Şuşada keçirilən dövlət dəstəkli konfransda Rusiya etnik ayrı-seçkiliyə görə tənqid edilib
Şuşadakı konfransda Rusiyaya qarşı tənqidlər
Şuşada keçirilən “Mədəni və etnik müxtəliflik: tarixin dərsləri, müasir çağırışlar” adlı beynəlxalq konfrans Rusiyaya ünvanlanmış mesajlarla yadda qalıb: Çərkəz soyqırımı və digər xalqlara qarşı tarixi cinayətlərin tanınması, etnik azlıqların Ukrayna cəbhəsinə məcburi göndərilməsinin dayandırılması, sistemli ayrı-seçkilik və ksenofobiyaya son qoyulması tələbləri.
Konfransda səsləndirilən hekayələrdən biri təşkilatçılardan olan Mədəni və Etnik Müxtəliflik Mərkəzi İctimai Birliyinin sədri Seyfəddin Hüseynlinin (Səfərov) ailəsinə aiddir. 2025-ci ilin 27 iyununda Yekaterinburqda onun üç qardaşı və yaxın qohumların yaşadığı ev Rusiya hüquq-mühafizə orqanlarının basqınına məruz qalıb.
İşgəncə nəticəsində iki qardaş – Hüseyn və Ziyəddin Səfərov həyatını itirib. Qalanları uzunmüddətli həbs cəzaları ilə üzləşib. Seyfəddin Hüseynli bu faciəni “etnik və dini ayrı-seçkilik nümunəsi” kimi təqdim edərək qardaşlarının cəsədlərini Qarabağda dəfn etmək istədiyini bildirib.
Konfrans nədən bəhs edir?
Konfrans 6 iyulda Şuşada “Qarabağ” otelində keçirilib. Təşkilatçılar Mədəni və Etnik Müxtəliflik Mərkəzi İctimai Birliyi və İpək Yolu Mədəni-Tarixi Tədqiqatlar İctimai Birliyi olub.
İştirakçılar 10 ölkədən – Azərbaycan, Türkiyə, ABŞ, Gürcüstan, Almaniya, Litva, Polşa, Çexiya, Fransa və İsraildən vətəndaş cəmiyyəti nümayəndələri, tədqiqatçılar və ekspertlər olub.
Format iki panel müzakirəsindən ibarət olub: “Etnik və mədəni müxtəliflik bəşəriyyətin sərvəti kimi” və “Müstəmləkəçiliyin müasir formaları: xalqlara faciə, köləlik və iztirab gətirən hərəkətlər”. Moderatorlardan biri türk tədqiqatçı və jurnalist Nalan Yazgan Eriş olub.
Əsas spikerlər və mövzular:
- Professor Cahit Aslan (Çukurova Universiteti, Türkiyə) – “Çərkəz milli kimliyi və kollektiv yaddaş”.
- Fatima Tlis (ABŞ, Dünya Çərkəz Agentliyi – videobağlantı ilə qoşulub) – “Yeni dövrün çağırışlarına cavab” və müstəmləkə zülmü.
- Seyfəddin Hüseynli – “Mədəni və etnik müxtəliflik əleyhinə fəaliyyətə qarşı səfərbərlik” (şəxsi ailə hekayəsi ilə).
- Digər çıxışçılar: Abdullah Temizkan (Türkiyə), Gintaras Songaila (Litva), Merab Çuxua (Gürcüstan), İbrahim Yaqanov (Fransa), Rodin Nalgabetz (İsrail) və başqaları Çerkes soyqırımı, müstəmləkəçilik siyasəti, etnik azlıqların Ukrayna cəbhəsinə məcburi cəlb edilməsi və kollektiv yaddaş mövzularını əhatə ediblər.
Konfransın yekununda iştirakçılar Birgə Bəyannamə qəbul ediblər.
Konfransın əsas mesajları və Rusiya əleyhinə açıq tənqid
Bəyannamə universal prinsiplərə əsaslansa da, əsas hədəf konkret olaraq Rusiyadır.
Ən vacib hissələrdən sitatlar:
“Mədəni və etnik müxtəliflik, tolerantlıq, multikulturalizm hər bir dövlət üçün milli sərvət olmalıdır. Heç bir xalq etnik və dini mənsubiyyətinə görə alçaldılmamalı, ayrı-seçkiliyə məruz qoyulmamalı, təqib edilməməlidir… Xalqların etnik və dini mənsubiyyəti cinayət hesab edilməməli, kollektiv cəzalandırmaya səbəb olmamalıdır”.
“Rusiyada etnik azlıqların – çərkəzlərin, ləzgilərin, avarların, tatarların, kumıkların, çeçenlərin, saxaların, buryatların və digər qeyri-rus xalqların zorla, təqiblərlə, şantaj və həbsxana yolu ilə Ukrayna cəbhəsinə göndərilməsi dayandırılmalıdır. Rusiya tarixdən ibrət dərsi götürməli, çərkəzlərə və digər xalqlara qarşı soyqırımları etiraf etməli, onların qanlarını tökənləri qəhrəmanlaşdırmamalıdır, tarixi mövzularda arxiv materialları əlçatan olmalıdır. Rusiyada şovinizm, ksenofobiya ritorikası, ‘skinhed’ (keçəl baş) dəstələrinin… müxtəlif təzahür formalarının… qeyri-ruslara qarşı hücum və təqibləri dayandırılmalıdır”.
“Etnik və mədəni müxtəlifliyin qorunmasında… Azərbaycanın nümunəvi modeli təqdir olunmalıdır. Azərbaycanın tarixi Şuşa Zəfəri müstəmləkə xalqlarının ən çox ehtiyac duyduğu tarixi ədalətin bərpasının rəmzi kimi nümunə olmalıdır”.
Spikerlərin çıxışlarında Çərkəz-Rus müharibəsi (1763-1864), “Böyük Sürgün” (1864), Sovet deportasiyaları (qaraçaylar, balkarlar, çeçenlər), ana dilində təhsil məhdudiyyətləri, vətənə qayıdış hüququnun bloklanması və respublikaların suverenliksizliyi kimi mövzular qaldırılıb.
Seyfəddin Hüseynli çıxışında bildirib: “Biz bu ağrını öz ailəmizin timsalında dərindən yaşayırıq… 2025-ci il iyunun 27-də Yekaterinburq şəhərində yaşayan üç qardaşım və bir neçə yaxın qohumum Rusiya hüquq-mühafizə orqanlarının əsassız hücumuna məruz qalıb… Biz hesab edirik ki, mədəni və etnik müxtəliflik, tolerantlıq hər bir dövlət üçün sərvət olmalıdır, etnik və dini mənsubiyyətə görə ayrı-seçkilik rədd edilməlidir”.
Azərbaycan-Rusiya gərgin münasibətləri haqqında
Konfrans təsadüfi vaxtda baş verməyib. 2024-cü il dekabrın 25-də AZAL reysi (Bakı-Qroznı) Rusiya ərazisi üzərində Pantsir sisteminin raket zərbəsi nəticəsində vurulub, Qazaxıstana qəza enişi edərkən 38 nəfər həlak olub. Azərbaycan rəsmi şəkildə Rusiyanı ittiham edib, təzminat və üzrxahlıq tələb edib.
2025-ci il iyununda Yekaterinburq hadisələri diplomatik böhranı dərinləşdirib: etnik azərbaycanlıların kütləvi həbsi, işgəncə iddiaları (Seyfəddin Hüseynlinin qardaşları məhz bu hadisənin qurbanlarıdır). Bakıda cavab olaraq “Sputnik” ofisinə basqın və rus vətəndaşlarının həbsi baş verib.
2025-ci il oktyabrında Putin Düşənbədə Prezident Əliyevlə görüşdə raket zərbəsini etiraf edib. Bu ilin aprelində rəsmi razılaşma ilə Rusiya kompensasiya ödəməyə razılaşıb, münasibətlər qismən normallaşıb, lakin gərginlik qalıb. Konfrans məhz bu hadisələrdən sonra baş verir və şəxsi faciəni ictimai-siyasi səviyyəyə qaldırır.
Bu, əslində, nə deməkdir?
Ukrayna müharibəsi fonunda “dekolonizasiya” diskursu postsovet məkanında güclənir. Rusiyanın “denasifikasiya” ritorikası öz imperiya cinayətlərinin – Çərkəz soyqırımı (1763-1864-cü illər müharibəsi və 1864-cü il “Böyük Sürgün”ü, yüz minlərlə insanın ölümü və ya deportasiyası), Sovet dövrü kollektiv cəzaları, müasir etnik siyasətinin ifşası ilə qarşı-qarşıya qoyulur. Azərbaycanın 2020-2023-cü il Qarabağ zəfərləri Rusiya vasitəçiliyinin iflası kimi oxunur və konfrans bunu “müstəmləkə altında olan xalqlar üçün tarixi ədalətin bərpası nümunəsi” kimi təqdim edir.
Azərbaycan rəsmi olaraq multikulturalizm və tolerantlıq modelini beynəlxalq səviyyədə təbliğ edir. Konfrans vətəndaş cəmiyyəti təşəbbüsü olsa da, Şuşada keçirilməsi və dövlət səviyyəsində dəstək işarələri ilə Rusiyaya “artıq köhnə münasibətlər modeli keçərli deyil” mesajı verir.
Bəyannamə ümumi anti-diskriminasiya və anti-müstəmləkə xarakterli olsa da, əsas hədəf Rusiyadır.
Azərbaycanın öz etnik siyasəti barədə suallar (ermənilərlə münasibətlər, azlıqların hüquqları) mövcuddur – lakin konfrans bu məsələləri birbaşa müzakirə etməyib, diqqəti Rusiyaya tənqidə yönəldib. Çərkəz diasporası və “Azad Millətlər Liqası” kimi hərəkatlar çıxışçılar vasitəsilə konfransda fəal iştirak edib və dəstək verib.
Şuşadakı konfransda Rusiyaya qarşı tənqidlər
