ՀՀ-ից Ադրբեջան արտահանում կարող է մեկնարկել. առկա խոչընդոտների մասին
Հայաստանից Ադրբեջան արտահանումը
Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը լրագրողների հետ զրույցում հայտարարել է, որ «առաջիկայում նաև ՀՀ-ից արտահանումներ կլինեն դեպի Ադրբեջան»։ Նա նաև նշել է, որ փոխադարձ առևտրի հարցն արդեն օրակարգում է։ Նրա խոսքով՝ 2025 թ․-ի սեպտեմբերին և 2026 թ․-ի հունվարին ադրբեջանցի մասնագետներն այցելել են Հայաստան՝ քննարկելու ենթակառուցվածքային, այդ թվում՝ էլեկտրահաղորդման գծերի, երկաթուղիների և խողովակաշարերի հետ կապված հարցեր։
Հայտարարությունը հնչում է երկու երկրների միջև իրական, բայց դեռևս խիստ ասիմետրիկ առևտրային հարաբերությունների ֆոնին, որոնք սկսեցին ձևավորվել 2025 թվականի օգոստոսին Վաշինգտոնում Խաղաղության հռչակագրի ստորագրումից հետո։
Պաշտոնական տվյալներ և թվեր
Ադրբեջանի պետական մաքսային կոմիտեի տվյալներով՝ 2026 թ․-ի հունվար-հուլիս ամիսներին Ադրբեջանը Հայաստան է արտահանել մոտ 17,4 միլիոն դոլարի ապրանքներ։ Արտահանումները հիմնականում կազմված են եղել նավթամթերքից, մասնավորապես՝ դիզելային վառելիքից և բենզինից։ Նույն ժամանակահատվածում Ադրբեջանի անուղղակի ներմուծումը Հայաստանից կազմել է ընդամենը 960 միլիոն դոլար։ Այս ցուցանիշն արձանագրվել է մարտ ամսին, իսկ հաջորդող ամիսներին նվազել է՝ հասնելով զրոյի։
2025 թ․-ի հոկտեմբերին տարանցման սահմանափակումների վերացումից և դեկտեմբերին վառելիքի առաջին մատակարարումների մեկնարկից հետո, Ադրբեջանն ապահովել է ինչպես ուղիղ արտահանում դեպի Հայաստան, այնպես էլ Ռուսաստանից և Ղազախստանից բեռների տարանցում, այդ թվում՝ հացահատիկի, պարարտանյութերի և այլ ապրանքների: Չնայած ծավալները մնում են փոքր, ուղղվածությունը փոխվել է. տասնամյակներ շարունակ փակ մնացած սահմանները փաստացի սկսել են բացվել:
Հայաստանից Ադրբեջան առևտրային արտահանումներ դեռևս չկան։ 2026 թ․-ի հունվարին ՀՀ Էկոնոմիկայի նախարար Գևորգ Պապոյանը հայտարարեց, որ կողմերը փոխանակել են փոխադարձ առևտրի համար պոտենցիալ ապրանքների ցանկեր։ Դրանց թվում են ալյումինե փայլաթիթեղը և դրա արտադրության համար նախատեսված հումքը, ֆերոմոլիբդենը, տեքստիլը, ծաղիկները, ջերմոցային արտադրանքը (ներառյալ լոլիկը և պղպեղը), կոնյակի արտադրության համար նախատեսված հումքը և այլ ապրանքներ։
Այս ցուցակների կոնկրետ բովանդակությունը և մատակարարման սպասվող ծավալները դեռևս պաշտոնապես չեն հրապարակվել։ Առևտրի հետագա զարգացումը կախված է ընկերությունների միջև կնքված համաձայնագրերից։
Ի՞նչ ապրանքներ և ինչո՞ւ հենց դրանք
Ադրբեջանցի փորձագետները նշում են, որ սկզբնական փուլում ավելի իրատեսական է թվում առևտուրը զարգացնել ոչ այնքան սննդամթերքի, որքան արդյունաբերական արտադրանքի և հումքի ոլորտում: Միլլի մեջլիսի տնտեսական քաղաքականության հանձնաժողովի անդամ, պատգամավոր Վյուգար Բայրամովը, հղում անելով նախնական գնահատականներին, 38 ապրանքների տարեկան առևտրաշրջանառությունը գնահատում է մինչև 300 միլիոն դոլար: Խոսքը վերաբերում է սննդամթերքին և արդյունաբերական ապրանքներին, ինչպես նաև հումքին։ Նա կարծում է, որ մոտ ապագայում երկրների միջև կարող են մեկնարկել ոչ միայն վառելիքի, այլև այլ ապրանքների փոխադարձ մատակարարումներ։
Տնտեսագետ Նաթիգ Ջաֆարլին նշում է, որ գործընթացը զարգանում է փուլերով։ Նրա խոսքով՝ Ադրբեջանն առավելություն ունի էներգետիկ ռեսուրսների առումով, մինչդեռ Հայաստանից հնարավոր արտահանումները կարող են ներառել գյուղատնտեսական արտադրանք, ձուկ, մրգեր և երկաթի հանքաքար։ Ադրբեջանը, սակայն, դեռևս ապրանքներ չի գնում Հայաստանից, և անհրաժեշտ ենթակառուցվածքները, այդ թվում՝ բանկային փոխանցումները, ապահովագրությունն ու պայմանագրային մեխանիզմները, դեռևս լիովին ձևավորված չեն։
Լիբերալ տնտեսագետների կենտրոնի նախագահ Ակիֆ Նասիրլին կարծում է, որ սննդամթերքը նույնպես կարող է լինել արտահանման թեկնածու, մասնավորապես՝ մրգերն ու բանջարեղենը, այդ թվում՝ ծիրան, դեղձ, բալ, լոլիկ և պղպեղ, ինչպես նաև ձուկ, հանքային ջուր և գինի։ Նա կարծում է, որ ռուսական շուկայի սահմանափակումները ստիպում են Երևանին փնտրել այլընտրանքային շուկաներ։
Ֆինանսների նախկին նախարար Ֆիկրետ Յուսիֆովն իր նախորդ ելույթներում հայտնել է հետևյալ դիրքորոշումը. եթե առևտրային հարաբերությունները վերականգնվեն, ապա Հայաստանի համար բացասական հաշվեկշիռն անխուսափելի կլինի, սակայն հանուն խաղաղության պետք է զարգացնել տնտեսական կապերը։
Փորձագիտական շրջանակներում լայնորեն տարածված է նաև այն կարծիքը, որ սնունդն ու խմիչքը հոգեբանորեն ավելի զգայուն ապրանքային կատեգորիաներ են: Մյուս կողմից, շինանյութերը, մալուխային և էլեկտրական արտադրանքը, արդյունաբերական հումքը, քիմիական արտադրանքն ու սպառողական ապրանքները կարող են շատ ավելի հանգիստ ընկալվել:
Հոգեբանական խոչընդոտ
Սա ամենախորը և զգայուն ասպեկտներից մեկն է: Caliber-ում հրապարակված փորձագիտական գնահատականներում նշվում է, որ 44-օրյա պատերազմի հիշողությունները դեռ թարմ են: Խանութների դարակներում «Արտադրված է Հայաստանում» պիտակով ապրանքների հայտնվելը սկզբնական փուլում կարող է ոչ միանշանակ ընդունվել՝ սկսած հետաքրքրասիրությունից մինչև սոցիալական ցանցերում ֆլեշմոբեր: Հատկապես կարևոր է սննդի և խմիչքների, այդ թվում՝ գինու և կոնյակի նկատմամբ վստահության հարցը: Որոշ սպառողների մոտ կարող են առաջանալ իրենց անվտանգության վերաբերյալ իռացիոնալ մտահոգություններ: Արդյունաբերական արտադրանքի և շինանյութերի դեպքում ծագման երկիրը սպառողների համար պակաս տեսանելի է, և նման ապրանքներ ընտրելու մոտեցումը, ընդհանուր առմամբ, ավելի պրագմատիկ է:
Անցումային շրջանում լիովին հավանական է անգլերեն կամ ռուսերեն չեզոք փաթեթավորումը կամ վերաբրենդավորումը։
Ադրբեջանական վառելիքի մուտքը հայկական շուկա արդեն իսկ նախադեպ է ստեղծել յուրատեսակ «տնտեսական զինադադարի» համար։ Նմանատիպ պրագմատիկ մոտեցումը կարող է աշխատել նաև հակառակ ուղղությամբ, բայց դա տեղի չի ունենա ավտոմատ կերպով։
Երկու հասարակություններում խաղաղության ձգտումը դեռևս չի նշանակում հարևան երկրի ապրանքների նկատմամբ դրական վերաբերմունք: Սահմանամերձ շրջանների առևտրականները, ովքեր ցանկացել են անանուն մնալ, ինչպես նաև 1990-ականներից ի վեր Վրաստանի միջով ոչ պաշտոնական ուղիներով «վերարտահանման» փորձ ունեցող ձեռնարկատերերը նշում են, որ ժամանակի ընթացքում որոշիչ գործոններ կարող են դառնալ գինն ու որակը: Սակայն այդ գործընթացը կարող է տարիներ տևել:
Իրական խոչընդոտներ և վերջնաժամկետներ
Սերտիֆիկացման, բուսասանիտարական վերահսկողության, մաքսային ընթացակարգերի, բանկային փոխանցումների և ապահովագրության հարցերը դեռևս լիովին կարգավորված չեն։
Լոգիստիկան հիմնականում իրականացվում է Վրաստանի միջոցով: Ուղիղ երկաթուղային կապն ու TRIPP-ը դեռևս գտնվում են անհրաժեշտ ենթակառուցվածքների ստեղծման փուլում: Այնուամենայնիվ, մրցակցությունը մնում է բարձր. շուկայում արդեն իսկ կան մատակարարներ Թուրքիայից, Ռուսաստանից և Իրանից, ինչպես նաև տեղացի արտադրողներ: Հայկական ապրանքների մրցունակությունը կախված կլինի դրանց գնից, որակից և լոգիստիկ ծախսերից:
Լավատեսական սցենարի դեպքում արդյունաբերական արտադրանքի և հումքի փոքր մատակարարումները կարող են մեկնարկել մի քանի ամսվա կամ մեկ տարվա ընթացքում:
Իրատեսական սցենարի համաձայն՝ առևտուրն աստիճանաբար կընդլայնվի 1-3 տարվա ընթացքում:
Վատատեսական սցենարի պարագայում քաղաքական տատանումների և հանրային արձագանքի պատճառով գործընթացը կարող է զգալիորեն ավելի երկար տևել:
Ինչի՞ն պետք է ուշադրություն դարձնել
Կարևոր ցուցիչների թվում կարող են լինել Հայաստանից առաջին իրական առևտրային փոխադրումների հայտնվելը մաքսային վիճակագրությունում, բանկային փոխանցումների մեխանիզմների գործարկումը, պոտենցիալ ապրանքների ցանկի պաշտոնական հաստատումը, ինչպես նաև Bravo, Araz և այլ մանրածախ առևտրի ցանցերի գնումների քաղաքականության փոփոխությունները։
Անհրաժեշտ է նաև Երկու երկրներում անցկացնել անկախ հարցումներ և սոցիոլոգիական հետազոտություններ՝ «Արտադրված է …» պիտակով ապրանքների նկատմամբ հանրային վերաբերմունքը գնահատելու համար։ Առանց նման տվյալների հայտարարությունները կմնան մտադրությունների մակարդակում։
Հետևեք մեզ — Facebook | Youtube
Հայաստանից Ադրբեջան արտահանումը
