BTQ dəmir yolu xətti və Bakı-Tbilisi qatarı yenidən açılır - bu bərpa region üçün nə mənaya gəlir?
BTK yenidən açılır
Mayın 26-da Tbilisi-Bakı sərnişin qatarı yenidən hərəkətə başlamalıdır. Altı illik fasilədən sonra gündəlik reysin bərpası Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu xəttinin faktiki olaraq tam iş rejiminə keçdiyini göstərir.
Artıq tarixlər də dəqiqləşdirilib. “Azərbaycan Dəmir Yolları” və “Gürcüstan Dəmir Yolları” arasında əldə olunmuş ilkin razılaşmaya əsasən, qatarlar hər gün Bakıdan saat 23:10-da yola düşəcək və növbəti gün saat 08:41-də Tblisiyə çatacaq, Tbilisidən isə saat 21:00-da yola düşməklə növbəti gün Bakıya saat 06:24-də çatacaq.
Azərbaycan bunu quru sərhədlərində tətbiq olunan uzunmüddətli məhdudiyyətlərin fonunda edir. Bakıdan Tbilisiyə hərəkət edəcək qatarın açılışı bu dəfə real görünsə də, Azərbaycan hələ də digər qonşu ölkələrlə – Rusiya və İranla quru sərhədini bağlı saxlamağa davam edir.
Azərbaycan 2020-ci ilin mart ayında COVID-19 pandemiyasının yayılmasının qarşısını almaq məqsədilə quru sərhədlərini bağlayıb. Bu qərar dəfələrlə uzadılıb və ölkənin quru sərhədləri 6 ildən çoxdur ki, bağlıdır.
Gürcüstanın İqtisadiyyat Nazirliyi ilk qatarın 26 mayda yola düşəcəyini açıqlayıb. Azərbaycan Nazirlər Kabineti isə xüsusi karantin rejimini 1 iyul 2026-cı ilədək uzadıb.
Əslində, burada üç paralel hekayə birləşir.
- Birincisi, insan amilidir: bu qatar ailə səfərlərini, kiçik biznesi, turizmi və ümumən hava nəqliyyatından kənar hərəkət imkanını qaytarır.
- İkincisi, iqtisadi hekayədir: BTQ artıq simvolik geosiyasi yol olmaqdan çıxaraq, Ələt limanı, logistika zonaları və Orta Dəhlizlə birgə işləyən real ticari arteriyaya çevrilir.
- Üçüncüsü, regional balansdır: Bakı, Tbilisi və Ankara uzun müddətdir qurduqları nəqliyyat üçbucağını indi həm yük, həm də sərnişin səviyyəsində gerçəkləşdirirlər.
BTQ-nin ikinci həyatı
BTQ layihəsinin siyasi əsası 2007-ci ildə qoyulub, xətt isə 30 oktyabr 2017-ci ildə açılıb. Xətt ilkin mərhələdə ildə 1 milyon sərnişin və 6,5 milyon ton yük daşımaq, sonrakı mərhələdə isə 3 milyon sərnişin və 17 milyon ton yük gücünə çatmaq üçün nəzərdə tutulmuşdu. Türkiyə Xarici İşlər Nazirliyi də 2034 perspektivində 17 milyon ton yük və 3 milyon sərnişin hədəfini təsdiqləyir.
Amma siyasi niyyətlə real istismar arasında uzun fasilələr oldu. Sərnişin hərəkəti 2020-ci ildə pandemiya məhdudiyyətləri səbəbi ilə dayandı. Yük daşımaları isə Gürcüstan seqmentində aparılan genişmiqyaslı modernləşdirmə səbəbilə xüsusən 2023-cü ilin mayından 2024-cü ilin mayınadək ciddi şəkildə məhdudlaşdı və ya dayandı. Yenilənmiş xətt üzrə ilk yük qatarı isə yalnız 20 may 2024-də Abşeron Logistika Mərkəzindən Qarsa yola salındı.
Əsas darboğaz Gürcüstan hissəsi idi. Rəsmi məlumatlara görə, ADY 2024-cü ildə Gürcüstan ərazisindən keçən 184 kilometrlik hissədə modernləşdirməni tamamlayıb və xəttin ötürücülük qabiliyyəti ildə 1 milyon tondan 5 milyon tona qaldırılıb.
Modernləşdirmə 13 stansiyanı, 55 körpünü, 8 dəmir yolu enerji yarımstansiyasını və yüzlərlə infrastruktur obyektini əhatə edib. Tbilisi Silk Road Forum üçün hazırlanmış Gürcüstan Dəmir Yolları materiallarında BTQ komponenti üzrə 2 324 nəfərlik məşğulluq da qeyd olunur.
Cari vəziyyət və iqtisadi təsirlər
BTQ-nin tam işə düşməsi onun özündən böyük olan bir sistemin içində baş verir: Orta Dəhliz artıq Çinlə Avropa bazarlarını Mərkəzi Asiya və Cənubi Qafqaz üzərindən birləşdirən xətt kimi yenidən qiymətləndirilir. Dünya Bankının qiymətləndirməsinə görə, Orta Dəhliz 2030-cu ilə qədər yük daşımalarının həcmini üç dəfə artıra və daşınma müddətini təxminən iki dəfə azalda bilər.
2024-cü ilin ilk 11 ayında Orta Dəhliz üzrə yük həcmi 63 faiz artaraq 4,1 milyon tona çatıb. Bu göstərici BTQ üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Yəni xəttin illik 5 milyon tonluq yeni ötürücülük qabiliyyəti artıq formalaşan və sürətlə böyüyən regional yük tələbinə hesablanıb.
Azərbaycan üçün əsas qazanc yalnız tranzit haqqı deyil. Əsas iqtisadi fayda liman xidmətləri, gömrük, logistika, anbarlar, konteyner daşımaları və ixracyönlü istehsal sahələrində yaranır. Ələt limanının hazırkı illik gücü 15 milyon ton yükdür və genişlənmədən sonra bu rəqəmin 25 milyon tona çatdırılması planlaşdırılır.
Limanın yanında yaradılan Ələt Azad İqtisadi Zonası da yeni istehsal və logistika bizneslərini cəlb etməyə hesablanıb. Bu səbəbdən BTQ Azərbaycan üçün sadəcə dəmir yolu layihəsi deyil, qeyri-neft iqtisadiyyatını böyütmək üçün vacib infrastruktur hesab olunur. Dünya Bankı və EBRD də son hesabatlarında məhz nəqliyyat bağlantıları, yeni iş yerləri və qeyri-neft sektorunun inkişafını əsas prioritetlərdən biri kimi göstərir.
Sərnişin qatarının bərpası iqtisadi baxımdan da əhəmiyyətlidir. Gürcüstan hökuməti hesab edir ki, bu marşrut turizmi artıracaq və yolboyu yerləşən hotellər, restoranlar və kiçik bizneslər üçün əlavə gəlir yaradacaq. Qatar xüsusilə bahalı aviabiletlərə alternativ axtaran sərnişinlər üçün vacibdir. Bu baxımdan, BTQ yalnız nəqliyyat alternativi olmaqla yanaşı, xidmət sektorunda iqtisadi fəallığı da gücləndirə bilər.
Perspektiv və risklər
Gürcüstan Dəmir Yollarının təqdimatına görə, modernləşdirmə bəzi texniki keçidləri aradan qaldırmaqla 5-6 saat, Azərbaycan və Qazaxıstanla rəqəmsal gömrük məlumat mübadiləsi 4-5 saat, lokomotiv parkının yenilənməsi və yeni əməliyyat qaydaları isə daha 1-3 saat qənaət edə bilər. Ümumi effektin 12 saata çata biləcəyi deyilir. Əgər bu dəyişikliklər işləsə, BTQ yükü daha sürətli və daha dəqiq vaxtla çatdıran rəqabətli tranzit xəttinə çevrilə bilər.
Amma risklər qalır. Liman və sərhəd prosedurlarında gecikmələr, Xəzərdə gəmi çatışmazlığı, alternativ marşrutlarla tarif rəqabəti və geosiyasi sarsıntılar dəhlizin rəqabət qabiliyyətini zəiflədə bilər.
Üstəlik, 2034 üçün səslənən 17 milyon tonluq hədəf indiki 5 milyon tonluq tavandan xeyli yuxarıdır. Bu hədəfə çatmaq üçün paralel rels, ikinci xətt və tamamlayıcı terminal güclərinin artırılması qaçılmaz görünür.
BTK yenidən açılır
