Meloninin Bakı səfəri: Avropa dəyərlər və enerji ehtiyacları arasında kompromis axtarır - Rəy
Corcia Meloni Bakıda
İtaliyanın Baş naziri Corcia Meloni üçün mayın 4-də Bakıya səfər sadəcə qaz sazişlərinin davam etdirilməsi ilə bağlı deyil. Səfəri formalaşdıran bir neçə amil var:
- Avropa Rusiyanın enerji resurslarından uzaqlaşır və alternativlər axtarır,
- Cənubi Qafqaz münaqişədən sonrakı normallaşma prosesinin həssas mərhələsindədir,
- Azərbaycan getdikcə regional enerji mərkəzi kimi mövqeyini gücləndirir.
Meloni Bakıya Ermənistandan gəlib, burada o, 8-ci Avropa Siyasi Birliyi sammitində iştirak edib.
Bu isə Romadan Bakıya göndərilən siyasi mesajın İrəvanla sıx bağlı olduğunu göstərir.
Səfər yalnız İtaliya-Azərbaycan münasibətləri ilə məhdudlaşmır. O, həmçinin Cənubi Qafqazın Avropanın enerji təchizatı, nəqliyyat əlaqələri və təhlükəsizlik sahəsində artan rolunu əks etdirir.
“Camnyus”un materiallarında istifadə olunan terminlər və toponimlər, fikir və ideyalar yalnız konkret yazı müəllifinin şəxsi mövqeyini və ya konkret icmanın mövqeyini əks etdirir və heç də həmişə “Camnyus” və onun ayrı-ayrı əməkdaşlarının mövqeyi və fikri ilə üst-üstə düşmür.
Görüş çərçivəsində razılaşdırılan əsas məsələlər
- Mədəniyyət və ərzaq təhlükəsizliyi sahəsində bu gün konkret razılaşmalar əldə edilib;
- Enerji əməkdaşlığının genişləndirilməsi: Azərbaycan qazının İtaliyaya ixracının artırılması, Trans-Adriatik boru kəmərinin (TAP) genişləndirilməsi istiqamətində danışıqlar aparılıb və razılıq əldə edilib;
- Müdafiə və hərbi-texniki əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi: birgə layihələr, birgə istehsalat, italyan texnologiyaları ilə Azərbaycan maliyyə resurslarının birləşdirilməsi;
- 2026-cı ilin ikinci yarısında Bakıda Azərbaycan-İtaliya biznes forumunun keçirilməsi qərarı.
- İki ölkə arasında daimi siyasi koordinasiya mexanizminin yaradılması və gələcək prioritetlərin birgə müəyyənləşdirilməsi;
- İtaliya şirkətlərinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun bərpasındakı iştirakının genişləndirilməsi və investisiyaların artırılması
Azərbaycan-İtaliya münasibətlərinin tarixi və iqtisadi fonu
İtaliya-Azərbaycan münasibətlərinin əsas dayağı çoxdan enerjidir, amma artıq təkcə enerji deyil.
İki ölkə arasında strateji tərəfdaşlıq bəyannamələri 2014 və 2020-ci illərdə imzalanıb. Bu siyasi çərçivə iqtisadi rəqəmlərdə də görünür: İtaliya Azərbaycanın əsas ticarət tərəfdaşıdır. Yanvarda keçirilən hökumətlərarası komissiyanın altıncı iclasında Bakı rəsmi şəkildə İtaliyanın ölkənin xarici ticarət dövriyyəsinin 25 faizini, ixracının isə 46,7 faizini təşkil etdiyini açıqlayıb.
Əliyev də dünənki bəyanatında ötən il ticarət dövriyyəsinin təxminən 12 milyard dollar olduğunu deyib.
Azərbaycanda təxminən 130 İtaliya şirkətinin fəaliyyəti, Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda 23 layihənin məhz italiyalı tərəfdaşlarla bağlanması bu münasibətlərin artıq “neftdən sonrakı” mərhələyə keçdiyini göstərir. Bununla belə, əsas sütun yenə də qazdır.
Əliyevin verdiyi məlumata görə, Azərbaycan ötən il 25 milyard kubmetr təbii qaz ixrac edib, bunun 9,5 milyard kubmetri İtaliya bazarına gedib.
Yanvardakı rəsmi məlumata görə, TAP indiyədək Avropaya 54,3 milyard kubmetr, təkcə İtaliyaya isə 45,4 milyard kubmetr qaz çatdırıb. Azərbaycan Energetika Nazirliyi 2025-ci ildə TAP-ın İtaliya qaz tələbatının təxminən 15 faizini ödədiyini də bildirib.
Eyni vaxtda, münasibətlər investisiya xətti ilə dərinləşir: nazirliyin yanvarda açıqladığı məlumatına əsasən, SOFAZ-ın İtaliyadakı portfeli 2,8 milyard dollara çatıb.
2025-ci ildə isə fond İtaliyada 402 meqavatlıq günəş enerjisi portfelində 49 faiz pay almaq barədə razılaşma imzalayıb. Bu, Bakı-Roma münasibətlərinin fosil yanacaqdan yaşıl keçidə doğru ehtiyatla genişlənməyə başladığının göstəricisi hesab edilə bilər.
Səfərin xronologiyası və rəsmi mesajlar
Səfərin tonunu Meloninin özü müəyyənləşdirib. O, Bakıda açıq şəkildə bildirib ki, 13 ildir heç bir İtaliya Baş naziri Azərbaycana rəsmi səfər etməyib və bu boşluğu doldurmaq lazım idi.
Onun sözlərinə görə, tərəflər əməkdaşlığı “daimi siyasi koordinasiya” formatına keçirmək, prioritetləri birgə müəyyənləşdirmək barədə razılaşıblar. Meloni həmçinin 2026-cı ilin ikinci yarısında Bakıda biznes-forum keçirməyi planlaşdırdıqlarını açıqlayıb. Bu, səfərin dərhal böyük sazişlər imzalamaqdan daha çox, yeni bir siyasi-iqtisadi gündəliyi rəsmiləşdirmək məqsədi daşıdığını kimi də oxuna bilər.
Rəsmi bəyanatlardan görünən digər məqam odur ki, gündəlik enerji ilə məhdudlaşmayıb. TAP-ın gələcək genişlənməsi, investisiyaların yeni layihələrə yönəldilməsi, hərbi-texniki əməkdaşlıq, birgə istehsal, aerokosmik sahə, dəniz təhlükəsizliyi və kritik infrastrukturun qorunması da müzakirə olunub.
Meloni Azərbaycanı Avropa ilə Asiya arasında “əsas hab”, İtaliyanı isə Avropa bazarına “imtiyazlı qapı” kimi təqdim edib. O, eyni zamanda, İran böhranı ilə bağlı Bakının İtaliya vətəndaşlarının təxliyəsinə və Tehrandakı səfirliyin müvəqqəti olaraq Bakıya köçürülməsinə yardımını xüsusi vurğulayıb. O, Ermənistanla münasibətlərin normallaşmasına dair dəstəyini də təkrar edib və 2026-cı ili bu baxımdan əhəmiyyətli il adlandırıb.
Bu səfərin geosiyasi mənası
Avropa enerji təhlükəsizliyi baxımından Azərbaycan indi “əvəzləyici nəhəng” deyil, amma “strateji sığorta”dır. Avropa Komissiyası 2026-cı ildə də Bakının Rusiyadan uzaqlaşma siyasətində mühüm rol oynadığını, Cənub Qaz Dəhlizi vasitəsilə gələn qazın daha etibarlı və şaxələndirilmiş təchizata xidmət etdiyini bildirib.
Eyni rəsmi məlumatlar göstərir ki, Azərbaycan və SOCAR 2025-ci ildə Aİ ölkələrinə təxminən 13 milyard kubmetr qaz verib, halbuki Aİ hələ həmin il 35 milyard kubmetr rus qazı idxal edib. Başqa sözlə, Bakı Moskvanı tam əvəz etmir; amma marşrut və mənbə müxtəlifliyi yaradır, xüsusən də İtaliya kimi cənub giriş nöqtələri üçün.
2022-ci il Aİ-Azərbaycan memorandumunda 2027-yə qədər ən azı 20 milyard kubmetrlik hədəf qoyulsa da, bunun gerçəkləşməsi TAP-ın mərhələli genişlənməsindən, maliyyələşmədən və Avropanın öz qaz tələbat trayektoriyasından asılıdır.
Meloninin Yerevandan sonra Bakıya gəlməsi İtaliyanın Cənubi Qafqaz siyasətində praqmatik balans axtardığını göstərir. Bir tərəfdən, Yerevanda keçirilən Aİ-Ermənistan sammiti enerji, nəqliyyat, rəqəmsal və bağlantı gündəliyini önə çıxarıb; digər tərəfdən, Bakıda Meloni Azərbaycanı strateji tərəfdaş və “körpü” adlandırıb.
Bu ardıcıllıq Romaya vasitəçi statusu vermir, amma ona hər iki paytaxtla işləyə bilən Avropa aktoru imici qazandırır. Eyni zamanda, bu xəttin hüdudları da var: Karnegi (Carnegie) yazır ki, Aİ-Azərbaycan münasibətləri əsasən enerji üzərində qurulub, daha dərin siyasi-iqtisadi inteqrasiyanı isə demokratiya, hüququn aliliyi və insan haqları kimi mövzulardakı fikir ayrılıqları məhdudlaşdırır. Deməli, İtaliyanın Bakı ilə yaxınlaşması Brüsselin bütün gündəliyinin Bakıya transferi anlamına gəlmir.
Azərbaycan üçün isə dividendlər aydındır
- Birincisi, Aİ-nin aparıcı üzvlərindən biri ilə yüksək səviyyəli təmas Bakı üçün siyasi çəkini artırır.
- İkincisi, İtaliya sabit alıcı və investisiya məkanı olaraq qalır; martda SOFAZ-ın Bakıdakı “Azərbaycan-İtaliya Biznes and İnvestisiya Körpüsü” tədbiri bunu ayrıca institusional xəttə çevirmək niyyətini göstərmişdi.
- Üçüncüsü, Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi zonalarında italyan şirkətlərinin iştirakı, həmçinin hərbi-texniki əməkdaşlıq perspektivi Bakıya postmünaqişə quruculuğunu iqtisadi və təhlükəsizlik əməkdaşlığı ilə birləşdirmək imkanı verir.
- Nəhayət, İran böhranı fonunda Bakının İtaliya üçün təhlükəsiz platforma funksiyası yerinə yetirməsi münasibətlərə əlavə strateji etimad qatır.
Amma risklər də az deyil
Avropa Parlamentinin analitik qeydlərinə görə, 2025-ci ilin yazındakı sülh irəliləyişindən sonra proses yenə də qeyri-müəyyən dayanma mərhələsinə düşmüş, Vaşinqtonda sazişin paraflanması mühüm addım olsa da, yekun imza və icra üçün həssas məsələlər açıq qalmışdı.
Çatam Haus (Chatham House) da xatırladır ki, Ermənistan konstitusiyasının dəyişdirilməsi və regional bağlantı marşrutlarının vəziyyəti hələ də mübahisəlidir. Üstəlik, 2026-cı ildə İran ətrafındakı hərbi gərginlik Cənubi Qafqazın strateji əhəmiyyətini artırsa da, eyni zamanda regional sabitlik, nəqliyyat layihələri və sülh prosesi üçün yeni təhlükələr yaradır.
Enerji müstəvisində isə başqa dilemma var: Aİ qazı şaxələndirir, amma paralel olaraq fosil asılılığını azaltmağa çalışır; buna görə Bakı ilə əməkdaşlıq genişlənə bilər, lakin bu genişlənmə tədricən qazdan daha çox yaşıl enerji və bağlantı layihələrinə söykənməli olacaq.
Hazırkı mərhələdə Bakı-Roma əlaqələri güclənir, amma onun uzunmüddətli uğuru hələ də regionun sülhə nə qədər yaxınlaşacağından asılıdır.
Corcia Meloni Bakıda
