İslam maliyyəsi və yaşıl keçid: Azərbaycanın diversifikasiya strategiyasında yeni səhifə açılır?
Azərbaycan İslam bankı
Neft qiymətlərinin qlobal bazarlarda davam edən dəyişkənliyi və neft-qaz sektorunun uzunmüddətli məhdudiyyətləri Azərbaycan iqtisadiyyatı qarşısında diversifikasiya məsələsini strateji prioritetə çevirib.
Ölkənin gələcək iqtisadi sabitliyi artıq yalnız karbohidrogen ehtiyatlarından asılı ola bilməyəcəyi üçün qeyri-neft sektorunun inkişafı, yeni maliyyə alətlərinin tətbiqi və dayanıqlı investisiya mənbələrinin cəlb edilməsi vacib şərtə çevrilib.
Rəsmi proqnozlara görə, 2026-cı ildə qeyri-neft sektorunun ÜDM-də payının təxminən 75,8 %-ə çatması, büdcə gəlirlərində isə qeyri-neft mənbələrinin payının 57 %-ə yüksəlməsi gözlənilir. Bu dinamika fonunda Mərkəzi Bankın İslam maliyyəsi üzrə “sandbox” rejimini tətbiq etməsi və ilk sukuk (İslam istiqrazları) emissiyasına hazırlıq işləri, eləcə də “Finnfund”un iyul 2026-cı ildə Bank Respublikaya 15 milyon avro ekvivalentində yaşıl maliyyə və kiçik-orta sahibkarlığa (KOS) dəstək krediti kimi addımlar xüsusi aktuallıq qazanıb.
Bu proseslər Azərbaycanın iqtisadi diversifikasiya strategiyasında İslam maliyyəsi və yaşıl keçidin real töhfə verə biləcəyi sualını gündəmə gətirir.
İslam maliyyəsinin Azərbaycanda indiki vəziyyəti
Azərbaycanda İslam maliyyəsinin institusional əsasları hələ formalaşma mərhələsindədir. Mərkəzi Bankın təsdiqlədiyi “2024-2026-cı illərdə maliyyə sektorunun inkişaf Strategiyası” çərçivəsində 2026-cı ilin ilk yarısında iki bank – “Rabitəbank” və “Azərbaycan Beynəlxalq Bankı” (ABB) “sandbox” (xüsusi tənzimləmə) rejimində İslam maliyyə məhsullarını təklif etməyə başlayıb. Bu məhsullar arasında murabaha əsasında daşınmaz əmlak və daşınar əmlakın maliyyələşdirilməsi yer alır. Sınaq müddəti 2027-ci ilin aprelinə qədər davam edəcək.
Mərkəzi Bank sədri Taleh Kazımovun İslam İnkişaf Bankının (İİB) Bakıda keçirilən 2026-cı il İllik Toplantıları çərçivəsində verdiyi açıqlamaya görə, ölkədə ilk sukuk emissiyası üçün hüquqi və institusional baza İİB Qrupu ilə birgə layihə çərçivəsində hazırlanır. 2026-cı ilin sonuna qədər qanunvericilik paketinin təsdiqi planlaşdırılır. Takaful (İslam sığortası) və digər yeni məhsulların tətbiqi də strategiyada nəzərdə tutulub.
“Fitch Ratings”in may 2026-cı il qiymətləndirməsinə əsasən, yaxın perspektivdə “İslam pəncərələri” modeli (ənənəvi banklarda İslam məhsulları bölməsi) üstünlük təşkil edəcək, tamhüquqlu müstəqil İslam banklarının yaradılması isə daha sonrakı mərhələyə saxlanılacaq. İİB İnstitutunun iyun 2026-cı ildə dərc etdiyi “Azərbaycanda İslam Maliyyəsi: Yeni Zəminlər Açılır” hesabatında isə 2035-ci ilədək İslam bank aktivlərinin təxminən 2,7 milyard ABŞ dollarına çata biləcəyi proqnozlaşdırılır. Bu göstəricilər prosesin hələ ilkin, lakin sistemli şəkildə irəlilədiyini göstərir.
İqtisadi faydalar və investor cəlbi
İslam maliyyəsinin tətbiqi Azərbaycana bir sıra iqtisadi üstünlüklər vəd edir. İlk növbədə, Körfəz ölkələri (Səudiyyə Ərəbistanı, BƏƏ, Qətər) və İslam İnkişaf Bankı Qrupundan potensial kapital axını gözlənilir. Bu investorlar üçün sukuk kimi şəriətə uyğun alətlər cəlbedicidir; onlar həm də Azərbaycanın investisiya dərəcəli reytinqinə və strateji coğrafi mövqeyinə diqqət yetirirlər.
Kiçik və Orta Sahibkarlıq (KOS) sektoru üçün əlçatan maliyyələşmənin artması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Murabaha və icarə əsaslı məhsullar faiz yükü daşımadığı üçün dini dəyərlərə həssas sahibkarlar arasında daha geniş yayına bilər. Bunun maliyyə inklüzivliyini artıraraq kiçik biznesin inkişafına töhfə verəcəyi proqnozlaşdırılır.
Diversifikasiya baxımından yeni maliyyə mənbələrinin yaranması neft gəlirlərindən asılılığı azaldacaq, büdcə və investisiya portfelini genişləndirəcək. İİB hesabatında qeyd olunan potensial artım trayektoriyası göstərir ki, uğurlu tətbiq halında İslam maliyyəsi ölkənin ümumi maliyyə dərinliyini artıra bilər. Bununla yanaşı, yaşıl layihələrin maliyyələşdirilməsi üçün əlavə resurslar cəlb etmək imkanı da yaranır.
Əsas çətinliklər və məhdudiyyətlər
Bütün potensiala baxmayaraq, proses bir sıra ciddi çətinliklərlə üzləşir. Qanunvericilik bazası hələ tam yetkin deyil; “sandbox” müvəqqəti sınaq rejimidir və genişmiqyaslı fəaliyyət üçün tam hüquqi çərçivə tələb olunur. Bu, investorların uzunmüddətli etibarını məhdudlaşdıra bilər.
Bazarın yetkinlik səviyyəsi aşağıdır. Əhali və sahibkarlar arasında İslam maliyyəsi məhsulları barədə məlumatlılıq kifayət qədər deyil; bu da tələbin formalaşmasını ləngidir. Şəriət üzrə mütəxəssis və risklərin idarə edilməsi üzrə peşəkar çatışmazlığı da ciddi maneədir – məhsulların şəriətə uyğunluğu və eyni zamanda maliyyə dayanıqlılığı təmin edilməlidir.
Kiçik daxili bazar və güclü rəqabət də nəzərə alınmalıdır. Ənənəvi banklar artıq möhkəm mövqe tutub; yeni alətlərin rəqabətədavamlı olması üçün əlavə üstünlüklər (məsələn, daha çevik şərtlər, dövlət dəstəyi) tələb olunacaq. Bu çətinliklər İslam maliyyəsinin qısa müddətdə kəskin dönüş yaradacağını gözləməyi çətinləşdirir.
Regional müqayisə: Qazaxıstan və Türkiyə
Qazaxıstan və Türkiyə təcrübəsi Azərbaycan üçün mühüm müqayisə nöqtəsidir. Qazaxıstan 2010-cu illərin əvvəllərindən İslam maliyyəsi qanunvericiliyini qəbul edib, tamhüquqlu İslam bankları (məsələn, Al Hilal Bank) fəaliyyət göstərir. Mərkəzi Asiyada pioner ölkələrdən biri olsa da, İslam banklarının ümumi bank sektorundakı payı hələ də 1,5 %-dən aşağı qalır. Tənzimləmə bazası daha inkişaf etmişdir.
Türkiyədə isə iştirak bankçılığı (İslam bankçılığı) sektoru daha yetkindir. 1980-ci illərdən başlayan proses bu gün bir neçə ixtisaslaşmış bankı (Kuveyt Türk, Albaraka Türk, Ziraat Katılım və s.) əhatə edir; dövlət dəstəyi və aktiv sukuk bazarı ilə sektor əhəmiyyətli paya malikdir. Hökumətin strateji yanaşması inkişafı sürətləndirib.
Azərbaycan isə hazırda “sandbox və ilk sukuk hazırlığı” mərhələsindədir. Bu, Qazaxıstan və Türkiyənin keçdiyi ilkin mərhələlərə uyğundur, lakin hələ onların bugünkü yetkinlik səviyyəsinə çatmayıb. Azərbaycanın üstünlüyü İİB-in aktiv dəstəyi və son illərdə artan beynəlxalq maraqdır.
Yaşıl keçid və İslam maliyyəsinin kəsişməsi
İslam maliyyəsi ilə yaşıl keçid arasında təbii uyğunluq mövcuddur. Hər iki yanaşma etik prinsiplərə, real iqtisadi fəaliyyətə və zərər vurmayan investisiyaya əsaslanır. “Finnfund”un 9 iyul 2026-cı ildə Bank Respublikaya verdiyi 15 milyon avro ekvivalentində kreditin bir hissəsi məhz yaşıl layihələrə və KOS-lara yönəldiləcək; bu, praktiki nümunədir.
Yaşıl sukuk və ESG (ətraf mühit, sosial məsuliyyət, idarəetmə) prinsipləri İslam maliyyəsinin çərçivəsinə uğurla inteqrasiya oluna bilər. Bu, Azərbaycanın dayanıqlı inkişaf məqsədlərinə (məsələn, bərpa olunan enerji, yaşıl infrastruktur) töhfə vermək potensialını artırır. Belə sinerji həm daxili, həm də xarici investorlar üçün əlavə cəlbedicilik yaradır.
Azərbaycan İslam bankı
