Orta Dəhlizdə üçqat artım hədəfi: 10 prioritet layihə və Azərbaycanın strateji yüksəlişi
Orta Dəhlizdə Azərbaycan
Son illərdə Avrasiya ticarət xəritəsində ən dinamik inkişaf edən marşrutlardan biri Orta Dəhliz – Trans-Xəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu (TİTR) olub.
2022-ci ildən sonra Rusiya ərazisindən keçən Şimali Dəhlizə alternativ axtarışları fonunda həcmlər sürətlə artıb. 2019-2021-ci illərdə 0,6-0,8 milyon ton civarında olan yük daşımaları 2024-cü ildə artıq 4,5 milyon tonu keçib.
Cənubi Qafqaz və Qara dəniz regionuna fokuslanan məsləhətçi qurum olan “Elevate Crossroads” analitik və konsaltinq platformasının tövsiyələri bu artımı üçqat etmək üçün konkret yol xəritəsi təqdim edib.
Bu təkliflərin sadəcə texniki siyahı olmadığı, regionun geoiqtisadi yenidən formatlaşmasının vacib hissəsi olduğu qeyd edilir.
10 prioritet layihə: darboğazlardan çıxış strategiyası
Təhlilə görə, üçqat artım üçün on əsas infrastruktur və logistik transformasiya tələb olunur. Layihələr əsasən Mərkəzi Asiya, Qafqaz və Qara dəniz hövzəsini əhatə edir:
- Mərkəzi Asiya seqmenti: Almatı ətrafında dəmir yolunun yan keçilməsi, Özbəkistan-Qazaxıstan arasında yeni birbaşa dəmir yolu xətti, Aktau limanında (Qazaxıstan) bərə və liman qurğularının modernləşdirilməsi. Xəzər dənizinin səviyyəsinin enməsi səbəbindən yaranan problemləri həll etmək xüsusilə vacib olduğu vurğulanır.
- Qafqaz və Türkiyə seqmenti: Gürcüstanda lokomotiv və vaqon parkının yenilənməsi, Poti limanının və dəmir yolu şəbəkəsinin genişləndirilməsi, Axalkalaki-Türkiyə sərhədi və ən kritik darboğazlardan biri sayılan Sivas-Qars-Gürcüstan sərhədi dəmir yolunun modernləşdirilməsi.
- Avropa istiqaməti: Bosfor boğazından keçən yüksək tutumlu səth dəmir yolu xətti (Üçüncü Körpü vasitəsilə), Rumıniya və Bolqarıstanda liman və dəmir yolu infrastrukturuna iri investisiyalar.
- “Yumşaq” infrastruktur: Bütün dəhliz boyu sərhəd prosedurlarının sadələşdirilməsi, xidmət keyfiyyətinin yüksəldilməsi və proseslərin rəqəmsallaşdırılması.
Siyahıda birbaşa Azərbaycan layihələri yoxdur. Bu, təsadüfi deyil: Azərbaycan artıq müəyyən səviyyədə hazırlıq nümayiş etdirib və “Elevate Crossroads”ın tövsiyələri daha çox “zəif halqalar”ı hədəf alır. Lakin dəhlizin mərkəzi seqmenti – Qazaxıstan-Xəzər-Azərbaycan-Gürcüstan məhz Azərbaycan ərazisindən keçir və bu seqmentin səmərəliliyi bütün marşrutun uğurunu müəyyən edir.
Azərbaycan: sadəcə tranzit ölkədən regional mərkəzə
Azərbaycan son 15 ildə Orta Dəhlizə strateji investisiyalar qoyub. Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanının (Ələt) genişləndirilməsi ən vacib addımlardan biridir.
2018-ci ildə ilk mərhələ istifadəyə verildikdən sonra 2024-cü ilin dekabrında Prezident İlham Əliyev tərəfindən təsdiqlənən yeni plan çərçivəsində limanın illik tutumu 25 milyon ton yük və 500 min TEU konteynerə çatdırılacaq. Bu, təkcə tranzit deyil, həm də dəyər əlavə edən logistik və sənaye fəaliyyəti üçün əsas yaradır (Ələt Azad İqtisadi Zona ilə inteqrasiya).
Bakı-Tbilisi-Qars (BTK) dəmir yolu 2017-ci ildən fəaliyyət göstərir və 2024-cü ildə Gürcüstan seqmentinin yenidən qurulmasından sonra illik tutumu 5 milyon tona çatdırılıb. Gələcəkdə bu rəqəmin daha da artması nəzərdə tutulur.
2023-cü ildə Azərbaycan, Qazaxıstan və Gürcüstanın birgə yaratdığı Orta Dəhliz Multimodal MMC birgə müəssisəsinə 2025-ci ildə Çin də qoşulub.
2025-ci ilin statistikası da Azərbaycanın artan rolunu göstərir: ADY ilk 11 ayda Çindən 350-dən çox blok-qatar idarə edib (34% artım), Ələt limanında konteyner dövriyyəsi 40,8% artıb. Bu rəqəmlər həm də Azərbaycanın Avrasiya ticarət şəbəkəsində “qapıçı” funksiyasını gücləndirdiyini göstərir.
Ekspert rəyləri: nikbinlik və ehtiyatlı xəbərdarlıqlar
“Elevate Crossroads”un icraçı direktoru Nino Lezhava dəhlizin inkişafını “Darboğazlara cavab verən gündən-günə irəliləyən” proses kimi qiymətləndirir.
O qeyd edir ki, Orta Dəhliz artıq Çinin “Kəmər və Yol” təşəbbüsünün vacib elementi kimi fəaliyyət göstərir və infrastruktur təkmilləşdirmələri Xəzər, Mərkəzi Asiya və Cənubi Qafqazdakı darboğazları aradan qaldırmağa yönəlib.
Lezhava xüsusilə konteyner daşımalarının sürətli artımını (2025-ci ilin ilk yarısında Gürcüstan üzərindən 9 849 TEU, əvvəlki ilə nisbətən 173% artım) vurğulayır və bu marşrutun Rusiya üzərindən keçən şimali alternativə ən sürətli quru alternativi olduğunu bildirir.
Müstəqil analitik Fuad Şahbazov isə Azərbaycanın rolunu daha geniş strateji kontekstdə görür. Onun fikrincə, Bakı təkcə tranzit infrastrukturuna investisiya qoymur, həm də regional əlaqələndirmədə fəal mövqe tutur və bu, ölkənin Avrasiya miqyasında təsir gücünü artırır.
Şahbazov qeyd edir ki, Azərbaycanın Qazaxıstan və digər tərəfdaşlarla əməkdaşlığı təkcə Orta Dəhlizlə məhdudlaşmır, həm də yeni nəqliyyat təşəbbüslərini əhatə edir.
Beynəlxalq təşkilatların və tədqiqat mərkəzlərinin qiymətləndirmələri də maraqlıdır. Beynəlxalq Sülh üçün Karnegi Fondunun apreldə yaymlanan təhlilində vurğulanır ki, Orta Dəhliz Mərkəzi Asiya dövlətləri üçün “daimi yol” yox, “fürsət pəncərəsi”dir. Analitiklər infrastruktur boşluqları, idarəetmə problemləri, iqlim dəyişikliyi (Xəzərin səviyyəsinin enməsi) və geosiyasi riskləri əsas maneələr kimi göstərirlər. Eyni zamanda, OECD və EBRD-nin proqnozlarına görə, əgər darboğazlar aradan qaldırılarsa, 2030-cu ilə qədər həcmlər 10-11 milyon tona çata bilər.
Bəzi ekspertlər isə daha ehtiyatlıdırlar. Onlar qeyd edirlər ki, dəhliz hələ də bahalı və mürəkkəbdir – çoxsaylı əl dəyişmələri, dəyişən gömrük rejimləri və qeyri-müəyyən həcmlər risklər yaradır. Xəzər üzərində gəmi çatışmazlığı və limanlararası aşağı sürət xüsusilə problemli hesab olunur.
Buna baxmayaraq, ümumi konsensus belədir: siyasi iradə, davamlı investisiya və institusional əməkdaşlıq olduqda Orta Dəhliz regional rifahın katalizatoruna çevrilə bilər.
Azərbaycan üçün “fürsət pəncərəsi” və ehtiyatlı optimizm
“Elevate Crossroads”un 10 prioritet layihəsi Orta Dəhlizi sadəcə “alternativ marşrut”dan dayanıqlı Avrasiya arteriyasına çevirmək cəhdidir. Azərbaycan bu prosesdə artıq passiv iştirakçı deyil – o, infrastruktur, institusional əməkdaşlıq və siyasi iradə ilə fəal oyunçuya çevrilib.
Uğur qazanmaq üçün isə təkcə liman və dəmir yolları yetərli deyil. Regional əməkdaşlığın dərinləşməsi, iqlim risklərinə uyğunlaşma və rəqəmsal transformasiya eyni dərəcədə vacibdir.
Ekspertlərin fikrincə, əgər bu şərtlər yerinə yetərsə, 2027-2030-cu illər Azərbaycan üçün təkcə tranzit gəlirləri deyil, həm də regionda strateji mövqeyinin keyfiyyətcə yeni səviyyəyə qalxması dövrü ola bilər. Əks halda isə dəhliz “fürsət pəncərəsi” olaraq qalacaq və tam potensialını reallaşdırmayacaq.
Orta Dəhlizdə Azərbaycan
