Ատլանտյան խորհուրդն ԱՄՆ-ին Բաքվի հետ «մեծ գործարք» է առաջարկում. կարծիքներ
ԱՄՆ-ի կողմից գործարքի առաջարկ Ադրբեջանին
Ամերիկյան «Ատլանտյան խորհուրդ» վերլուծական կենտրոնը Թրամփի վարչակազմին առաջարկել է վերացնել Ադրբեջանին զենքի վաճառքի սահմանափակումները՝ Բաքվում ձերբակալված քաղհասարակության ներկայացուցիչների և լրագրողների ազատ արձակման դիմաց, որոնց տեղական և միջազգային իրավապաշտպան խմբերը համարում են քաղբանտարկյալներ։
Մայիսի 10-ին խորհրդի կողմից հրապարակված «Ժամանակն է, որ ԱՄՆ-ն «մեծ գործարքի» գնա Ադրբեջանի հետ» վերնագրով հոդվածում հեղինակներ Էնդրյու Դանիերին և Մերսեդես Սապուպոն առաջարկում են հետևյալ սցենարը։
ԱՄՆ Կոնգրեսը կչեղարկի «Ազատությանն աջակցության մասին» բանաձևի 907-րդ ենթաբաժինը, որն արգելում է կառավարության կողմից Ադրբեջանին օգնություն ցուցաբերելը, իսկ Բաքուն դրա դիմաց ազատ կարձակի «անարդարացիորեն բանտարկված» մարդկանց։
Նրանց թվում են տնտեսագետ Գուբադ Իբադօղլուն (տնային կալանքի տակ է), «Ազատություն» ռադիոկայանի լրագրող Ֆարիդ Մեհրալիզադեն (դատապարտվել է ինը տարվա ազատազրկման), «Ամերիկայի ձայնի» նախկին թղթակից Ուլվիա Ալին և փաստաբան Ալասգար Մամեդլին (դատավճիռները դեռևս չկան)։
Նրանց բոլորին պաշտոնապես մեղադրանք է առաջադրվել ֆինանսական հանցագործությունների համար, սակայն նրանք կտրականապես հերքում են իրենց մեղքը: Հայտարարում են, որ ենթարկվում են քաղաքական հետապնդման կառավարության մասին իրենց քննադատական հրապարակումների համար։
Հոդվածում նշվում է, որ Բաքվում պահվող հայ բանտարկյալներից որոշները նույնպես կարող են ազատ արձակվել։
Հեղինակներն այս մոտեցումը համեմատում են Սպիտակ տան կողմից Բելառուսում հաջողությամբ իրականացված սցենարի հետ, որի արդյունքում ավելի քան 500 քաղբանտարկյալներ ազատ արձակվեցին։
Առաջարկի հեղինակները գրում են, որ Հարավային Կովկասում ԱՄՆ քաղաքականության փոփոխությունը, Հայաստանում առաջիկա խորհրդարանական ընտրությունները և Ադրբեջանի ու Հայաստանի միջև վերջնական խաղաղության համաձայնագրի ստորագրման կարևորությունը մեծացնում են Վաշինգտոնի և Բաքվի միջև նման «մեծ գործարքի» նշանակությունը։
Շեշտում են, որ այս մոդելի ներդրման ռիսկերը նվազագույն են, մինչդեռ քաղաքական օգուտները՝ զգալի, մասնավորապես`
- սա հնարավորություն է խորացնելու ԱՄՆ-ի և Ադրբեջանի միջև հարաբերությունները,
- խթանելու Ադրբեջանի և Հայաստանի միջև խաղաղության գործընթացը,
- և ապահովելու Սպիտակ տան արտաքին քաղաքականության զգալի հաջողությունը։
Առաջարկի ռազմավարական օգուտներն ու ռիսկերը
Առաջարկվող նախաձեռնությունն ունի ինչպես խորհրդանշական, այնպես էլ գործնական նշանակություն։
Ատլանտյան խորհուրդը 907-րդ ենթաբաժինը ներկայացնում է հիմնականում որպես զենքի վաճառքի սահմանափակում, մինչդեռ պաշտոնապես այն սահմանափակում է ԱՄՆ կառավարության կողմից Ադրբեջանին տրամադրվող ցանկացած ուղիղ օգնություն, այդ թվում՝ ռազմական։
2001 թվականից ի վեր ԱՄՆ նախագահները պարբերաբար կասեցրել են այս սահմանափակումը, և Դոնալդ Թրամփը կրկին կասեցրել է այն 2025 թվականի օգոստոսին։
2025 թվականին նրա ստորագրած հուշագրում հստակ նշվում է, որ այս որոշումը կայացվել է ահաբեկչության դեմ համատեղ պայքարին աջակցելու և Ադրբեջանի և Հայաստանի միջև խաղաղության գործընթացին վնաս հասցնելը կանխելու համար։
Հաշվի առնելով սա՝ պարզվում է, որ եթե առաջարկվող «մեծ գործարքը» կյանքի կոչվի, Միացյալ Նահանգները փաստացի կհրաժարվի Ադրբեջանի վրա ճնշման գործիքներից մեկից։
Սակայն, Էնդրյու Դե Անիերին և Մերսեդես Սապուպոն գրում են, որ Բելառուսում փորձարկված մոդելի համեմատ Ադրբեջանում ռազմավարական օգուտներն ավելի շատ են, իսկ ռիսկերը՝ ավելի քիչ։
Այս մոդելի կիրառման համար ընտրված ժամանակը պատահական չէ։
Ատլանտյան խորհուրդը նշում է, որ ԱՄՆ փոխնախագահ Ջեյ Դի Վենսի փետրվարյան այցերը Հայաստան և Ադրբեջան ցույց տվեցին ԱՄՆ-ի աննախադեպ ուշադրությունը տարածաշրջանի նկատմամբ։
Վենսի այցը Բաքու ուղեկցվեց ռազմավարական գործընկերության խարտիայի ստորագրմամբ, պաշտպանության ու ենթակառուցվածքների ոլորտներում համագործակցության ընդլայնմամբ։
Հոդվածում նաև ընդգծվում է, որ կախված նրանից, թե ով կհաղթի հունիսի 7-ին ՀՀ-ում կայանալիք խորհրդարանական ընտրություններում, խաղաղության գործընթացը կարող է կամ արագանալ, կամ դանդաղել։
Զարգացնելով այս դիրքորոշումը՝ Ատլանտյան խորհուրդը նշում է, որ այս ընտրություններից առաջ Բաքվում գտնվող որոշ հայ բանտարկյալների ազատ արձակումը կօգնի ամրապնդել ներկայիս վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի դիրքերը և բաց պահել դեպի խաղաղության համաձայնագիր տանող ճանապարհը։
Ադրբեջանցի վերլուծաբանների գնահատականները
Քաղաքական մեկնաբաններ Արաստուն Օրուջլուն և Ռաուֆ Միրկադիրովը նշում են, որ էներգետիկան, Միջին միջանցքի տարանցիկ երթուղին և անվտանգային հարցերը մնում են Ադրբեջանի՝ Եվրոպայի հետ մերձեցման հիմնական գործոնները, մինչդեռ մարդու իրավունքներն ու քաղբանտարկյալների ճակատագիրը մղված են երկրորդ պլան։
Այս համատեքստում Ատլանտյան խորհրդի «մեծ գործարքը» Բաքվի անկախ շրջանակներում ընկալվում է որպես ծանոթ բանաձև.
Արևմուտքը կրկին ռազմավարական շահերը դնում է առաջնային տեղում՝ այս փաթեթը լրացնելով միայն բանտարկյալների ազատ արձակմամբ։
Որոշ իրավապաշտպանների համար սա հնարավորություն է, մյուսների համար՝ «մարդու իրավունքների շուրջ առևտրի» ռիսկ։
Նախորդ հայտարարության մեջ իրավապաշտպան Արիֆ Յունուսը նշել էր, որ հայ բանտարկյալները, այդ թվում՝ ցմահ ազատազրկման դատապարտվածները, կարող են ազատ արձակվել զգալի քաղաքական զիջումների դիմաց։
Միևնույն ժամանակ, վերլուծաբան Էլհան Շահինօղլուն, որը համարվում է իշխանամետ, պնդում է հակառակը։ Նրա կարծիքով՝ նախկին չճանաչված «Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության» նախկին «պետնախարար» Ռուբեն Վարդանյանի կալանավորումը կարող է քաղաքականապես շահավետ լինել, առաջին հերթին՝ Երևանի համար։
Այսպիսով, նույնիսկ Ադրբեջանի փորձագիտական համայնքում չկա միասնական դիրքորոշում. անկախ վերլուծաբանները բանտարկյալներին դիտարկում են որպես բանակցությունների ռեսուրս, մինչդեռ իշխանամետ վերլուծաբանները նրանց դիտարկում են Հայաստանում կայանալիք ընտրությունների և Ադրբեջանի ներքին քաղաքականության պրիզմայով։
Չնայած կառավարամետ լրատվամիջոցներից Ատլանտյան խորհրդի հոդվածին ուղիղ արձագանք չի եղել, ակնհայտ է, որ այս հարթակները նախորդ ամիսներին բացահայտորեն աջակցել են 907-րդ ենթաբաժնի փոփոխությանը։
Նախագահ Իլհամ Ալիևը հունվարին այն անվանել էր «բացարձակապես աբսուրդային», իսկ կառավարամետ լրատվամիջոցները այն ներկայացրել էին որպես երկկողմ հարաբերությունների հիմնական խոչընդոտ։
Ընդհանուր կարծիքը մնում է նույնը. 907-րդ ենթաբաժինը պետք է չեղարկվի, քանի որ այն դարձել է հնացած քաղաքական բեռ և՛ Բաքվի, և՛ Վաշինգտոնի համար։
Ընդ որում, կառավարամետ ԶԼՄ-ները դրական են գնահատել 907-րդ ենթաբաժնի չեղարկումը, սակայն չեն ցուցաբերել որևէ պատրաստակամություն այն կապելու քաղբանտարկյալներին և հայ բանտարկյալներին վերաբերող պայմանների հետ։
Փորձագիտական գնահատականները նույնպես արտացոլում են այս պառակտումը։
● Ադրբեջանում ԱՄՆ նախկին դեսպան Մեթյու Բրայզան 907-րդ ենթաբաժնի փոփոխությունը համարում է «քաղաքական անախրոնիզմ», իսկ դրա պահպանումը՝ ավելի շատ խորհրդանշական գրգռիչ։
● Մեկնաբան Էնդրյու Կորիբկոն պնդում է, որ չեղարկման գործընթացն արդեն սկսվել է, բայց Կոնգրեսում հայկական լոբբին շարունակում է խոչընդոտներ ստեղծել։
● Փորձագետ Էլդենիզ Ամիրովի խոսքով՝ փոփոխության տնտեսական ազդեցությունը սահմանափակ է, և դրա հիմնական նպատակը խորհրդանշական և քաղաքական է։
● Քաղաքագետ Մյատին Մամեդլին կարծում է, որ փոփոխության չեղարկումը կամրապնդի ԱՄՆ դիրքերը Հարավային Կովկասում։
Միևնույն ժամանակ, մարդու իրավունքների և մեդիա համայնքներին մոտ կանգնած աղբյուրների համար առանցքային հարցը ձևակերպված է այլ կերպ.
Եթե քաղբանտարկյալների ազատ արձակումը կապվում է աշխարհաքաղաքական փաթեթի հետ, մի՞թե սա չի լեգիտիմացնում ապագայում նոր՝ «փոխանակման դիվանագիտությունը»։
Առաջարկի գործնական կողմը նույնպես այդքան էլ պարզ չէ
Ադրբեջանական բանտերում գտնվող բազմաթիվ քաղբանտարկյալներ և էթնիկ հայեր մեղադրվում են «ծանր» կամ «առանձնապես ծանր» հանցագործությունների կատարման մեջ, ուստի 2025 թվականին հայտարարված համաներումը նրանց վրա չի տարածվել։
Նման անձանց ազատ արձակումը, որպես կանոն, պահանջում է նախագահի կողմից անհատական ներման շնորհում կամ առանձին քաղաքական որոշում։
Սա Ատլանտյան խորհրդի ծրագրի կարևոր դետալ է. դրա իրականացումը կախված է ոչ այնքան իրավական ընթացակարգերից, որքան քաղաքական կամքից։
Հետևաբար, սա ոչ միայն ԱՄՆ Կոնգրեսի որոշման հարց է, այլև Բաքվի կողմից լուրջ ներքին քաղաքական որոշում կայացնելու անհրաժեշտության։
Ատլանտյան խորհրդի «մեծ գործարքի» առաջարկը դեռևս լայնածավալ հանրային քննարկում առաջ չի բերել Ադրբեջանում։ Սակայն արձագանքն արդեն նշմարվում է։
Ըստ էության, եթե Վաշինգտոնը փորձի առաջ մղել այս մոդելը, հիմնական քննարկումը կկենտրոնանա ոչ թե ԱՄՆ-ի և Ադրբեջանի միջև մերձեցման, այլ դրա բարոյական և քաղաքական արժեքի վրա։
Հետևեք մեզ — Facebook | Youtube
ԱՄՆ-ի կողմից գործարքի առաջարկ Ադրբեջանին
