Doğum 1950-ci ildən bəri ən aşağı həddə: Azərbaycanda uşaq sayı niyə 10 ildə 42 faiz azalıb?

Azərbaycanda doğumun azalması

Azərbaycanda 2025-ci ildə 95 875 uşaq doğulub. Dövlət Statistika Komitəsinin cədvəlinə görə, bu, 1950-ci ildən bəri ən aşağı illik göstəricidir. 2015-ci ildə isə 166 210 uşaq doğulmuşdu. Azalma 42 faizdir.

Enmə bu il də davam edir: birinci yarımildə doğum ötən ilin eyni dövrünə görə 10,6 faiz azalıb, yanvar-avqustda 56 404 uşaq doğulub, hər min nəfərə düşən doğum 9,3-dən 8,2-yə enib.

Lakin bunun nə qədər ciddi olduğu mübahisəlidir. Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsinin sədri Bahar Muradova vəziyyətin kritik həddə çatmadığını deyib. İqtisadçı Natiq Cəfərli isə “məmləkət demoqrafik fəlakətə doğru gedir” fikrindədir. Əsas sual budur:

Bu, keçib gedəcək bir dalğadır, yoxsa ailələr həqiqətən daha az uşaq istəyir, amma dövlət lazımi tədbir görmür?

Rəqəmlər nə deyir?

Mənbə: Dövlət Statistika Komitəsi

Əhali sayı hələ də artır: iyulun 1-nə 10 milyon 273 min nəfər qeydə alınıb. Amma artım azalır. Nəslin özünü əvəzləməsi üçün adətən bir qadına 2,1 uşaq lazım sayılır. Azərbaycan 2016-cı ildən bu həddin altındadır. Statistika Komitəsinin hesablamasına görə, 2025-ci ildə hər qadın nəsli özünü təxminən 61 faiz əvəzləyir. Bu ilin yanvar-avqustunda təbii artım cəmi 16 213 nəfər olub.

Azalma hər yerdə eyni deyil. Şəhərdə bir qadına 1,2, kənddə 1,6 uşaq düşür. Bu ilin birinci yarısında hər min nəfərə doğum ölkə üzrə 8,0 olub, Dağlıq Şirvanda isə 10,1, Lənkəran-Astarada 9,9.

Maaş 7 faiz, mənzil qiymətləri 12,4 faiz artıb: Azərbaycanda ev almaq sərf edirmi?

Ölkədə orta əməkhaqqı alan şəxs bütün maaşını xərcləmədən yığsa, orta qiymətli mənzil üçün 12 il yarım işləməlidir

Dalğadır, yoxsa qalıcı dəyişiklik?

Rəqəmlərin içində bir-birindən asılı olmayan iki ayrı proses var.

Birincisi 1990-cı illərin izidir. 1991-ci ildə 190 353 uşaq doğulmuşdu, 2001-ci ildə isə 110 356. Müharibə və iqtisadi böhran illərində doğulan bu az saylı nəsil indi valideynlik yaşındadır. Ona görə 20-29 yaşlıların sayı 10 ildə təxminən 27 faiz azalıb. Təkcə bu amil doğumu aşağı salmağa kifayət edirdi.

Amma bu dalğa dəyişə bilir. 2000-ci illərin ortalarından doğum yenidən artmışdı və bu gün 15-19 yaşlılar 20-24 yaşlılardan xeyli çoxdur: 817 minə qarşı 672 min. Yaxın illərdə valideynlik yaşına çatanların sayı artacaq.

İkinci proses isə dalğa ilə izah olunmur: hər qadına düşən uşaq sayı 2,1-dən 1,4-ə enib. Yəni valideynlik yaşında insanlar azalmaqla yanaşı, onların hər biri də daha az uşaq doğur. Yeni nəsil də indiki kimi az uşaq doğsa, doğum sayında ciddi bərpa olmaya bilər.

Nikah statistikası da eyni istiqaməti göstərir. 2013-cü ildə 86 852 nikah qeydə alınmışdı, 2025-ci ildə 48 546. Bu ilin birinci yarısında isə nikah 22,5 faiz azalıb. Qadınların ilk nikah yaşı isə 10 ildə daha az dəyişib: 23,6-dan 24,1-ə. Yəni əsas fərq gec evlənmədə deyil, evlənənlərin sayındadır. Bu rəqəmlər yalnız rəsmi qeydə alınmış nikahlara aiddir.

“Düşüncə tərzi”, yoxsa mənzil?

Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsinin sədri Bahar Muradovaya görə, azalma daha çox insanların düşüncə tərzi ilə bağlıdır. O, ölkənin kritik həddə çatmayacağına inandığını bildirib və vəziyyəti inkişaf etmiş ölkələrlə müqayisə edib.

Rəqəm bu müqayisəni qismən təsdiqləyir: “Eurostat”a görə, Avropa İttifaqında 2024-cü ildə bir qadına 1,34 uşaq düşüb. Amma Azərbaycanda göstərici cəmi on ildə 2,1-dən 1,4-ə enib. Üstəlik, ölkə bu həddə Aİ-nin gəlir səviyyəsinə çatmadan gəlib.

Natiq Cəfərli isə səbəbi iqtisadiyyatda görür. O, “mənzilə çıxış imkanlarının məhdud olması, mənzillərin baha olması” amilini önə çəkir, reproduktiv yaşda gənclərin kütləvi köçünün artdığını deyir.

Köçün təsirini ölçmək çətindir. Rəsmi cədvəldə 2025-ci ildə ölkədən daimi yaşamaq üçün 2 min nəfər gedib, 3,4 min nəfər gəlib. Bu cədvəl yalnız daimi yaşamaq üçün qeydə alınanları göstərir, Cəfərlinin dediyi köçün miqyasını isə əks etdirmir.

Bağça da problemlərdəndir. Nazirlər Kabinetinin hesabatına görə, 1-5 yaşlı uşaqların 38,7 faizi məktəbəqədər təhsilə cəlb olunub. 2026-cı il üçün hədəf isə 50 faizdir.

Dövlət nə təklif edir?

Dövlət Sosial Müdafiə Fonduna görə, işləməyən ana uşağın doğulmasına görə birdəfəlik 600 manat alır. Fond bu il yanvar-oktyabrda belə müavinəti 72 655 nəfərə təyin edib.

Məzuniyyətdə olan işləyən valideyn üçün aylıq müavinət isə uşaq 1 yaş 6 aylıq olanadək 44 manat, sonra 3 yaşınadək 28 manatdır. Beş və daha çox uşaq doğub böyütmüş qadınlara hər uşaq üçün 140 manat ödənilir, bu müavinəti 2 939 nəfər alır.

Bütün uşaqlara verilən aylıq uşaq pulu yoxdur. Sosioloq Üzeyir Şəfiyevin sözlərinə görə, bu ödəniş 2006-cı ildə ünvanlı sosial yardım tətbiq olunandan sonra ləğv edilib. O, pulun bərpasını təklif edir və əlavə edir:

“Yaxşı olardı ki, çoxuşaqlı ailə statusu üçün tələb olunan uşaq sayı beşdən üçə endirilsin”.

Liberal İqtisadçılar Mərkəzinin sədri Akif Nəsirli də uşaq pulunu uzunmüddətli demoqrafik investisiya kimi görür.

Milli Məclisdə isə fikirlər fərqlidir. Deputat, Ana Vətən Partiyasının sədri Günay Ağamalı uşaq pulunun valideynlərdə tənbəllik yarada biləcəyini deyib:

“Ailələr uşaq dünyaya gətirəndə düşünməməlidirlər ki, mən bu gün uşaq dünyaya gətirirəm və bunun qarşılığında dövlətdən nəsə gözləməliyəm”.

Ekspert İlqar Hüseynli isə etiraz edib: “Bunu tənbəlliklə əlaqələndirməyin heç bir əsası yoxdur”.

Deputat Razi Nurullayev də doğumun azalmasını yalnız “uşaq pulu vermək” məsələsinə bağlamağı düzgün saymır, güzəştli ipoteka və əlçatan bağça daxil olan kompleks proqram təklif edir.

Hökumət uşaq pulunun bərpası barədə hələlik açıqlama verməyib.

Azərbaycanda yardım alanlar da, ödəniş də azalır: yoxsulluq azalır, yoxsa aztəminatlılar sistemdən kənarda qalır?

Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, ötən illə müqayisədə yardım alan ailələrin sayı 1,4 min, şəxslərin sayı isə 4 min azalıb.

Bunun təsiri nə vaxt hiss olunacaq?

Təsir artıq məktəblərə qədər çatır. Milli Məclis sədrinin birinci müavini Əli Əhmədov martda parlamentdə deyib ki, 2015-ci ildə məktəblərdə 1,5-1,6 milyon şagird oxuyurdusa, bu tempdə bir neçə ilə bu rəqəm 1 milyona enə bilər. Bu isə təxminən 50 min müəllimin işini riskə atır. 2024/2025-ci tədris ilinin əvvəlində ölkədə 146 381 müəllim vardı, yəni söhbət təxminən hər üç müəllimdən birindən gedir.

Sonrakı növbə əmək bazarı və pensiya sistemidir. 0-4 yaşlı uşaqların sayı 2015-ci ildəki 851 mindən 2026-cı ilin əvvəlinə 539 minə enib. Cəfərli hesab edir ki, “pensiyaların maliyyələşdirilməsi dövlət büdcəsinin əsas yük istiqamətlərindən birinə çevriləcək”. Onun sözlərinə görə, “bu gün addımlar atılmasa, sabah gec olacaq”.

Yanvar-avqust aylarındakı temp qalsa, 2026-cı ildə təxminən 85 min uşaq doğulacaq. Statistika Komitəsinin cədvəlində ən aşağı göstərici hesab edilən 1950-ci ilin göstəricisi 90 280-dir.

Azərbaycanda doğumun azalması