Neft gəlirləri azalarkən gələn 85 milyard dollar: Bakı valyuta ehtiyatlarının gözlənilməz artımını necə idarə edəcək?
Azərbaycan valyuta ehtiyatları
Azərbaycan valyuta ehtiyatları 2026-cı ilin ilk rübündə yenidən rekord həddə çatıb. Dövlət Statistika Komitəsinin 1 aprelə olan məlumatına görə, ölkənin strateji valyuta ehtiyatları 85,15 milyard dollara yüksəlib.
Bu, bir il əvvələ nisbətən 15,9 faiz artım deməkdir. Rəqəmin özü qədər diqqətçəkən başqa məqam da var. Artım neft-qaz sektorundakı zəifləmə, ixracın daralması və SOFAZ-ın (Azərbaycan Dövlət Neft Fondunun qısaldılmış adı) birbaşa neft-qaz gəlirlərinin azalması fonunda baş verib.
Bəs Bakı bu “gözlənilməz” artımı necə əldə etdi?
Strateji ehtiyatlar nədir və necə formalaşır?
Azərbaycanda “strateji valyuta ehtiyatları” adətən iki böyük tamponun cəmi kimi başa düşülür: Dövlət Neft Fondunun aktivləri və Mərkəzi Bankın rəsmi valyuta ehtiyatları.
1 aprelə qədər SOFAZ-ın aktivləri 73,5 milyard dollar, martın sonuna olan məlumata əsasən, Mərkəzi Bankın rəsmi ehtiyatları isə 11,66 milyard dollar olub. Birlikdə bu, 85,15 milyard dollar edir. Yəni ehtiyatların əsas ağırlıq mərkəzi hələ də neft fondunda qalır.
Bu dinamikanı başa düşmək üçün 2025-ci ilə qayıtmaq vacibdir. SOFAZ-ın aktivləri 2025-ci ilin əvvəlindəki 60,0 milyard dollardan ilin sonunda 73,54 milyard dollara qalxıb. Mərkəzi Bankın ehtiyatları isə 2025-ci ilin yanvar sonundakı 10,99 milyard dollardan dekabrın sonunda 11,51 milyard dollara yüksəlib.
Beynəlxalq Valyuta Fondu (İMF) hesab edir ki, birləşdirilmiş SOFAZ və MBA ehtiyatları 2024-cü ilin sonundakı təxminən 71 milyard dollardan 2025-ci ilin sonunda 85 milyard dollara çatıb. Bu ehtiyatların likvid hissəsi (“Likvidlik” iqtisadiyyatda və maliyyədə pulun və ya aktivin nə qədər tez və asan şəkildə nağd pula çevrilə bilməsidir – red.) Azərbaycanın təxminən 38 aylıq idxalını qarşılamağa kifayət edir.
İMF standartlarına görə isə ölkənin təhlükəsiz sayılan minimum valyuta ehtiyatı səviyyəsi bundan təxminən 10 dəfə azdır. Bu da Bakıya manatı sabit saxlamaq və xarici iqtisadi risklərə qarşı müdafiə olunmaq üçün geniş maliyyə imkanları verir. SOFAZ-ın rolu sadəcə gəliri toplamaq deyil, onu qlobal bazarlarda idarə etməkdir. Mərkəzi Bank isə daha çox qısamüddətli likvidlik, valyuta sabitliyi və maliyyə təhlükəsizliyi xətti üzrə işləyir.
SOFAZ-ın 2025-ci il Santiago Principles özünüqiymətləndirməsində fondun hökumət və Mərkəzi Bankdan ayrıca hüquqi şəxs olduğu, onun xərclərinin isə konsolidə olunmuş büdcə çərçivəsində planlaşdırıldığı vurğulanır. Başqa sözlə, biri uzunmüddətli sərvət idarəçisidir, digəri isə gündəlik makro-müdafiə aləti.
Artımın səbəbləri nələrdir?
Rəqəmlər göstərir ki, artımın əsas mənbəyi xam neft satışının özü yox, aktivlərin idarəçiliyidir. SOFAZ-ın 2026-cı ilin yanvar-mart aylarında ümumi gəlirləri 3,18 milyard manat olub. Bunun yalnız 1,80 milyard manatı neft-qaz sazişlərindən daxil olub. 2025-ci ilin eyni dövründə bu göstərici 3,02 milyard manat idi. Yəni hidrokarbon axını açıq şəkildə azalıb. Eyni zamanda, aktivlərin idarə edilməsindən 1,38 milyard manatlıq gəlir formalaşıb. Burada qızıl və məzənnə dəyişikliklərindən yaranan 2,12 milyard manatlıq əlavə gəlir, portfelin bazar dəyərində 741 milyon manatlıq enişi kompensasiya edib. Bu, ehtiyat artımının əsas mexanizmini açıq göstərir.
SOFAZ investisiyaları məhz buna görə həlledici olub. 2025-ci ilin sonunda fond portfelinin 38,2 faizi qızılda, 29,8 faizi sabit gəlirli alətlərdə və pul bazarında, 25,6 faizi səhmlərdə, 6,4 faizi isə daşınmaz əmlak və infrastruktura yönəldib. 2026-cı ilin birinci rübündə qızılın payı yenidən balanslaşdırma nəticəsində 35,6 faizə endirilsə də, o, portfelin ən böyük komponenti olaraq qalıb. Qızıl portfelinin həcmi isə ilin əvvəlindəki 200 tondan 178,1 tona enib. 2025-ci ilin yekununda fond 6,2 faizlik investisiya gəlirliliyi göstərərək 6,9 milyard manat qazanc əldə edib. Deməli, 85 milyard dollarlıq bu tamponun arxasında neftdən çox portfel gəliri, qızılın bahalaşması və aktivlərin yenidən qiymətləndirilməsi dayanır.
Bu mənzərədə qeyri-neft iqtisadiyyatı da tam yox deyil, amma onun töhfəsini şişirtmək də olmaz. Bu ilin yanvar-martında qeyri-neft sənayesi 7,2 faiz, qeyri-neft ixracı isə 19,7 faiz artıb. Bununla belə, qeyri-neft ÜDM artımı cəmi 0,2 faiz olub, ümumi ixrac isə 9,6 faiz azalıb. Yəni struktur dəyişiklikləri başlayıb, amma ehtiyat artımını hələlik onlar yox, əsasən maliyyə gəlirləri izah edir.
Bakının idarəetmə strategiyası necədir?
Bakının strategiyası “hamısını xərclə” modelinə bənzəmir. SOFAZ-ın 2026-cı il investisiya siyasəti gəlirləri maksimal, böyük itki ehtimalını isə minimal saxlamağı hədəfləyir. Sənədə görə, fondun 2026 üçün proqnozlaşdırılan orta investisiya portfeli 64,8 milyard dollardır. Portfelin azı 85 faizi dollar, avro və funt sterlinqdə saxlanmalıdır.
Strateji bölgü belə qurulub: sabit gəlirli alətlər və pul bazarı 30 faizə qədər, səhmlər 25 faizə qədər, real aktivlər 10 faizə qədər, qızıl isə 35 faizə qədər. Ən azı 100 milyon dollar yüksək likvid qısamüddətli alətlərdə saxlanmalı, xarici menecerlərin payı isə ümumi portfelin 60 faizini keçməməlidir.
Bu modelin ikinci sütunu büdcə intizamıdır. 2025-ci ildə SOFAZ dövlət büdcəsinə 14,48 milyard manat köçürüb, 2026-cı ilin ilk rübündə isə daha 3,2 milyard manat transfer edib. Eyni zamanda fondun tarixən maliyyələşdirdiyi istiqamətlər – məcburi köçkünlərin sosial şəraiti, ali təhsil proqramları, Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu, Cənub Qaz Dəhlizi və başqa strateji layihələr də davam edir. Yəni “gözlənilməz gəlir” iki istiqamətə bölünür: bir hissəsi büdcə və sosial-siyasi prioritetlərə gedir, bir hissəsi isə ehtiyatda saxlanılır və qlobal aktivlərdə böyüdülür.
Burada diqqətçəkən yeni xətt enerji keçidi və qlobal diversifikasiyadır. 2026-cı ildə SOFAZ İtaliyada 402 MVt-lıq günəş elektrik stansiyaları portfelində 49 faizlik pay almağa razılaşıb. Bu, fondun artıq yalnız ənənəvi istiqraz-səhm kombinasiyası ilə deyil, həm də bərpa olunan enerji və infrastruktur aktivləri ilə işlədiyini göstərir.
Türkiyə və Avropa üçün bu, nəqliyyat və enerji dəhlizlərini dəstəkləyən maliyyə gücü deməkdir. Çin istiqamətində isə portfeldə yuan aktivlərinin mövcudluğu və Asiya ekspozisiyası ehtiyatlı, amma nəzərəçarpan açılımı göstərir.
Risklər və tənqidi baxış
Bununla belə, rekord göstərici bütün sualları cavablamır. Müsbət tərəf odur ki, SOFAZ öz fəaliyyətini IFRS standartları ilə audit etdirir, rüblük və illik hesabatlar dərc edir və 2025-ci il Santiago Principles özünüqiymətləndirməsində hüquqi çərçivə, mandat və hesabatlılıq mexanizmlərini geniş şəkildə açıqlayıb.
Mənfi tərəf isə ondan ibarətdir ki, geniş enerji idarəçiliyi mənzərəsi hələ də qarışıqdır: NRGI-nin 2021 Resurs İdarəetmə İndeksi Azərbaycan neft-qaz sektorunu 100 üzərindən 56 balla qiymətləndirib, lisenziyalaşdırma və yerli təsirlər üzrə “uğursuz” sahələr göstərib və EITI-dən (Extractive Industries Transparency Initiative – Mədən Sənayesində Şəffaflıq Təşəbbüsü) çıxışdan sonra da şəffaflıq praktikasının gücləndirilməsini tövsiyə edib.
Başqa sözlə, SOFAZ institut kimi nisbətən daha güclüdür, amma bütöv idarəetmə ekosistemi eyni səviyyədə deyil.
İkinci risk, klassik olaraq, neft qiymətləri və ehtiyatlar arasındakı hələ də qırılmamış bağdır. Bu ilin yanvar-martında neft-qaz ÜDM-i 1,2 faiz azalıb, ümumi ixrac aşağı düşüb, xarici ticarət dövriyyəsi daralıb.
İMF-nin qiymətləndirməsinə görə, Bakı üçün əsas məsələ neftdən asılılığı azaltmaq və iqtisadiyyatın qeyri-neft sektorunu gücləndirməkdir. Fond hesab edir ki, ölkənin neft-qaz hasilatı gələcək illərdə tədricən azalacaq.
Doğrudur, xarici dövlət borcu 1 aprelə qədər cəmi 4,69 milyard dollar olub və strateji ehtiyatlar onu təxminən 18 dəfə üstələyir. Ancaq böyük tamponun olması asılılığın aradan qalxması demək deyil.
Regional kontekst və müqayisə
Cənubi Qafqaz miqyasında Azərbaycanın bu göstəricisi rəqiblərdən kəskin şəkildə fərqlənir. Ermənistan Mərkəzi Bankının rəsmi məlumat bazasında mart 2026 üçün ümumi beynəlxalq ehtiyatlar 5,54 milyard dollar göstərilir. Gürcüstan Milli Bankı isə 2026-cı ilin fevralında beynəlxalq ehtiyatların bütün zamanların ən yüksək həddi olan təxminən 6,65 milyard dollara çatdığını açıqlayıb.
Azərbaycanın 85,15 milyard dollarlıq strateji ehtiyatı bu iki rəqəmi qat-qat üstələyir. Bununla yanaşı, müqayisə tam simmetrik deyil: Ermənistan və Gürcüstan üçün söhbət əsasən mərkəzi bank ehtiyatlarından gedir, Azərbaycanda isə buna əlavə olaraq nəhəng neft fondu da daxildir.
Ancaq fərqin siyasi-iqtisadi mənası yenə də böyükdür. Bu həcmdə rezerv Bakıya məzənnə sabitliyini qorumaq, aşağı xarici borc şəraitində sərt şokları udmaq və regional layihələri öz vəsaiti ilə dəstəkləmək imkanı verir.
SOFAZ-ın Bakı-Tbilisi-Qars və Cənub Qaz Dəhlizi kimi layihələri maliyyələşdirməsi göstərir ki, ehtiyatlar təkcə maliyyə statistikasında duran rəqəm deyil, həm də Türkiyə, Avropa və daha geniş Qərb bazarları ilə əlaqələrdə strateji alətdir. Çin istiqaməti isə hələ daha kiçikdir, amma yuan və Asiya aktivlərinin portfeldəki çəkisi Bakı üçün manevr sahəsinin genişləndiyini göstərir.
Ekspert rəyləri
İMF missiyasının rəhbəri Anna Bordon fevral missiyasının yekununda bildirib ki, “davamlı maliyyə konsolidasiyası və özəl sektor tərəfindən idarə olunan diversifikasiya Azərbaycan üçün əsas siyasət prioritetləri olaraq qalır”.
Bordonun mesajı sadədir: rezervlərin sürətlə artması yaxşı xəbərdir, amma bu artım yalnız qeyri-neft sektorunda məhsuldarlıq, daha dərin maliyyə bazarları və daha səmərəli dövlət müəssisələri ilə dayanıqlı olacaq.
İqtisadçı Natiq Cəfərli isə yerli mediaya deyib ki, artımın “əsas səbəbi” qızılın qiymətinin yüksəlməsi və fondun son iki ildə qızıl alışını artırmasıdır. O eyni zamanda xəbərdarlıq edir ki, qızılın bahalaşmasının “saturasiya həddi” var və geosiyasi gərginlik azalanda bu kanal zəifləyə bilər.
Bu yanaşma rəsmi statistika ilə uyğun gəlir: 2025-ci ildə SOFAZ-ın qeyri-büdcə gəlirlərinin böyük hissəsi məhz valyuta məzənnəsi və qızıl qiymətlərindən gəlib.
İqtisadçı və deputat Vüqar Bayramovun İtaliyadakı günəş enerjisi portfeli ilə bağlı qiymətləndirməsi isə başqa tərəfi göstərir. Onun fikrincə, bu cür sazişlər fondun portfelinin şaxələndirilməsi baxımından mühüm addımdır.
Əgər bu xətt davam etsə, SOFAZ təkcə “neft pullarını saxlamaq” mexanizmi yox, həm də post-neft dövrü üçün gəlir gətirən beynəlxalq investor kimi formalaşa bilər.
Nəticə və proqnoz
Bu gün üçün mənzərə belədir: Azərbaycan valyuta ehtiyatları 2026-cı ildə rekord həddə çatıb və bu, təsadüfi sıçrayışdan çox, bir neçə faktorun cəminin nəticəsidir – 2025-ci ildə güclü investisiya gəlirliliyi, qızılın davamlı bahalaşması, portfelin çevik idarə olunması, məhdud xarici borc və büdcə-fond koordinasiyası. Amma bu, neftdən asılılığın birdəfəlik qırılması anlamına gəlmir. Strategiyanın uğuru bundan sonra daha çox ölçü ilə yox, istifadənin keyfiyyəti ilə müəyyən olunacaq.
İMF-nin son qiymətləndirməsinə görə, Azərbaycan iqtisadiyyatı 2026-cı ildə 2,1 faiz, 2027-ci ildə isə təxminən 2,5 faizlik orta tempdə böyüməli, inflyasiya 2026 sonuna 6,0 faizə yüksəlib 2027 sonunda 4,2 faizə enməlidir.
Dünya Bankı isə bir qədər daha ehtiyatlıdır: 2026 üçün 2,0 faiz, 2027 üçün 1,8 faiz artım, inflyasiya üçün isə müvafiq olaraq 5,8 və 4,6 faiz proqnozlaşdırır. ADB də 2026-da bərpanın məhdud, 2027-də isə neft hasilatının azalması səbəbindən yenidən zəifləyə biləcəyini deyir.
Yəni 85 milyard dollarlıq ehtiyat Bakıya vaxt qazandırır, amma yalnız vaxt. Əsl sual dəyişməz qalır: bu vaxt ərzində Azərbaycan qeyri-neft iqtisadiyyatını kifayət qədər gücləndirə biləcəkmi?
Azərbaycan valyuta ehtiyatları
