Qarabağa 140 min nəfərin qayıdışı planlaşdırılırdı, 40 mini qayıdıb: proqram niyə geridə qalıb?
Qarabağa qayıdış
Azərbaycan 8 noyabrda Zəfər Gününü qeyd edəcək. Bu ilin sonunda isə “Böyük Qayıdış” adlanan birinci dövlət proqramının müddəti başa çatır. Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, oktyabrın 1-nə qədər Qarabağ və Şərqi Zəngəzura 40 520 keçmiş məcburi köçkün qayıdıb.
Lakin proqrama görə, 2026-cı ilin sonuna qədər 140 min nəfərin qayıtması planlaşdırılırdı. Proqramın bitməsinə üç ay qalmış hədəfin təxminən 29 faizi yerinə yetirilib.
“CAMnyus” olaraq qayıdışın sosial problemləri barədə 2025-ci ildə yazmışdıq. Bu dəfə isə sual başqadır:
Birinci proqram bitərkən hədəfin niyə üçdə biri belə yerinə yetirilməyib və ikinci proqram nəyi dəyişə bilər?
Rəqəmlər nə deyir?
| Göstərici | Hədəf | Son rəqəm |
|---|---|---|
| Qayıdan keçmiş məcburi köçkün | təxminən 140 000 nəfər | 40 520 nəfər (1 oktyabr) |
| Yaşayış məntəqəsi | 100 | 47 (sentyabr) |
| Minadan təmizlənmiş ərazi | 280 000 hektar | təxminən 300 000 hektar (sentyabr) |
| Vəsait | 32 milyard manatdan çox | 25 milyard manatdan çox (2020-2026) |
Mənbə: rəsmi dövlət portalı, Dövlət Statistika Komitəsi, Baş nazir Əli Əsədov, Minatəmizləmə Agentliyi (ANAMA).
Temp artır. İlin əvvəlində qayıdanların sayı 26 014 nəfər idi, yəni son doqquz ayda 14 506 nəfər köçüb. Bu temp davam etsə, qalan təxminən 100 min nəfər üçün daha 5 il lazım olacaq.
Tez-tez səslənən 96 068 rəqəmi isə bölgədə yaşayan, işləyən və təhsil alanların ümumi sayıdır. Prezident İlham Əliyev yanvarda demişdi ki, ilin sonuna qədər burada “120, 130, 140 min əhali” yaşayıb çalışa bilər, amma işin icrası uzana bilər:
“Mən hamıya dedim, bax, ictimaiyyətə də deyə bilərəm ki, heç vaxt heç bir tarix qoymamışam”.
Proqramın özündə isə hədəf 2026-cı ilin sonuna aiddir.
Müsavat Partiyasının başqan müavini Razim Əmiraslanlı Meydan TV-yə deyib ki, 47 məntəqənin təxminən 20-si yenidən bərpa edilib, qalanları isə 2023-cü ildə Azərbaycanın nəzarətinə keçən kəndlərdir.
Həmin il bölgənin təxminən 100-120 min erməni sakini Ermənistana köçməyə məcbur olub. Yerevan bunu etnik təmizləmə adlandırır, Bakı isə ermənilərin Azərbaycan vətəndaşlığını qəbul edərək qayıda biləcəyini bildirir.
Pul haraya gedib?
Baş nazir Əli Əsədov sentyabrda bildirib ki, 2020-ci ildən bəri bölgənin bərpasına büdcədən 25 milyard manatdan çox vəsait ayrılıb.
Bu ilin büdcəsində 3,5 milyard manat nəzərdə tutulub. Maliyyə Nazirliyinin məlumatına görə, doqquz ayda 1,76 milyard manat xərclənib. Bunun 891,8 milyon manatı infrastruktura, 692,5 milyon manatı təhsil, səhiyyə və mədəniyyət layihələrinə gedib.
Əliyev ardıcıllığı belə izah edib: “İnfrastruktur layihələri icra edildikcə təbii ki, evlərin tikintisinə daha böyük vəsait veriləcək”.
Tənqidçilər isə əsas problemi şəffaflıqda görürlər. Meydan TV yazır ki, proqramın illər üzrə icrasına dair açıq hesabat yoxdur, monitorinqi aparan mərkəzin saytında da nəticələr dərc edilmir.
Minalar nə qədər mane olur?
ANAMA-nın məlumatına görə, təkcə oktyabrda 979 mina və 3070 partlamamış hərbi sursat tapılıb. Agentlik aprelə qədər 2020-ci ilin noyabrından bəri 421 nəfərin zərər çəkdiyini, onlardan 72-sinin həlak olduğunu bildirmişdi. Sədr Vüqar Süleymanov sentyabrda təmizlənmiş ərazilərə daşqınla yenidən mina gəlməsi hallarının da olduğunu deyib.
Jurnalist Tapdıq Fərhadoğlu “Kavkazski Uzel” saytına deyib ki, ərazinin əhəmiyyətli hissəsi 10-15 ilə yaşayış üçün yararlı ola bilər, dağlıq yerlərdə isə tam bərpa 20-30 il çəkə bilər.
İqtisadçı Natiq Cəfərli isə tempi müdafiə edir. O, eyni saytda rəsmi statistikanı etibarlı sayıb və mərhələli qayıdışın təhlükəsizliyə nəzarəti asanlaşdırdığını deyib. Onun sözlərinə görə, tarix və rəqəmlərə ilişib qalmaq lazım deyil, çünki “bunlar sovet beşillik planları deyil”.
Ev var, bəs iş varmı?
Analitik Toğrul Cuvarlı “Kavkazski Uzel”ə deyib ki, evlə birlikdə verilən 12 sotluq torpaqda kənd təsərrüfatını inkişaf etdirmək mümkün deyil, iri təsərrüfatlar isə əhaliyə aşağı maaşlı muzdlu iş təklif edir. Cəfərli də xatırladır ki, 1990-cı illərin sonundakı aqrar islahatda məcburi köçkünlər torpaq almayıb və indi onlara özəl sahə verilməlidir.
Müsavat Partiyasının başqan müavini Razim Əmiraslanlı Meydan TV-yə bunu belə ifadə edib:
“Əgər kənddə ev var, amma iş yoxdur, torpaqdan istifadə imkanı məhduddur, biznes qurmaq çətindir və insan gəlir əldə etmək üçün yenidən başqa şəhərə getməli olursa, buna tam mənada Böyük Qayıdış demək çətindir”.
Ağdərənin Vəngli kəndinə köçən Aytac Əmircanlı AzadlıqRadiosuna 10 aydır məşğulluq idarəsində qeydiyyatda olduğunu, kənddə aptek və ictimai nəqliyyat olmadığını deyib. Onun sözlərinə görə, “əksəriyyəti artıq evinin qapısını bağlayıb Bakıya gedir”.
Prezidentin köməkçisi Hikmət Hacıyev isə, sakinlərə şikayətlərini video çəkib yaymaq əvəzinə birbaşa onlara müraciət etməyi tövsiyə edib.
Deputat Aqil Abbas oktyabrın 30-da parlamentdə deyib ki, təxminən 10 min ağdamlının Ağdamda qeydiyyatı yoxdur və onlar məcburi köçkün sayılmır. Spiker Sahibə Qafarova etiraz edib: “Bu qədər iş görülür və niyə bu işlərə ləkə salırsınız”.
İkinci proqram nəyi dəyişə bilər?
Əsədov sentyabrda ikinci proqramın layihəsinin prezidentə təqdim olunduğunu bildirib, birinci proqramın isə “uğurla icra olunduğunu” deyib. Yeni proqramın hədəfləri hələlik açıqlanmayıb. Maliyyə Nazirliyinin proqnozuna görə, 2027-2030-cu illərdə bərpaya 13,2 milyard manat xərclənəcək.
İyulda təsdiqlənən düzəlişlərə görə, dövlətin təklif etdiyi evdən imtina edən adam məcburi köçkün statusunu itirir. Hüquq müdafiəçiləri bunu könüllü qayıdış prinsipinə zidd sayırlar, hökumətə yaxın media isə mülkiyyət hüququnun bərpası kimi təqdim edir.
Əmiraslanlı birinci proqramın tam auditini istəyir. Onun fikrincə, yeni proqramda binaların yox, işlə təmin olunan adamların və torpaq verilən ailələrin sayı göstərilməlidir.
Birinci proqramın bitməsinə iki aydan az qalıb. Yanvarda səslənən 120-140 min proqnozuna qarşı son rəqəm 96 068 nəfərdir, onların 40 520-si keçmiş məcburi köçkündür.
Qarabağa qayıdış
