Azərbaycanın Media və Yayım Şurası yaradılır: nədir, nə gözlənilir?
Azərbaycanın Media və Yayım Şurası
Milli Məclisin İnsan Hüquqları Komitəsində müzakirəyə çıxarılan dəyişikliklər paketi “Media haqqında” və “Dövlət qulluğu haqqında” qanunlara toxunur və onun ən diqqətçəkən hissəsi Medianın İnkişafı Agentliyi ilə Audiovizual Şuranın bazasında yeni Media və Yayım Şurasının yaradılmasıdır.
Komitə mərhələsində yayılan məlumatlara görə, yeni qurum media və yayım sahəsində səlahiyyətli dövlət orqanı olacaq, mövcud iki qurumun səlahiyyətlərini öz üzərinə götürəcək və əlavə funksiyalar da alacaq.
Bu təşəbbüs sadəcə iki qurumun mexaniki birləşdirilməsi deyil. O, çap, onlayn və audiovizual media üzərində olan inkişaf, reyestr, lisenziyalaşdırma, nəzarət, dezinformasiya ilə mübarizə və rəqəmsal məzmun analizi kimi çox fərqli funksiyaların bir dövlət orqanında cəmlənməsi deməkdir.
Bəs, bu addım idarəetməni sadələşdirəcək, yoxsa onsuz da güclü olan dövlət nəzarətini daha da mərkəzləşdirəcək?
İctimaiyyət üçün açıq olan məlumatlar əsasən komitə müzakirəsi barədə xəbər mətnləri, hazırkı normativ baza və dövlət qurumlarının mövcud saytlarından ibarətdir. Tam layihə mətninin ictimai versiyası hazırda əlçatan olmadığından, aşağıdakı təhlil komitə mərhələsində açıqlanan məzmun və qüvvədə olan hüquqi çərçivə əsasında qurulub.
Mövcud sistem necə işləyir və nə dəyişir?
Hazırkı modelin əsası 2021-ci ildə qoyulub. Prezident İlham Əliyevin 12 yanvar 2021-ci il fərmanı ilə Medianın İnkişafı Agentliyi yaradılıb; fərmanda bu addım medianın inkişafının dəstəklənməsi, institusional quruculuğun davam etdirilməsi və yeni informasiya-kommunikasiya texnologiyalarının tətbiqinin stimullaşdırılması ilə əsaslandırılıb. Həmin fərmanla Agentliyin ümumi rəhbərliyi Prezidentin təyin etdiyi sədr və altı üzvdən ibarət Müşahidə Şurasına, cari rəhbərliyi isə Prezidentin təyin etdiyi icraçı direktora verilib.
Eyni dövrdə “Media haqqında” 2021-ci il Qanunu da Azərbaycan mediasını vahid hüquqi çərçivədə topladı: qanun ayrıca olaraq audiovizual media, çap mediası, onlayn media və informasiya agentliyi anlayışlarını müəyyən edir. Yəni hüquqi baxımdan müxtəlif media növləri artıq 2021-dən bəri eyni qanun daxilində düşünülürdü. Buradan belə qənaətə gəlmək olar ki, bugünkü təşəbbüs yeni fəlsəfədən daha çox, artıq vahidləşdirilmiş hüquqi məkanı inzibati baxımdan da vahidləşdirməyə bənzəyir.
Audiovizual sahədə isə ayrıca tənzimləyici xətt qalırdı. Audiovizual Şuranın rəsmi məlumatına görə, o, “Media haqqında” qanunla audiovizual media sahəsini tənzimləyən orqan kimi müəyyən edilir, təşkilati və funksional müstəqilliyə malik sayılır, sədr daxil olmaqla yeddi üzvdən ibarətdir və üzvlər müvafiq icra hakimiyyəti orqanının müəyyən etdiyi qurum tərəfindən təyin olunur. Şuranın funksiyalarına audiovizual media sahəsində normativ aktların hazırlanmasında iştirak, lisenziya vermək, yoxlamalar aparmaq və icrası məcburi qərarlar qəbul etmək daxildir.
MEDİA-nın rəsmi saytında isə onun hazırda medianın inkişafını dəstəkləmək, mütəxəssis hazırlığı və əlavə təhsil təşkil etmək, jurnalistləri və media işçilərini dəstəkləmək, yeni texnologiyaların tətbiqini stimullaşdırmaq, Media Reyestrini aparmaq və dövlət sifarişi əsasında proqramlar və sosial videoçarxlar yerləşdirmək kimi funksiyalar icra etdiyi görünür. Deməli, bu günədək inkişaf və dəstək funksiyaları əsasən MEDİA-da, lisenziyalaşdırma və yayım üzərində nəzarət funksiyaları isə Audiovizual Şurada cəmlənib.
Yeni Şura nələr edə biləcək?
Komitə müzakirəsi üzrə yayılan detallara görə, Media və Yayım Şurası Azərbaycanda media və yayım sahəsində səlahiyyətli dövlət orqanı olacaq. Yeni qurum həm MEDİA-nın, həm də Audiovizual Şuranın səlahiyyətlərini icra edəcək; sədr və üzvlər icra hakimiyyəti tərəfindən təyin ediləcək, üzvlər isə öz aralarından sadə səs çoxluğu ilə iki sədr müavini seçəcəklər.
Ən mühüm məqam səlahiyyətlərin miqyasıdır. Komitə materialları üzrə yayımlanmış xülasələrə əsasən, yeni qurum media subyektlərinin iqtisadi müstəqilliyini gücləndirməyə yönəlmiş tədbirlər görə, dövlət-media əməkdaşlığını genişləndirə, jurnalistlərin peşəkarlığını artırmaq üçün təlim və seminarlar təşkil edə, maarifləndirici proqram və materialları sifariş verə, audiovizual məhsullar üzrə dövlət sifarişçisi kimi çıxış edə, dezinformasiyanın yayılmasının qarşısını almaq üçün tədbirlər görə, ictimai rəyi və informasiya mühitini təhlil edə, Media Reyestrini apara və jurnalist vəsiqələri verə biləcək. Bundan əlavə, mediada və sosial şəbəkə platformalarında rəqəmsal məzmunun təhlili və qanun pozuntusu aşkar olunarsa aidiyyəti dövlət orqanlarına müraciət etmək də yeni qurumun paketinə daxil edilir.
Bu səlahiyyət toplusu klassik audiovizual tənzimləyici modeldən daha genişdir. Burada eyni institut həm dəstək verən, həm maliyyə və sifariş alətləri işlədən, həm etikaya və balansa dair gözlənti formalaşdıran, həm də nəzarət və müdaxilə mexanizmi kimi çıxış edir. Bu, hüquqi mətndə birbaşa “problem” kimi yazılmır, amma institusional dizayn baxımından açıq risk yaradır: media subyekti üçün eyni ünvan həm yardımın, həm legitimliyin, həm də sanksiya riskinin mərkəzinə çevrilir.
Hazırkı qanunda jurnalist vəsiqəsi ilə Media Reyestri artıq dövlətin əlində olan alətlərdir. Qanunun 70-ci maddəsinə görə, jurnalist vəsiqəsi Media Reyestrinə daxil edilmiş jurnalistlərə verilir; 73-cü maddəyə görə, Reyestr media subyektləri və jurnalistlər barədə məlumatları sistemləşdirən dövlət elektron informasiya ehtiyatıdır; 74-cü maddə isə reyestrə düşmək üçün detalı və kifayət qədər sərt meyarlar müəyyən edir. Yeni Şura bu mövcud alətləri sadəcə qoruyub saxlamır, həm də onları daha geniş tənzimləyici və analitik səlahiyyətlərlə eyni dam altına toplayır.
Rəsmi məntiq və mümkün faydalar
Rəsmi və hökumətyönlü arqumentlərin mərkəzində bir fikir dayanır: rəqəmsal transformasiya nəticəsində media növləri arasındakı sərhədlər dağılıb və buna görə ayrılmış idarəetmə modeli artıq köhnəlib. 2021-ci il prezident fərmanında da media sahəsində “keyfiyyət dəyişikliklərinə ehtiyac”, qlobal informasiya mühiti, qabaqcıl texnologiyaların geniş tətbiqi və modernləşmə vurğulanırdı. Bu baxımdan 2026-cı il təşəbbüsü 2021-dən bəri formalaşan dövlət media siyasətinin növbəti institusional mərhələsi kimi təqdim olunur.
Yeni Şura vahid platforma modeli yaradır, TV, radio, onlayn və rəqəmsal sahələr arasındakı sərhədləri praktik olaraq itirir, OFCOM və ARCOM kimi konsolidə olunmuş beynəlxalq modellərlə uyğunluq qurur, “vahid pəncərə” prinsipini gücləndirir və milli informasiya təhlükəsizliyi baxımından “vahid böhran idarəetməsi” yarada bilər. Bu, rəsmi narrativin və onu dəstəkləyən media interpretasiyasının əsas xəttidir.
Bu arqumentlərin müəyyən praktik məntiqi var. MEDİA artıq reyestr, innovasiya, təlim və dövlət sifarişli proqramlar sahəsində işləyir; Audiovizual Şura isə lisenziya və yayım nəzarətini həyata keçirir. Ona görə də bir mərkəzdə həm reyestr məlumatı, həm platforma statusu, həm lisenziya, həm də kontentə dair cavab mexanizmi toplansa, qərarvermə sürətlənə, bürokratik təkrarlanma azala və müxtəlif media platformalarına eyni məsələ üzrə müxtəlif orqanların fərqli reaksiya verməsi riski azalda bilər.
Amma bu üstünlüklərin reallaşması bir şərtlə mümkündür: prosedurlar, qərarvermə meyarları, şikayət və apellyasiya yolu, ictimai hesabatlılıq və şəffaflıq olmalıdır. Əks halda “vahid yanaşma” çox asanlıqla “vahid nəzarət” kimi işləyə bilər. Bu fərq yalnız strukturla deyil, institutun necə idarə olunacağı ilə müəyyən olunacaq.
Əsas risklər və tənqidlər
Bir sıra müstəqil ekspertlər dəyişikliklərin cəmiyyətin inkişafına töhfə verəcəyinə şübhə ilə yanaşır, bu addımın ictimai nəzarət və özünütənzimləmə mexanizmlərini sıradan çıxardığını düşünür və layihədəki bir çox bəndi mürtəce sayırlar. Onlar iki yeni geniş səlahiyyəti ayrıca vurğulayırlar: sosial şəbəkələrdə və mediada rəqəmsal materialları təhlil etmək, eləcə də qanun pozuntuları aşkarlandıqda sanksiya tətbiqi üçün aidiyyəti orqanlara müraciət etmək. Bu iki funksiya tənqidçilərin qorxusunu artırır, çünki onlar dövlətin nəzarət radiusunu klassik yayım bazarından çıxarıb rəqəmsal ictimai sferaya da daha sistemli şəkildə daşıyır.
Tənqidlərin ikinci dayağı Media Reyestri təcrübəsidir. Media hüququ üzrə ekspert Xalid Ağalıyev qanunun qəbulu ərəfəsində bunun tətbiqinin selektiv olduğunu, “davamlı fəaliyyət” meyarının sərt və azadlığa müdaxilə edən meyar kimi işlədiyini deyirdi.
Öz növbəsində qüvvədə olan qanunun 74.2-ci maddəsi jurnalistin reyestrə düşməsi üçün ali təhsil, azı üç illik staj, məhkumluq tələbi, işlədiyi media subyektinin də reyestrdə olması və etik qaydalara riayət kimi şərtlər qoyur. Başqa sözlə, tənqidçilər üçün problem təkcə yeni Şura deyil; yeni Şura həmin mübahisəli aləti daha böyük institusional güc daxilində işlədəcək.
Beynəlxalq hüquqi standartlar da burada vacib meyardır. ATƏT-in Media Azadlığı üzrə Nümayəndəsinin 2022-ci il hüquqi təhlili Azərbaycan media qanunundakı bəzi müddəaların ifadə və media azadlığına ciddi məhdudiyyətlər yaratdığını, audiovizual sahədə tənzimləyicinin muxtariyyətini təmin edən mexanizmlərin yetərli olmadığını və hakimiyyət orqanlarına media xidmətlərini məhdudlaşdırmaq, dayandırmaq və ləğv etmək üçün həddən artıq geniş imkanlar verdiyini vurğulayır.
Paralel olaraq Avropa Şurası müstəqil audiovizual tənzimləyicilərin ifadə azadlığı üçün əlverişli mühitin qurulmasına töhfə verdiyini, Rec(2000)23 tövsiyəsində isə tənzimləyici orqanların səlahiyyətləri, hesabatlılığı, üzvlərinin təyinat proseduru və maliyyələşmə vasitələrinin qanunda aydın müəyyən edilməli olduğunu bildirir. ATƏT ayrıca müstəqil özünütənzimləmə mexanizmlərini də təşviq edir.
Buna görə də tənqidçilərin əsas sualı yalnız “yeni qurum olacaqmı?” deyil, daha çox “o, nə dərəcədə müstəqil olacaq və media ilə dövlət arasında sərhədi harada çəkəcək?” sualıdır.
Azərbaycanın Media və Yayım Şurası
