Hicabı çıxar, dərsə gir: Azərbaycanda məktəblərdə nə baş verir?
Azərbaycan məktəblərində hicab qadağası
Azərbaycanda məktəblərdə hicab qadağasının tətbiqi şagirdlərin dərsdən kənarlaşdırılması, müəllimlərə baş örtüyünü çıxarmaq tələbi və etirazlarla müşayiət olunur. Oktyabrın 12-də Daxili İşlər Nazirliyi məktəbli geyimi qaydaları ilə bağlı hadisələr üzrə 37 nəfərin həbs edildiyini açıqlayıb. Beləliklə, ailələrin uşaqlarını məktəbə buraxdırmaq tələbi artıq cinayət təqibi ilə yanaşı müzakirə olunur.
Hakimiyyət məhdudiyyətləri vahid geyim və dünyəvi təhsil prinsipi ilə əsaslandırır. Məktəb qapısından qaytarılan şagird üçün isə bu siyasətin nəticəsi konkretdir: dərsə qatılmaq üçün dini geyimindən imtina etməlidir.
Mübahisənin mərkəzində dövlətin məktəbdə geyimi tənzimləmək səlahiyyətindən necə istifadə etməsi və bunun uşaqların təhsilinə vurduğu zərər dayanır.
Şagirdlərin məktəb qapısında həmrəylik nümayişi
Bu gün Bakının bir sıra qəsəbələrindən yayılan videolarda məktəbin girişində toplaşan şagirdlər, onların arasında hicablı qızlar görünür. 322 nömrəli məktəbin şagirdləri hicab qadağasına etiraz edərək qızların məktəbə buraxılmasını tələb edirlər.
Oktyabrın 9-da Bakıdakı 69 nömrəli məktəbdən yayılan videoda şagirdlərin hicablı sinif yoldaşlarına dəstək üçün dərsə girmədiyi görünür.
Masallının Mollaoba kənd məktəbində də şagird etirazları qeydə alınıb.
Cəlilabad rayonunun 9 nömrəli məktəbindən yayılan videoda isə qızların hicaba görə içəri buraxılmaması görünür. Bakının Hökməli qəsəbə məktəbindən paylaşılan videoda isə valideynlərin oğlan uşaqlarını da məktəbə göndərməyəcəkləri barədə xəbərdarlığı yer alır.
Bu hadisələrdə müxtəlif etiraz üsulları görünür: məktəb qarşısında toplaşmaq, dərsə girməkdən imtina etmək, valideynlərin boykot çağırışı. Tələb isə ortaqdır: hicablı uşaqlar təhsildən kənarda qalmasınlar.
Sinif yoldaşlarının həmrəyliyi mübahisənin yalnız hicab taxan qızlarla onların ailələrini əhatə etmədiyini göstərir. Məhdudiyyət məktəb daxilində münasibətlərə və dərslərin gedişinə də təsir edir.
Uşağın dərsdən qalmasının nəticəsi yalnız həmin gün buraxdığı mövzu deyil. Məktəbə hər gəlişin geyim üstündə mübahisəyə çevrilməsi onun təhsilini qeyri-müəyyən vəziyyətə salır. Ailələrdən dini seçimlərini dəyişmək tələb edilərkən, bu qarşıdurmanın gündəlik yükünü uşaqlar daşıyır.
Geyim qaydasından qadağaya
Nazirlər Kabinetinin sentyabrın 21-də qəbul etdiyi 309 nömrəli qərar məktəbli formasının vahidliyini pozan və ümumi təhsilin dünyəvilik prinsipinə uyğun olmayan əlavə geyim elementlərinə icazə vermir. Qərarda hicabın adı ayrıca çəkilməsə də, məktəblərdən gələn şikayətlər bu müddəanın məhz baş örtüyünə qarşı tətbiq olunduğunu göstərir.
Burada sənədin dili ilə onun nəticəsi arasındakı fərq əhəmiyyətlidir. Hicablı şagirdin məktəbə buraxılmaması faktiki qadağadır. Onu yalnız geyim tələbinə əməl olunması kimi təqdim etmək uşağın təhsildən məhrum qalmasını arxa plana keçirir. Qərarın dəyişikliklərində dərsə buraxmamaq ayrıca tədbir kimi nəzərdə tutulmadığı halda, məktəb rəhbərlərinin bu üsula hansı əsasla əl atması da cavab tələb edir.
Oktyabrın 9-da Bakı Şəhəri üzrə Təhsil İdarəsinin həm şagirdlərin, həm də müəllimlərin geyiminə nəzarət üçün monitorinqlər elan etməsi məsələnin ayrı-ayrı direktorların münasibətindən daha geniş olduğunu göstərir. Qərar, nəzarət mexanizmi və məktəblərdə tətbiq birlikdə qiymətləndirilməlidir. Valideynin məsuliyyətinin vurğulandığı bu sistemdə uşağın dərsə çıxışını kimin təmin edəcəyi açıq qalır.
Etiraz edənlərə cinayət işi açılıb
DİN-in oktyabrın 12-də verdiyi açıqlamada 37 nəfərin həbsi birbaşa məktəblərdə vahid geyim qaydalarının tətbiqi ətrafındakı hadisələrlə əlaqələndirilir. Cinayət işi ictimai qaydanın pozulmasına səbəb olan hərəkətlərin təşkili və ya belə hərəkətlərdə fəal iştirak barədə 233-cü maddə ilə başladılıb.
Nazirlik həmin şəxsləri Bakıda təhsil işçiləri ilə münaqişə yaratmaqda, təhsil müəssisələrinə zərər vurmaqda, nəqliyyatın və məktəblərin fəaliyyətinə mane olan hərəkətlərə cəhd etməkdə ittiham edir. Lakin açıqlamada hansı məktəbdə hansı zərərin vurulduğu, kimin hansı hərəkəti etdiyi göstərilmir. Həbs olunanların adları və yaşları da açıqlanmayıb.
Bu məlumat çatışmazlığı xüsusilə şagirdlərin iştirak etdiyi etirazlar fonunda ciddi suallar doğurur. Həbs edilənlərin arasında yetkinlik yaşına çatmayanlar varmı? Dinc etirazla ittiham olunan konkret əməllər necə fərqləndirilib?
Nazirlik tədbirləri şagirdlərin və müəllimlərin təhlükəsizliyinin qorunması ilə izah edir. Ancaq təhsil hüququ ilə bağlı narazılığın cinayət təqibi müstəvisinə keçməsi digər ailələr üçün də çəkindirici təsir yarada bilər. Məktəbə buraxılmaq tələbinə cavab axtaran valideyn artıq etirazın özü ilə bağlı riskləri də düşünməli olur.
Əliyevin çıxışı və İran amili
İlham Əliyev oktyabrın 2-də YAP-ın VIII qurultayında ideoloji təhlükəsizlikdən danışarkən təhsili xüsusi vurğulayıb:
“Ona görə biz özümüzü ideoloji təxribatlardan qorumalıyıq. Necə? İlk növbədə, əlbəttə ki, təhsil”.
Prezident qonşuluqda Azərbaycan dilində fəaliyyət göstərən informasiya resurslarını da hədəfə alıb. Həmin hissədə İranı və hicabı birbaşa adlandırmasa da, çıxış siyasi şərhlərdə İranın Azərbaycandakı dini təsirinə qarşı mesaj kimi oxunur.
Hökümətə yaxın siyasi şərhçi Asif Nərimanlı hicab ətrafındakı hadisələri İranın “siyasi-ideoloji müdaxilə” cəhdləri ilə əlaqələndirir. O, Qumdakı dini toplantını və İstanbuldakı etirazı bu çərçivədə qiymətləndirir. Hökümətyönlü medianın jurnalisti Aygün Muradxanlı da etiraz edən dini çevrələrin xarici mərkəzlərlə əlaqəli olması mövqeyini səsləndirib.
Belə izahın siyasi nəticəsi budur ki, hicablı şagirdin məktəbə buraxılması tələbi xarici təsir barədə mübahisənin içində itə bilər. Ailə öz dini seçimini müdafiə edərkən ondan siyasi sədaqətini də sübut etmək gözlənilir. Halbuki İranın təsiri barədə ümumi iddia konkret uşağın baş örtüyünü təhlükəsizlik probleminə çevirmək üçün əsas deyil. Xarici müdaxilə ittihamı konkret əlaqələr və əməllər üzrə sübut tələb edir.
Valideynin hüququ və dövlətin öhdəliyi
Valideynin övladına öz əqidəsinə uyğun dini və mənəvi tərbiyə vermək azadlığı Mülki və Siyasi Hüquqlar haqqında Beynəlxalq Paktın 18-ci maddəsində tanınır. Uşaq Hüquqları Konvensiyasının 5-ci və 14-cü maddələri də valideynin uşağı istiqamətləndirmək rolunu nəzərdə tutur.
Bu hüquqlar uşağın inkişaf edən qabiliyyətləri, vicdan azadlığı və üstün mənafeyi ilə birlikdə qorunur. Məktəbin dünyəvi olması ailənin dini tərbiyə hüququnu aradan qaldırmır. Dövlətin dərsin məzmununu dini təbliğatdan kənarda saxlaması ilə şagirdin şəxsi dini geyiminə görə təhsildən uzaqlaşdırılması fərqli müdaxilələrdir.
Məhdudiyyəti tətbiq edən qurumlar baş örtüyünün dərsin keçirilməsinə hansı konkret maneəni yaratdığını və uşağı dərsdən kənarlaşdırmağın niyə zəruri olduğunu izah etməlidirlər. Təhsilə çıxış ailəni dini seçimindən döndərmək üçün təzyiq vasitəsinə çevriləndə dünyəvilik barədə əsaslandırma da mahiyyətini itirir.
Müəllimlər üçün işini itirmək riski
Oktyabrın 6-da müəllimlərin geyiminə dair ayrıca tələblərin təsdiqlənməsindən sonra hicablı müəllimlərə təzyiq barədə xəbərlər də yayılıb. Toplum TV-yə danışan müəllimlər Sumqayıtdakı bəzi məktəblərdə onlardan hicabı çıxarmağın və ya istefa ərizəsi yazmağın tələb edildiyini bildiriblər. Jurnalist Arzu Abdulla Ramana qəsəbəsindəki 90 nömrəli məktəblə bağlı oxşar məlumat yayıb.
Müəllim üçün bu, həm etiqad, həm də dolanışıq məsələsidir. İstefa ərizəsi tələbi əmək münasibətinin formal olaraq işçinin iradəsi ilə bitməsi görüntüsü yarada bilər. Ancaq seçim dini geyimdən imtina etməklə işsiz qalmaq arasındadırsa, belə ərizənin nə dərəcədə könüllü olduğu sual doğurur. Müəllimin peşə fəaliyyəti ilə əlaqəsi əsaslandırılmayan geyim müdaxiləsi onun illərlə qazandığı təcrübəni də dəyərsizləşdirir.
Cəmiyyətdə etiraz və qadağanın müdafiəsi
Qadağaya münasibət birmənalı deyil. Mətbuat Şurasının sədri Rəşad Məcid məhdudiyyətləri dünyəvi dövlətin müdafiəsi kimi əsaslandırır və etirazlarda xarici qüvvələrin təsirini gördüyünü bildirir. Məhbus jurnalist Polad Aslanov isə hicablı şagird və müəllimlərə məhdudiyyətlərə qarşı aclığa başladığını bəyan edib.
“HamamTimes”ın Buzovna məktəbindəki etirazlara aid paylaşımının şərhlərində də etirazları İranla əlaqələndirən mövqe görünür. Başqa müzakirələrdə uşaqların hicab taxmasına tənqidi yanaşan, eyni zamanda onların məktəbdən kənarlaşdırılmasını qəbul etməyənlər var.
Türkiyənin reaksiyası və əvvəlki repressiyalar
Oktyabrın 3-də Azərbaycanın İstanbuldakı konsulluğu qarşısında etiraz keçirilib. İştirakçılar məhdudiyyətlərin götürülməsini və Türkiyə hakimiyyətinin müdaxiləsini tələb ediblər. Hakim Ədalət və İnkişaf Partiyasının (AKP) sözçüsü Ömər Çəlik isə oktyabrın 7-də Azərbaycanı hədəfə alan həmin çevrələrin partiya və hökumətlə əlaqəsi olmadığını bildirib.
Azərbaycanda hicab qadağasına qarşı etirazların həbslərlə qarşılanması yeni təcrübə deyil. 2011-ci il mayın 6-da Təhsil Nazirliyi qarşısındakı aksiya polis müdaxiləsi, saxlanmalar və cinayət işi ilə nəticələnmişdi. Hicab etirazları ilə tanınan Abgül Süleymanov həmin il saxlanılmış, sonradan qəbul etmədiyi ittihamlarla 11 il həbsə məhkum edilmişdi. Bu ilin sentyabrında onun yenidən 30 sutkalıq inzibati həbs almasını ailəsi hicabla bağlı paylaşımları ilə əlaqələndirir.
Bugünkü hadisələr həmin repressiv təcrübənin fonunda baş verir. İndi məktəbli və müəllim geyimi üzrə ardıcıl qərarlar, monitorinqlər və 37 nəfərin həbsi eyni prosesdə birləşir. Bu siyasətin nəticəsini qiymətləndirərkən əsas ölçü hakimiyyətin dünyəvilik barədə bəyanatları ilə məhdudlaşa bilməz: neçə uşağın dərsdən qaldığı, neçə müəllimin işini itirmək təhlükəsi ilə üzləşdiyi və etiraz edənlərin hansı əsaslarla həbs olunduğu cavablandırılmalıdır.
Azərbaycan məktəblərində hicab qadağası
