ՀՀ-ի հետ «պատերազմ չկա», բայց Ադրբեջանի ​​բյուջեի 20.8%-ը կուղղվի պաշտպանությանը. ինչո՞ւ

Ադրբեջանի պաշտպանական բյուջեն

Նոյեմբերի 4-ին Միլի Մեջլիսի՝ տնտեսական քաղաքականության, արդյունաբերության և ձեռներեցության հարցերով հանձնաժողովը քննարկել է Ադրբեջանի 2027 թվականի պետական ​​բյուջեի նախագիծը։ Ըստ փաստաթղթի՝ պաշտպանության և ազգային անվտանգության համար հատկացվել է 8,816 միլիարդ մանաթ (մոտ 5,19 միլիարդ դոլար), ինչը կազմում է բոլոր բյուջետային ծախսերի 20,8%-ը։

Հոկտեմբերի 2-ին «Ենի Ադրբեջան» («Նոր Ադրբեջան») կուսակցության համագումարում նախագահ Իլհամ Ալիևը հայտարարել է.

«Այսօր Ադրբեջանի և Հայաստանի միջև հակամարտություն չկա, պատերազմ չկա, սահմանին իրավիճակը հանգիստ է»։

Այնուամենայնիվ, նույն ելույթում Ալիևը երկրի ռազմական հզորության ամրապնդումը հայտարարել է «հիմնական նպատակներից մեկը»։ Պետք է նշել, որ Ադրբեջանն ու Հայաստանը դեռևս խաղաղության պայմանագիր չեն ստորագրել. որպես դրա նախապայման՝ Բաքուն պահանջում է փոփոխություններ կատարել Հայաստանի Սահմանադրության մեջ։

Եթե պատերազմ չկա, ապա ինչո՞ւ է պետական ​​բյուջեի մեկ հինգերորդ մասն ուղղվում այս նպատակին, և ի՞նչ է հայտնի պետական ​​ծախսերի ամենախոշոր հոդվածի մասին։

• Ադրբեջանի հետ տարաձայնությունների ֆոնին Թուրքիան կբացի՞ ՀՀ հետ սահմանը․ կարծիք Երևանից
• Ադրբեջանում նավթի դիմաց վճարվող գումարի մի մասն է մտնում բյուջե. ինչի՞ն է ուղղվում մյուսը
• Ադրբեջանի «գորշ կարդինալը» մեղադրվում է պետական դավաճանության մեջ

Ի՞նչ են պատմում թվերը

2023 թ.-ին Ադրբեջանի պաշտպանության և ազգային անվտանգության ծախսերը կազմել են 5,85 միլիարդ մանաթ (մոտ 3,45 միլիարդ ԱՄՆ դոլար), 2024 թ.-ին դրանք աճել են՝ հասնելով 6,56 միլիարդի (մոտ 3,86 միլիարդ ԱՄՆ դոլար), իսկ 2025 թ.-ին կազմել են 8,07 միլիարդ մանաթ (մոտ 4,75 միլիարդ ԱՄՆ դոլար)։ 2026 թ.-ի բյուջեով այս նպատակների համար նախատեսված էր 8,72 միլիարդ մանաթ (մոտ 5,13 միլիարդ ԱՄՆ դոլար), իսկ 2027 թ.-ի բյուջեի նախագծով՝ 8,82 միլիարդ մանաթ (մոտ 5,19 միլիարդ ԱՄՆ դոլար)։

Չորս տարվա ընթացքում այս ծախսերն աճել են մոտ 50%-ով, թեև աճի տեմպերը դանդաղում են։ Եթե 2025 թվականին աճը կազմել է 23%, 2027 թվականի համար կանխատեսվող աճը կազմում է ընդամենը 1,1%։ Ավելին, կառավարության կողմից նախկինում ներկայացված միջնաժամկետ ծրագրով նախատեսվում էր, որ մինչև 2030 թվականը այդ ծախսերը կնվազեն՝ հասնելով 7,97 միլիարդ մանաթի (մոտ 4,7 միլիարդ ԱՄՆ դոլար)։

Չնայած աճի դանդաղմանը՝ այս ծախսերը շարունակում են մնալ զգալի։ 2027 թվականին պաշտպանության և ազգային անվտանգության ծախսերը կկազմեն բյուջետային ծախսերի երկրորդ խոշորագույն կատեգորիան՝ զիջելով միայն տնտեսական գործունեությանը։ Կրթության ոլորտին կհատկացվի 5,1 միլիարդ մանաթ (մոտ 3 միլիարդ ԱՄՆ դոլար), իսկ առողջապահությանը՝ 2,08 միլիարդ մանաթ (մոտ 1,23 միլիարդ ԱՄՆ դոլար)։ Հետևաբար, այս երկու ոլորտների համար նախատեսված ընդհանուր ծախսերը 1,6 միլիարդ մանաթով (մոտ 942 միլիոն ԱՄՆ դոլարով) պակաս կլինեն, քան պաշտպանությանն ու ազգային անվտանգությանը ուղղվող գումարը։

Մեկ շնչին ընկնող հաշվարկով՝ պաշտպանության և ազգային անվտանգության ոլորտներում ծախսերը կկազմեն մոտ 858 մանաթ (մոտ 505 ԱՄՆ դոլար):

Մինչդեռ առողջապահության ոլորտում ծախսերը կկազմեն ընդամենը 203 մանաթ (մոտ 120 ԱՄՆ դոլար)։ Բացի այդ, նախատեսվում է, որ պետական ​​բյուջեի ծախսերը եկամուտները կգերազանցեն 3,15 միլիարդ մանաթով (մոտ 1,85 միլիարդ ԱՄՆ դոլարով)։

Նմանատիպ իրավիճակ է եղել նաև 2026 թ.-ին։ Ըստ Ֆինանսների նախարարության տվյալների՝ հունվար-սեպտեմբեր ընկած ժամանակահատվածում պաշտպանության և ազգային անվտանգության համար հատկացվել է 5,25 միլիարդ մանաթ (մոտ 3,09 միլիարդ ԱՄՆ դոլար), մինչդեռ կրթության ոլորտին ուղղվել է 3,12 միլիարդ մանաթ (մոտ 1,84 միլիարդ ԱՄՆ դոլար), իսկ առողջապահությանը՝ 954 միլիոն մանաթ (մոտ 562 միլիոն ԱՄՆ դոլար)։

Ռազմական խոշոր ծախսերը բնորոշ են ոչ միայն Ադրբեջանին։ Ըստ Ստոկհոլմի խաղաղության հետազոտությունների միջազգային ինստիտուտի (SIPRI) զեկույցի՝ 2025 թ.-ին ռազմական ծախսերը՝ որպես ՀՆԱ-ի մասնաբաժին, Ադրբեջանում կազմել են 6,5%, իսկ Հայաստանում՝ 6,1%, ինչը զգալիորեն գերազանցում է համաշխարհային միջին ցուցանիշը՝ 2,5%-ը։

Ըստ ՀՆԱ-ի նկատմամբ ռազմական ծախսերի մասնաբաժնի՝ Ադրբեջանը և Հայաստանը աշխարհում զբաղեցրել են համապատասխանաբար 6-րդ և 7-րդ տեղերը։

Այս ցուցանիշի աճի տեմպերով Ադրբեջանը զբաղեցրել է երկրորդ տեղը (զիջելով միայն Ուկրաինային)՝ արձանագրելով 1,4 տոկոս աճ։

Ադրբեջանի ներքին զորքերը կենթարկվեն նախագահին․ ինչի՞ կարող է հանգեցնել

Ընդդիմությունը կարծում է, որ այս քայլը նախագահի լիազորությունների վտանգավոր ընդլայնում է և կարող է օգտագործվել բողոքի ցույցերն ուժով ճնշելու համար։

Զինված ուժերի համար նախատեսված ծախսերը 2026 թ.-ի բյուջեում սահմանված 2,99 միլիարդ մանաթի (մոտ 1,76 միլիարդ ԱՄՆ դոլար) համեմատ կավելանան՝ 2027 թ.-ին հասնելով 3,37 միլիարդ մանաթի (մոտ 1,99 միլիարդ ԱՄՆ դոլար)։ Միաժամանակ, «պաշտպանական նշանակություն ունեցող հատուկ նախագծերի և միջոցառումների» ֆինանսավորումը կնվազի 4,5 միլիարդից մինչև 4 միլիարդ մանաթ (մոտ 2,65 միլիարդից մինչև 2,35 միլիարդ ԱՄՆ դոլար)։ Ազգային անվտանգության ոլորտի ծախսերը կկրճատվեն 520 միլիոնից մինչև 480 միլիոն մանաթ (մոտ 306 միլիոնից մինչև 282 միլիոն ԱՄՆ դոլար), իսկ սահմանապահ ծառայությանը հատկացվող միջոցները կավելանան՝ 540 միլիոնից հասնելով 550 միլիոն մանաթի (մոտ 318 միլիոնից հասնելով 323 միլիոն ԱՄՆ դոլարի)։ Այլ ծախսերը ևա կավելանան՝ 160 միլիոնից հասնելով 410 միլիոն մանաթի։

Ամենամեծ գումարը նախատեսված է «պաշտպանական նշանակություն ունեցող հատուկ նախագծերի և միջոցառումների» համար։ 2025 թվականին այդ նպատակներով ծախսվել է 4,58 միլիարդ մանաթ (մոտ 2,70 միլիարդ ԱՄՆ դոլար), ինչը կազմել է պաշտպանության և ազգային անվտանգության ընդհանուր ծախսերի 57%-ը։ Համեմատության համար նշենք, որ ըստ պաշտպանության հարցերով խորհրդարանական հանձնաժողովի նախագահ Զիյաֆետ Ասկերովի՝ 2023 թ.-ին այս կատեգորիայի համար հատկացված գումարները նույնիսկ բյուջեի լրացուցիչ 1 միլիարդ մանաթ (մոտ 588,3 միլիոն ԱՄՆ դոլար) վերանայումից հետո կազմել են 2,07 միլիարդ մանաթ (մոտ 1,22 միլիարդ ԱՄՆ դոլար)։

2027 թ.-ին այս կատեգորիայի մասնաբաժինը կնվազի՝ հասնելով 45%-ի, ինչը պայմանավորված է թե՛ պաշտպանությանն առնչվող հատուկ նախագծերի ֆինանսավորման կրճատմամբ, թե՛ զինված ուժերի ծախսերի 12,7%-անոց աճով։ Միաժամանակ, ֆինանսավորման չափը տարվա ընթացքում կարող է փոփոխվել, ինչպես տեղի ունեցավ 2023 թվականին՝ բյուջեում կատարված փոփոխություններից հետո։

Բյուջեի նախագծում այս միջոցների նպատակը նկարագրված է միայն ընդհանուր գծերով՝ պաշտպանունակության ամրապնդում և զինված ուժերի նյութատեխնիկական ապահովում։

Նշվում է, որ միջոցները հատկացվում են «սահմանված նպատակներին և կնքված պայմանագրերին համապատասխան»։

Ֆինանսների նախարարության պատրաստած՝ «Բյուջեն՝ քաղաքացիների համար» փաստաթղթում 2026 թ.-ին այս նախագծերի ֆինանսավորումը դասակարգված էր որպես կապիտալ ծախս։ Այդ նպատակով հատկացված 4,5 միլիարդ մանաթը 1,3 անգամ գերազանցում է Ղարաբաղի և Արևելյան Զանգեզուրի վերականգնման համար նախատեսված գումարը (մոտ 2,06 միլիարդ դոլար) և գրեթե տասն անգամ՝ նպատակային սոցիալական աջակցության համար հատկացված ծախսերը (մոտ 273,5 միլիոն դոլար)։

Այնուամենայնիվ, 2026 թ.-ի բյուջեի մասին օրենքում բացակայում է այս հոդվածով նախատեսված ծախսերի մանրամասն բացվածքը։ Փաստաթղթից հնարավոր չէ պարզել, թե կոնկրետ որ պայմանագրերն են ֆինանսավորվում, ովքեր են մատակարարները կամ սպառազինության ինչ տեսակներ են ձեռքբերվում։ Համեմատության համար նշենք, որ «Բյուջեն՝ քաղաքացիների համար» փաստաթղթում առանձին նշված են 35 միլիոն մանաթը (մոտ 20,6 միլիոն դոլար)՝ զինծառայողներին բնակարանով ապահովելու համար և 15,5 միլիոն մանաթը (մոտ 9,1 միլիոն դոլար)՝ բնակարանի վարձակալության սուբսիդավորման համար։

2027 թվականին այս երկու ուղղություններով նախատեսված ընդհանուր ֆինանսավորումը նվազելու է՝ 50,5 միլիոն մանաթից հասնելով 29,7 միլիոն մանաթի (մոտ 29,7 միլիոն դոլարից՝ 17,5 միլիոն դոլարի)։

Շատ երկրներում ռազմական գնումների վերաբերյալ մանրամասները գաղտնի են պահվում։ Այնուամենայնիվ, առանձին պայմանագրերի մասին տեղեկություններ երբեմն հայտնվում են լրատվամիջոցներում։ Օրինակ՝ հոկտեմբերին իսրայելական Elbit Systems ընկերությունը հայտարարեց հրթիռահրետանային համակարգերի մատակարարման շուրջ 235 միլիոն դոլար արժողությամբ պայմանագրի մասին՝ առանց նշելու գնորդին։ Իսրայելական Calcalist պարբերականը հայտնեց, որ պատվիրատուն Ադրբեջանն է, թեև ընկերությունն այդ տեղեկությունը չհաստատեց։ Միաժամանակ, ԶԼՄ-ների հաղորդմամբ՝ Պակիստանից JF-17 կործանիչ ինքնաթիռների ձեռքբերման պայմանագիրը գնահատվում է 1,6 միլիարդ դոլար։

Այսպիսով, պետական ​​բյուջեի գրեթե մեկ տասներորդ մասը բաժին է ընկնում ծախսային մեկ հոդվածի, որի մանրամասները շարունակում են փակ մնալ հանրության համար։

Ինչպե՞ս են իշխանությունները բացատրում այս ծախսերը

Սեպտեմբերին վարչապետ Ալի Ասադովը հայտարարեց, որ պաշտպանության և ազգային անվտանգության ծախսերը, «ինչպես միշտ», կմնան բյուջեի ամենախոշոր հոդվածներից մեկը։ Միաժամանակ նա նշեց, որ բյուջետային ծախսերի 44%-ն ուղղվելու է սոցիալական կարիքների բավարարմանը։

Նախագահ Իլհամ Ալիևը մատնանշեց երկրի ռազմական հզորության ամրապնդման անհրաժեշտության երկու պատճառ։ Առաջինը վերաբերում էր Հայաստանին։ Չնայած խաղաղության համաձայնագրի նախաստորագրմանն ու երկու երկրների միջև առևտրի մեկնարկին՝ Ալիևը, հղում կատարելով պատմական իրադարձություններին, հայտարարեց.

«…մենք պետք է զգոն լինենք և միշտ՝ ամեն օր լինենք նրանցից տասն անգամ ավելի ուժեղ»։

Երկրորդ պատճառը վերաբերում էր հարևան տարածաշրջաններում ընթացող պատերազմներին և հակամարտություններին։ Ըստ Ալիևի՝ հակամարտությունների նոր օջախներ են ի հայտ գալիս «հյուսիսում, հարավում և Մերձավոր Արևելքում», և չկան միջազգային մեխանիզմներ, որոնք ի վիճակի կլինեն կասեցնել դրանք։ Ուստի, նախագահի համոզմամբ՝ Ադրբեջանը պետք է ունենա այնպիսի ռազմական հզորություն, որ «ոչ ոքի մտքով անգամ չանցնի Ադրբեջանի դեմ որևէ սադրանք իրականացնել»։

Ալիևը խոստովանեց, որ երկիրն ունի նաև «այլ կարիքներ», այդ թվում՝ Ղարաբաղի վերականգնումը և բնակչության սոցիալական պայմանների բարելավումը։ Բայց նաև հավելեց.

«Եթե մենք չկարողանանք պաշտպանել մեզ, ապա մեր ցանկացած այլ նախագիծ ամբողջությամբ կկորցնի իր իմաստը»։

Տնտեսագետ Խալիդ Քերիմլին նույնպես նման տեսակետ է հայտնել. «Այս տարածաշրջանում առայժմ կայունություն չի ակնկալվում. ընդհակառակը, կանխատեսվում է լարվածության աճ»։

Ի՞նչ է նշանակում «տասն անգամ» ավելին՝ թվերով

Հայաստանի 2027 թ.-ի բյուջեի նախագծում Պաշտպանության նախարարության համար նախատեսված է մոտ 616,5 միլիարդ դրամ (մոտ 1,7 միլիարդ ԱՄՆ դոլար)։ Սա 9,5%-ով ավելի է 2026 թվականի ցուցանիշից, երբ պաշտպանական բյուջեն կրճատվել էր՝ հասնելով 563 միլիարդ դրամի։ Այսպիսով, ծախսերը փաստացի կվերադառնան 2025 թվականի մակարդակին։ Միաժամանակ, Ադրբեջանը պաշտպանության և ազգային անվտանգության համար հատկացրել է 8,8 միլիարդ մանաթ՝ մոտ 5,2 միլիարդ ԱՄՆ դոլար։

Այսպիսով, Ադրբեջանի ծախսերը մոտ 3 անգամ գերազանցում են Հայաստանի ծախսերը։ Հարկ է նշել, սակայն, որ Ադրբեջանի դեպքում այս թիվը ներառում է նաև ազգային անվտանգությանն ու սահմանապահ ծառայությանն ուղղվող գումարները։

Հայ քաղաքագետ Սուրեն Սուրենյանցը կարծում է, որ Բաքուն ձգտում է ամրապնդել իր ռազմական գերազանցությունից բխող քաղաքական ձեռքբերումները, քանի որ ուժերի ներկայիս հավասարակշռությունը հնարավոր չէ անվերջ պահպանել։ Միաժամանակ, նա նշում է, որ ներկայումս բավարար ապացույցներ չկան պնդելու, թե Ադրբեջանը պատրաստվում է նոր ռազմական էսկալացիայի։

Չնայած խաղաղության համաձայնագրի նախաստորագրմանը՝ ո՛չ Հայաստանը, ո՛չ էլ Ադրբեջանը չեն նախատեսում 2027 թվականին կրճատել իրենց ռազմական ծախսերը։ ՀՀ-ում նախատեսվում է այդ ծախսերի 9,5%-անոց, իսկ Ադրբեջանում՝ 1,1%-անոց աճ։

Արդյո՞ք խաղաղության համաձայնագրի ստորագրումը կհանգեցնի ռազմական ծախսերի կրճատման։ Ալիևի՝ «տասն անգամ ավելի ուժեղ» լինելու անհրաժեշտության մասին և հետագա հայտարարությունները վկայում են հակառակի մասին․

«Վաղն ամեն բան կլինի այնպես, ինչպես այսօր է»։

Խորհրդարանական հանձնաժողովներում քննարկվելուց հետո բյուջեի նախագիծը քննարկման կներկայացվի Միլլի Մեջլիսի լիագումար նիստում։ 2026 թ.-ի բյուջեի մասին օրենքում բացակայում էր «պաշտպանական նշանակության հատուկ նախագծեր և միջոցառումներ» կատեգորիայով ծախսերի մանրամասն բացվածքը, որի համար հատկացվել էր 4,5 միլիարդ մանաթ։

Ադրբեջանցի հովիվը մոլորվել և ապօրինի հատել է Հայաստանի սահմանը

Հայաստանի Ազգային անվտանգության ծառայությունը հայտարարել է, որ նա կվերադարձվի Ադրբեջան։

Հետևեք մեզ — Facebook | Youtube

Ադրբեջանի պաշտպանական բյուջեն