ՄԻԵԴ-ն Ադրբեջանին պարտավորեցրել է փոխհատուցում վճարել հայ զինվորի գլխատման համար
Ադրբեջանն ու Հայաստանը ՄԻԵԴ-ում
Հունիսի 18-ին Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը Ադրբեջանին մեղավոր ճանաչեց 2016 թվականի ապրիլյան պատերազմի ժամանակ վիրավոր հայ զինծառայողի խոշտանգման և գլխատման համար։
«Ապրիլյան» կամ «քառօրյա պատերազմ» անվանումն են ստացել 2016 թվականի ապրիլի 1-4-ը Ադրբեջանի և Հայաստանի զինված ուժերի միջև տեղի ունեցած ռազմական բախումները, որոնք տեղի են ունեցել այն ժամանակ չճանաչված Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության շփման գծի երկայնքով։ Սրանք առաջին լայնածավալ ռազմական գործողություններն էին Ղարաբաղյան առաջին պատերազմից և 1994 թվականին կնքված հրադադարից հետո։
Մահացածի ծնողներին և քրոջը կվճարվի 90,000 եվրո փոխհատուցում, ինչպես նաև լրացուցիչ 14,000 եվրո՝ դատական ծախսերի համար։
Ադրբեջանը հերքում է այս մեղադրանքները՝ պնդելով, որ իրադարձությունները տեղի են ունեցել ակտիվ մարտական գործողությունների ժամանակ, իսկ դիակների փոխանակման ժամանակ որևէ հանցագործություն չի հայտնաբերվել։ Դատարանի իրավազորությունն ու ապացուցողական հիմքը նույնպես վիճարկվում են։
Ի՞նչ է տեղի ունեցել՝ ըստ Եվրոպական դատարանի
Տուժողը՝ Խ.Թ.-ն (անունը նշված է սկզբնատառերով՝ գաղտնիության նկատառումներից ելնելով), հայ զինծառայող էր, նախկին չճանաչված Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության զինված ուժերի մայոր։
Դեպքը տեղի է ունեցել 2016 թվականի ապրիլյան պատերազմի ժամանակ։ Ապրիլի 5-ին՝ հրադադարի հայտարարումից հետո կողմերը փոխանակել են զոհվածների մարմինները։ Ավելի ուշ հայկական կողմը հայտնել է, որ որոշ մարմիններ վերադարձվել են կտրված գլուխներով, ձեռքերով կամ ականջներով։
Դատարանի տեղեկություններով՝ Խ. Թ.-ի դին հայտնաբերվել է շփման գծի մոտ՝ Թալիշ գյուղի մոտ։ Տեղի քննիչների և Հայաստանում իրականացված դատաբժշկական փորձաքննության արդյունքների համաձայն՝ Խ. Թ.-ն ծանր վիրավորվել է ռազմական բեռնատարի վրա հարձակման ժամանակ և հայտնվել անշարժ վիճակում՝ կորցնելով մարտունակությունը։
Հաղորդվում է, որ վիրավոր վիճակում կտրել են նրա ձեռքերը, ապա գլխատել։
Դիմումատուներ Վ.Թ.-ն և Լ.Վ.-ն (ծնողները), ինչպես նաև Ա.Գ.-ն (քույրը), պնդում են, որ Խ.Թ.-ն գերի է վերցվել ադրբեջանցի զինվորների կողմից, այնուհետև խոշտանգումների ենթարկվել և սպանվել։
Դատարանի որոշման մեջ նշվում է, որ նրա մարմնի ոչ լիարժեք վերադարձը ընտանիքին թույլ չի տվել իրականացնել լիարժեք հուղարկավորության արարողություն և պատճառել է լրացուցիչ հոգեկան տառապանքներ։
Հայցը Եվրոպական դատարան է ներկայացվել 2016 թվականի ապրիլի 13-ին: Դիմումատուների շահերը ներկայացրել են Արա Ղազարյանը և այլ հայ փաստաբաններ։
2016 թվականի նոյեմբերին ՄԻԵԴ-ը Ադրբեջանի կառավարությանը տեղեկացրել է «Վ.Թ. և այլք ընդդեմ Ադրբեջանի» գործի (դիմում թիվ 20075/16) բացման մասին։
Ի՞նչ որոշում է կայացրել ՄԻԵԴ-ը
Եվրոպական դատարանը որոշել է, որ Ադրբեջանը խախտել է Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի 2-րդ հոդվածը (կյանքի իրավունք). ադրբեջանական ուժերը սպանել են վիրավոր զինվորի, որն այլևս մարտունակ չէր: Դատարանը նշել է, որ դա հակասում է նաև միջազգային մարդասիրական իրավունքին, այդ թվում՝ Ժնևի կոնվենցիաներին:
Ավելին, դատարանը հայտնաբերել է Կոնվենցիայի 3-րդ հոդվածի խախտում (խոշտանգումների և անմարդկային վերաբերմունքի արգելք): ՄԻԵԴ-ի եզրակացությունների համաձայն՝ Խ.Թ.-ն ենթարկվել է խոշտանգումների և անմարդկային վերաբերմունքի. նրա ձեռքերը կտրել են, երբ նա դեռ ողջ է եղել, ապա գլխատել են։
3-րդ հոդվածի խախտում է հայտնաբերվել նաև նրա ընտանիքի անդամների նկատմամբ. նրանք ծանր տառապանքներ են կրել իրենց որդու և եղբոր դաժան սպանության լուրի, ինչպես նաև այն պատճառով, որ մարմինն ամբողջությամբ չի վերադարձվել։
ՄԻԵԴ-ը քննել է նաև այլ, այդ թվում՝ 8-րդ, 13-րդ և 14-րդ հոդվածներով ներկայացված բողոքները, սակայն հիմնական խախտումները հայտնաբերել է 2-րդ և 3-րդ հոդվածներով։
Փոխհատուցման որոշում.
- ծնողներին՝ Վ.Թ.-ին և Լ.Վ.-ին, համատեղ 60,000 եվրո բարոյական վնասի փոխհատուցում,
- քրոջը՝ Ա.Գ.-ին՝ 30,000 եվրո բարոյական վնասի փոխհատուցում,
- 14,210 եվրո՝ դատական և այլ ծախսերի համար,
- ընդհանուր գումարը կազմում է մոտ 104,210 եվրո և պետք է վճարվի 3 ամսվա ընթացքում։
Որոշումը ենթակա է կատարման ուժի մեջ մտնելուց հետո։ Եթե Ադրբեջանի կառավարությունը չկատարի այն, Եվրոպայի խորհրդի Նախարարների կոմիտեն կգործարկի վերահսկողության մեխանիզմը։
Ավելի լայն համատեքստ և նրբերանգներ
Այս գործը ՄԻԵԴ-ի առաջին որոշումն է, որը վերաբերում է 2016 թվականի ապրիլին Ադրբեջանի և Հայաստանի միջև տեղի ունեցած ռազմական գործողություններին: Երկու կողմերն էլ կորուստներ են կրել բախումների ընթացքում: Հայաստանը մի քանի դեպքերով Ադրբեջանին մեղադրել է նաև զոհվածների մարմինների պղծման մեջ:
ՄԻԵԴ-ում ներկայումս քննվում է նմանատիպ 21 հայց։
Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի նախադեպային իրավունքում հատուկ նշանակություն ունի hors de combat կարգավիճակը. վիրավորների, գերի ընկածների կամ ոչ մարտունակ անձանց վրա հարձակումներն արգելված են միջազգային մարդասիրական իրավունքով և մարդու իրավունքներով։ Այս դեպքում դատարանն այս սկզբունքը կիրառել է Ադրբեջանի ռազմական գործողությունների նկատմամբ։
Ադրբեջանի կառավարության դիրքորոշումը
Պաշտոնական Բաքուն հետևողականորեն հերքում է նման մեղադրանքները։
Որպես կանոն, իշխանությունները պնդում են, որ՝
- իրադարձությունները տեղի են ունեցել ակտիվ ռազմական գործողությունների պայմաններում,
- պետական պաշտոնյաների անմիջական ներգրավվածությունը չի ապացուցվել,
- դիերը վերադարձվել են փոխանակման ժամանակ կամ անցկացվել է հետաքննություն, որի արդյունքում հանցագործության որևէ ապացույց չի հայտնաբերվել,
- ՄԻԵԴ-ի իրավազորությունն ու ապացուցողական հիմքը նույնպես վիճարկվում են։
Նախագահ Իլհամ Ալիևը և այլ պաշտոնյաներ բազմիցս ՄԻԵԴ-ի որոշումներն անվանել են «կողմնակալ»։
Առանձին դեպքերում նշվել է, որ Եվրոպայի խորհրդի խորհրդարանական վեհաժողովում Ադրբեջանին քվեարկելու իրավունքից զրկելու պատճառով երկիրը հրաժարվում է ճանաչել Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի որոշումները։
Հունիսի 18-ի երեկոյի դրությամբ Եվրոպական դատարանի այս որոշման վերաբերյալ պաշտոնական արձագանք դեռևս չէր հրապարակվել։
