borclara xərcləyib: ərzaq mağazalarına 1,3 milyon rubl borcu var idi. Daha sonra oğullarına motosiklet və kvadrosikl alıb. 15 yaşlı kiçik oğlu Aleksandrın payına toxunmayıb: o böyüyəndə şəhərə köçməyə çalışmaq istəyirlər.
İndi Anna yenidən zəng gözləyərək yaşayır, bu dəfə oğlundan. O, sakitləşdirici dərmanlar qəbul edir, pis yatır və daim ağlayır.
“Dəstək gözəl səslənir, amma əslində yoxdur”
İtelmen əsilli, dörd uşaq anası Svetlana Zaxarova 2023-cü ildə keçmiş həyat yoldaşı Aleksandr Çevvini itirib. Onlar boşansalar da, birlikdə yaşamağa davam edirdilər. Aleksandr qazanxanada usta işləyirdi, sonra isə kənd sakinləri ilə birlikdə könüllü olaraq cəbhəyə yollanmışdı. Uşaqları və yaşlı anası onu fikrindən daşındırmağa çalışsalar da, o, oğlunun gözündə “qəhrəman olmaq” istəyirdi.
Cəbhədən Svetlanaya zəng edir və pul göndərməsini xahiş edirdi: motorlu mişar, maşın və termoelektrik generator almaq üçün. Ailə pul toplayıb göndərirdi. “Prezident döyüşçülərə dəstəkdən, ailələrə dəstəkdən danışır. Bu, gözəl səslənir, amma əslində belə bir dəstək yoxdur”, – Zaxarova deyir.
2023-cü ilin iyulunda Çevvin Donbasda Nikolskoye yaxınlığında həlak olub. O, rəsmi olaraq yalnız bir il sonra ölü elan edilib. Qalıqları Kamçatkaya çatdırmaq isə daha bir ilə yaxın çəkib. Sonradan məlum olub ki, tabutda onun bütün cəsədi yox, yalnız ayağının bir hissəsi var imiş. Həlak olanın anası heç olmasa bunu dəfn etməyə razılaşıb: oğlunun qalıqlarının torpağa tapşırılmadan qalmasına dözə bilməyib.
Sedankanın Mədəniyyət Evində vida mərasimi təşkil olunub: tabut, çıxışlar, Rusiya bayrağı, tabutun yanında kamuflyaj geyimində məktəblilər. Amma bu ritualın arxasında getdikcə daha çox boşluq hiss olunur. Zaxarovanın sözlərinə görə, əvvəllər kənd demək olar ki, tamamilə Putinə səs verirdi. İndi isə insanlar sadəcə əl yelləyərək deyirlər: “Onsuz da yaxşı heç nə baş verməyəcək”. Onun sözlərinə görə, kənddə çoxlu məyusluq və yas var. İnsanlar susur və heç nəyə inanmırlar.
Yerli xalqlar qanunlar, kvotalar və cərimələr arasında
Zaxarova hələ 2020-ci ildə Sedankada könüllü hərəkat yaratmışdı: təqaüdçülərə odun və təmir işlərində kömək edirdilər. Sonra başa düşüb ki, təkcə fiziki yardım kifayət deyil, səlahiyyət də lazımdır. O, yerli deputatlar şurasına seçilib və onun sədri olub.
Zaxarova prokurorluğa və administrasiyaya məktublar yazır, evlərin təmirinə nail olmağa çalışır, kif, qəzalı mənzillər və kanalizasiya problemlərinin araşdırılmasını tələb edirdi. Onun sözlərinə görə, cavablar ya formal olurdu, ya da ümumiyyətlə verilmirdi. Rayon parlamentinin iclaslarında onu nümayişkaranə bürokratiya qıcıqlandırırdı: insanlar çay içir və rəhbərin dediyi kimi səs verirdilər. O, milli kəndlərlə bağlı məsələ qaldıranda isə onun üstünə qışqırırdılar: “Heç nə danışmaq lazım deyil”.
Ayrı bir mövzu isə şimalın azsaylı yerli xalqlarının hüquqlarıdır. Zaxarova hesab edir ki, Kamçatkada bu xalqlar üçün nəzərdə tutulan federal təminatlar faktiki olaraq işləmir. Formal olaraq hakimiyyət balıq ovu üçün kvotalar müəyyən edir. 2025-ci ildə bu norma adambaşına illik 200 kiloqram olub. Amma Sedanka sakinləri icazə sisteminin özünü hüquqlarının pozulması hesab edirlər: onlar üçün balıqçılıq gəlir mənbəyi yox, ənənəvi həyat tərzinin bir hissəsidir.
“Biz kürüləmə çayı olan Napananın sahilində yaşayırıq, amma bizə ora çıxış məhdudlaşdırılır”, – Zaxarova deyir. Onun sözlərinə görə, ənənəvi təbiətdən istifadə əraziləri özəl balıqçılıq şirkətlərinə verilib, yerli sakinlər isə ata-baba balıq ovladıqları yerlərdən qovulur və cərimələnirlər.
Qriqori Kottını da müfəttişlər saxlayıblar. O, onlara açıq deyib: pensiya azdır, iş yoxdur, mən nə yeyim? Müfəttişlər onunla razılaşıblar, amma yenə də cərimə yazıblar.
Andrey Antonov bunu yerli xalqların həyat tərzinin məhv edilməsinin bir forması adlandırır: balığa görə cərimələr ödənilməz həddə çatır, bir neçə “kəsr” isə cinayət işinə çevrilə bilər. Əslində ailəsini dolandırmağa heç nəyi olmayan insanlar öz torpaqlarında brakonyerə çevrilirlər.
Problemlərin həlli əvəzinə abidə
Zaxarova 2022-ci ildə Tigil rayonunun yerli azsaylı xalqlar assosiasiyasını yaradıb. O, yerli xalqların hakimiyyətdə təmsil olunmasına çalışır, amma deyir ki, məmurlar onları heç müşavirələrə belə çağırmırlar. Fəallar özləri gəlib federal qanunlarla bağlı suallar verəndə isə onlara “hakimiyyət orqanlarını gözdən salmaqda” ittiham olunduqları deyilir.
Yerli məmurlar açıq şəkildə bildirirdilər ki, müharibə iştirakçılarının ailələrinə yardım olunur: odun, təmir və məişət məsələləri ilə bağlı kömək göstərilir. Zaxarova isə bunun doğru olmadığını deyir. Onun sözlərinə görə, Sedankaya heç bir könüllü göndərilməyib, odun isə yalnız bir dəfə, bir il sonra, birdəfəlik aksiya kimi gətirilib. O, vəd olunan yardımı almadıqlarını təsdiqləyən sakinlərin yazılı ərizələrini toplayıb.
Bununla yanaşı, 2024-cü ildə Sedankada Ukraynadakı müharibə iştirakçılarına abidə qoyulub. “Yaxşı, gözəl abidədir. Bəs o bizə nə verir?” – Zaxarova deyir. Onun sözlərinə görə, insanlara mənzil, balıq ovuna çıxış və iş lazımdır. Müharibə iştirakçıları geri qayıdır, amma işləməyə yer yoxdur.
Zaxarova özü kitabxanadakı işini itirib. O hesab edir ki, fəaliyyətinə görə işdən çıxarılıb. Onun sözlərinə görə, onu dəstəkləyənlərə də təzyiq başlayıb: yardımın olmadığını deyən müharibə iştirakçılarının həyat yoldaşlarını işdən çıxarırdılar.
İndi Svetlana məktəbdə sosial pedaqoq işləyir və “xüsusi hərbi əməliyyat muzeyi” ilə məşğul olur, Sedankadan olan həlak olmuş sakinlərin bioqrafiyalarını toplayır. Onun vəziyyəti paradoksaldır: o, eyni zamanda müharibə iştirakçısının dul qadını, məktəbdə “qəhrəman guşəsi”ni aparan şəxs və öz sözlərinə görə, FTX və “diskreditasiya” ittihamları ilə qorxudulan fəaldır.
Əvvəllər o, öz sözlərinə görə, “Putini ilahiləşdirirdi” və inanırdı ki, qanun və Konstitusiya onu qoruyacaq. İndi isə deyir: “Heç nə alınmadı”.
Sedanka hərbi şücaət kəndi elan ediləndə kəndin özündə heç bir təntənəli mərasim olmayıb. Sakinlər bunu sadəcə uzaqdan öyrəniblər. Heç bir müsbət dəyişiklik baş verməyib. Yalnız bir barakda damı təmir etməyə başlayıblar.
Təmir tələblərinə cavab olaraq məmurlar bəzən kəndin “tezliklə bağlanacağını” deyirlər. Yəni infrastrukturu bərpa etməkdənsə, insanları köçürmək daha asandır. Zaxarova da əvvəlcə keçmiş həyat yoldaşının ölümündən sonra getmək istəyib. Amma fikrini dəyişib.
“Mən burada özümə ev tikmək istəyirəm. Sedankada doğulmuşam. Kəndimiz üçün mübarizə aparmaq və onu qoruyub saxlamaq istərdim”, – o deyir.
Dövlət üçün Sedanka hərbi şücaət simvoluna çevrilib. Sakinləri üçün isə bura müharibənin kişiləri apardığı, ailələrə borclarını ödəmək üçün pul verdiyi, amma həmin kişilərin ümumiyyətlə getməsinə səbəb olan problemlərin heç birini həll etmədiyi yer olaraq qalır.
Rusiyada hərbi şücaət kəndi
