Avropa Parlamenti böhranı fonunda Bakı-Brüssel danışıqları yenidən başlayır: böhran əməkdaşlığı niyə dayandırmır?
Azərbaycan-Aİ Tərəfdaşlıq Prioritetləri
Azərbaycanın Avropa Parlamenti ilə əlaqələri dayandırdığı və AŞPA-dakı mandat böhranının davam etdiyi bir vaxtda Bakı ilə Brüssel yeni saziş üzrə danışıqları yenidən hərəkətə gətirib. Bakıda keçirilən görüşlərdə tərəflər 2026-2030-cu illər üçün Tərəfdaşlıq Prioritetləri layihəsi üzrə ilkin razılığa gəlib və hərtərəfli Azərbaycan-Aİ sazişi üzrə danışıqların bərpasını təsdiqləyib.
Mayın əvvəlində Milli Məclis Avropa Parlamenti ilə bütün əməkdaşlıq kanallarını dayandırmışdı, Azərbaycan Parlament Əməkdaşlıq Komitəsində iştiraka son verdi və Avronest Parlament Assambleyasından çıxış proseduruna start verib.
Qərar 30 aprel 2026-cı ildə Avropa Parlamentinin “Ermənistanda demokratik dayanıqlığın dəstəklənməsi” adlı qətnaməsindən dərhal sonra qəbul olunub. Bakı həmin mətndə Azərbaycanla bağlı bəndləri “qərəzli” və daxili işlərə müdaxilə kimi qiymətləndirib. Eyni vaxtda Azərbaycan nümayəndə heyətinin AŞPA-da etimadnaməsi ilə bağlı böhran da tam həllini tapmayıb. AŞPA 2024-cü ildə mandatı ratifikasiya etməmiş, 2025-ci ildə hüquq-müdafiə təşkilatları bu məhdudiyyətin davamını tələb etmiş, 2026-cı ilin mayında isə Assambleyanın komitəsi Azərbaycanda “tənqidi səslərin susdurulması” ilə bağlı yeni narahatlıq ifadə etmişdi.
Bu fonda Bakıda Azərbaycan-Aİ danışıqlarının keçirilməsi ilk baxışda paradoksal görünür: parlament xəttində sərt gərginlik, hökumətlərarası xəttdə isə müsbət irəliləyiş. Ancaq məhz bu paralel dinamika Bakı-Brüssel münasibətlərinin bu gün necə işlədiyini göstərir: siyasi dəyərlər və parlament diplomatiyası üzrə toqquşma, enerji, ticarət, bağlantılar və regional təhlükəsizlik üzrə isə praqmatik əməkdaşlıq.
Bakı-Brüssel münasibətlərində nə dəyişib?
Azərbaycanla Aİ arasındakı hüquqi baza hələ də 1999-cu ildən qüvvədə olan Tərəfdaşlıq və Əməkdaşlıq Sazişidir. Onu əvəz etməli olan yeni hərtərəfli saziş üzrə danışıqlar 2017-ci ilin fevralında başlanıb. Avropa Komissiyasının ticarət səhifəsinə görə, ticarət bölməsi üzrə yeddi raunddan sonra proses 2022-ci ilin fevralından dayanmışdı. 2025-ci ilin aprelində Aİ-nin xarici siyasət rəhbəri Kaya Kallas Bakıda yeni saziş üzrə danışıqların bərpasını elan edib. 2026-cı ilin aprelində Brüsseldə texniki raund keçirilib, iyunda isə proses Bakıda davam etdirilib.
Aİ-nin öz kommunikasiya platforması iyun danışıqlarının Aİ-Azərbaycan münasibətlərinin 30 illiyi ilə üst-üstə düşdüyünü vurğulayıb. Bu “30 il” siyasi kommunikasiya baxımından simvolikdir: Brüssel və Bakı münasibətləri hazırda həm köhnə normativ mübahisələrin, həm də yeni geoiqtisadi hesablamaların içində yenidən çərçivələməyə çalışır.
Parlament xəttində böhranın səbəbi də buradadır. Milli Məclisin 1 may tarixli rəsmi qərarında Avropa Parlamentinin Azərbaycana qarşı “təzyiq, şantaj və daxili işlərə kobud müdaxilə alətinə çevrildiyi” iddia olunur. Öz növbəsində Avropa Parlamentinin aparıcı deputatları 5 may bəyanatında Bakının qərarını “əsassız” adlandıraraq, parlament əməkdaşlığının fikir ayrılıqlarını müzakirə etmək üçün faydalı platforma olduğunu bildiriblər. Yəni hər iki tərəf institusional kanalı bağlayan tərəf kimi qarşı tərəfi göstərir.
AŞPA ilə münasibətlər
AŞPA ilə isə problem daha dərin və daha köhnədir. AŞPA 2024-cü ilin yanvarında Azərbaycan nümayəndə heyətinin mandatını ratifikasiya etməyib. Əsaslandırmada seçkilər, hakimiyyət bölgüsü, məhkəmə müstəqilliyi, insan hüquqları və Assambleya ilə əməkdaşlıqla bağlı “çox ciddi narahatlıqlar” sadalanırdı.
Bakı bu yanaşmanı qərəzli sayır, hüquq-müdafiə təşkilatları isə əksinə, məhdudiyyətlərin saxlanmasını tələb edir. Bu ilin mayında AŞPA komitəsinin “tənqidi səslərin susdurulması” barədə yeni xəbərdarlığı da göstərdi ki, bu xəttdə yumşalma hələ görünmür.
Bununla yanaşı, geosiyasi səbəblər Brüsselin Bakı ilə işləmək motivasiyasını zəiflətmir. Aİ Azərbaycanın ən böyük ticarət tərəfdaşı və aparıcı xarici investorudur. 2025-ci ildə Azərbaycan Avropaya 12,8 milyard kubmetr qaz ixrac edib. Üstəlik, Aİ bu ilin əvvəlində Rusiya qazının mərhələli şəkildə dayandırılmasını hüquqi çərçivəyə salıb və enerji mənbələrinin diversifikasiyasını prioritet kimi saxlayır.
Bu səbəbdən Azərbaycan Brüssel üçün yalnız enerji mənbəyi deyil, həm də Orta Dəhliz, rəqəmsal və nəqliyyat bağlantıları, eləcə də Cənubi Qafqaz sabitliyi baxımından vacib tərəfdaşdır.
Ekspertlər nə deyir?
Son həftələrin Azərbaycan mənşəli analitik şərhlərində əsas fikir budur: Bakı Avropa ilə münasibətlərdə ikili trayektoriya qurur.
Beynəlxalq Münasibətlərin Təhlili Mərkəzinin baş məsləhətçisi Vasif Hüseynov yazır ki, Avropa 2026-cı ilin yazında Azərbaycana “fərqli səslərlə” danışıb: bir tərəfdən Avropa Parlamenti sərt qətnamələr qəbul edir, digər tərəfdən Avropa Şurası, Komissiya və hökumətlərarası səviyyə təhlükəsizlik, enerji, nəqliyyat və yeni saziş üzrə əməkdaşlığı genişləndirir. Hüseynovun başqa bir yazısında isə vurğu “ölçülə bilən nəticələrə” edilir: Bakı üçün siyasi jestlərdən çox, investisiya, infrastruktur və dərin iqtisadi inteqrasiya önəmlidir.
Siyasi şərhçi Fuad Kərimli “AnewZ”-a müsahibəsində deyib ki, Aİ artıq Cənubi Qafqazı periferik məkan kimi yox, enerji təhlükəsizliyi və ticarət marşrutları baxımından strateji zona kimi görür. Onun fikrincə, bu maraq həm qaz marşrutları, həm Orta Dəhliz, həm də gələcək yaşıl enerji sərmayələri ilə bağlıdır. Bu yanaşma iyun danışıqlarının niyə məhz indi irəlilədiyini izah edən arqumentlərdən biridir.
Daha tənqidi çərçivə isə azərbaycanlı tədqiqatçı Murad Nəsibovun işlətdiyi formulada görünür: Aİ-Azərbaycan münasibətləri “normativ divergensiyadan strateji konvergensiyaya” keçib. Başqa sözlə, Brüssel üçün insan hüquqları və demokratiya gündəliyi formal olaraq qalır, amma praktik siyasətdə enerji, bağlantılar və regional sabitlik daha çox çəki qazanır.
Azərbaycanlı jurnalist Leyla Mustafayeva mayda Avropa Parlamentindəki dinləmədə bildirib ki, gələcək Aİ-Azərbaycan əməkdaşlığı siyasi məhbusların azad olunması ilə şərtləndirilməlidir. Avropa Komissiyasının Azərbaycan üzrə səhifəsi də Aİ-nin insan hüquqları, vətəndaş cəmiyyəti və media azadlığını vurğulamaqda davam etdiyini göstərir. Yəni praqmatizm artsa da, normativ gündəm tam itib getməyib.
Parlament böhranı əməkdaşlığı niyə dayandırmır?
Bakıdakı irəliləyiş birinci növbədə onu göstərir ki, Azərbaycan Aİ ilə münasibətləri “hamısı və ya heç nə” məntiqi ilə deyil, seçici şəkildə idarə edir. Parlament qurumlarından gələn siyasi təzyiqə sərt cavab verilir, amma Komissiya, Şura və Avropa Xarici Fəaliyyət Xidməti ilə enerji, ticarət, bağlantılar və təhlükəsizlik gündəliyi açıq saxlanılır. Bu, ziddiyyət qədər, institusional fərqləndirmədədir. Aİ-nin özü də eyni modeli tətbiq edir: bir tərəfdən Avropa Parlamenti və hüquq institutları insan hüquqları məsələlərini önə çıxarır, digər tərəfdən icraedici qurumlar Bakı ilə yeni çərçivə sazişi üzərində işləyir.
Brüsselin motivasiyası aydındır. Kosta və Kallasın bəyanatlarında prioritetlər açıq görünür: enerji təhlükəsizliyi, nəqliyyat və rəqəmsal bağlantılar, regional sabitlik və Ermənistan-Azərbaycan sülh prosesi. Aİ-nin Rusiya qazından çıxış planı və alternativ marşrutlara ehtiyacı bu marağı daha da gücləndirir. Azərbaycanın 2025-ci ildə Avropaya 12,8 milyard kubmetr qaz ixrac etməsi və Orta Dəhlizdəki rolu bu praqmatizmi qidalandırır.
2026-2030-cu illər üçün Azərbaycanla Tərəfdaşlıq Prioritetləri layihəsi mətninin təxminən 90 faizi razılaşdırılıb, qalan əsas mübahisələr isə ticarət müddəalarıdır. Avropa Komissiyasının rəsmi ticarət səhifəsi də təsdiqləyir ki, məhz ticarət bölməsi 2022-dən bəri dayanmışdı. Buna siyasi risklər də əlavə olunur: Avropa Parlamenti və AŞPA ilə yeni gərginliklər, insan hüquqları gündəmi, eləcə də sülh prosesi ətrafında fikir ayrılıqları.
Müqayisə üçün, Türkiyə ilə əlaqələr Bakı üçün təhlükəsizlik və siyasi koordinasiya baxımından daha dərin ola bilər, amma Aİ xəttinin üstünlüyü bazar, investisiya, qayda və infrastruktur gücündədir. Bu nəticə Aİ-nin Azərbaycanın ən böyük ticarət tərəfdaşı və investor olması, eləcə də Qlobal Darvaza (Global Gateway) və regional bağlantı alətləri ilə çıxır. ABŞ xətti daha çox təhlükəsizlik və vasitəçilik momentləri ilə işlədiyi halda, Brüsselin gündəliyi daha struktur və uzunmüddətlidir. Bu, iyun danışıqlarının niyə “səssiz”, amma əhəmiyyətli olduğunu izah edir.
Nəticə və perspektivlər
Bakı danışıqları bir şeyi aydınlaşdırdı: Avropa Parlamenti və AŞPA xəttindəki böhran Aİ ilə münasibətlərin bütövlükdə donduğu anlamına gəlmir. Əksinə, əlaqələr daha çox icraedici səviyyəyə, daha çox enerji, bağlantı, ticarət və təhlükəsizlik məntiqinə söykənən praqmatik formaya keçir. Bu, həm Azərbaycanın çoxvektorlu xarici siyasətinə, həm də Aİ-nin dəyişən enerji və geosiyasi ehtiyaclarına uyğundur.
Yaxın perspektivdə əsas sual budur: tərəflər qalan ticarət mübahisələrini və normativ narazılıqları idarə edib yeni sazişi tamamlayacaqlarmı?
Hələlik siqnal müsbətdir – danışıqların həm onlayn, həm də üzbəüz intensiv davam etdirilməsi razılaşdırılıb. Amma parlament və insan hüquqları xəttində yeni gərginliklər baş verərsə, Bakı-Brüssel münasibətləri yenə iki sürətli, iki dilli bir modeldə qalacaq: siyasi tənqid və strateji əməkdaşlıq yanaşı.
Azərbaycan-Aİ Tərəfdaşlıq Prioritetləri
