Azərbaycan yaralı erməni hərbçisinin başının kəsilməsinə görə kompensasiya ödəməlidir
AİHM Azərbaycan erməni hərbçi
Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi Azərbaycanı 2016-cı il aprel döyüşlərində yaralı erməni hərbçisinin işgəncə və başının kəsilməsi işində məsuliyyətə cəlb edib: valideynlərə və bacısına 90 min avro, xərclərə görə 14 min avro kompensasiya.
“Aprel müharibəsi” və ya “Dördgünlük müharibə” 2016-cı il aprelin 1-dən 4-dək Azərbaycan və Ermənistan silahlı qüvvələri arasında o vaxtlar mövcud olan, tanınmamış Dağlıq Qarabağ Respublikasının ərazisindəki təmas xətti boyunca baş verən hərbi toqquşmalara verilən addır. Bu, Birinci Dağlıq Qarabağ müharibəsindən və tərəflərin 1994-cü ildə atəşkəs sazişinin imzalanmasından bəri ilk genişmiqyaslı hərbi əməliyyatlar idi.
Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi (AİHM) 18 iyunda V.T. and digərləri Azərbaycana qarşı (ərizə № 20075/16) işində yekun qərarını elan edib. Məhkəmə Azərbaycanı Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasının 2-ci maddəsi (yaşamaq hüququ) və 3-cü maddəsi (işgəncə və qeyri-insani rəftar qadağası) üzrə pozuntularda günahkar tanıyıb. Qərar Birinci Bölmə tərəfindən “ləyaqət və ədalətli ödəniş” üzrə çıxarılıb.
Azərbaycan bu ittihamları rədd edir və hadisələrin aktiv hərbi əməliyyatlar şəraitində baş verdiyini və cəsədlərin mübadiləsi zamanı cinayət əlamətlərinin aşkarlanmadığını bildirir. Məhkəmənin yurisdiksiyası və işin sübut əsasları da mübahisələndirilir.
Bu şəxs kimdir və başına nə gətirilib?
Zərərçəkən H.T. (tam adı məxfilik səbəbindən ilkin hərflərlə verilir) keçmiş tanınmamış Dağlıq Qarabağ Respublikasının silahlı qüvvələrinin mayoru, erməni hərbçisi olub.
Hadisə 2016-cı ildəki aprel döyüşləri (dörd günlük müharibə) zamanı baş verib. Döyüşlər aprelin 1-5-də aktiv fazada olub, atəşkəs aprelin 5-də elan edilib. Atəşkəsdən sonra hər iki tərəfdən həlak olanların cəsədləri mübadilə olunub. Bəzi cəsədlərin başı, əlləri və ya qulaqları kəsilmiş vəziyyətdə olduğu barədə məlumatlar yayılıb.
H.T.-nin cəsədi Talış kəndi yaxınlığında, təmas xəttində tapılıb. Yerli istintaq və Ermənistan məhkəmə-tibbi ekspertizasının nəticələrinə görə:
- H.T. hərbi yük maşınına hücum zamanı ağır yaralanıb (hərəkətsiz vəziyyətdə – döyüş qabiliyyətini itirib).
- Yaralı vəziyyətdə əlləri kəsilib.
- Sonra başı kəsilib.
Ərizəçilər – V.T., L.V. (valideynlər) və A.G. (bacısı) iddia ediblər ki, H.T. Azərbaycan əsgərləri tərəfindən əsir götürülüb, işgəncəyə məruz qalıb və qətlə yetirilib. Cəsədin tamamilə qaytarılmaması ailənin dəfn mərasimini tam keçirməsinə mane olub və əlavə psixoloji iztirab yaradıb.
Ərizə AİHM-ə 13 aprel 2016-cı ildə verilib (təmsilçi Ara Qazaryan və digər erməni hüquqşünaslar). İş 2016-cı ilin noyabrında Azərbaycan hökumətinə kommunikasiya edilib.
Məhkəmə nə qərar verib?
AİHM belə nəticəyə gəlib:
- Maddə 2 (yaşamaq hüququ) pozulub: Azərbaycan qüvvələri artıq döyüş qabiliyyətini itirmiş yaralı hərbçini qətlə yetirib. Bu, beynəlxalq humanitar hüquq normalarına (Cenevrə konvensiyaları) da ziddir və Konvensiyanın 2-ci maddəsi ilə qorunur.
- Maddə 3 pozulub:
- H.T.-yə qarşı işgəncə və qeyri-insani rəftar (əllərin canlı halda kəsilməsi və başın kəsilməsi).
- Ailə üzvlərinə qarşı qeyri-insani rəftar – oğul/qardaşın belə vəhşicəsinə öldürülməsi xəbəri və cəsədin tam qaytarılmaması səbəbindən ailənin çəkdiyi əzab.
Məhkəmə həmçinin digər maddələrə (8, 13, 14) dair iddiaları da nəzərdən keçirib, lakin əsas pozuntuları 2 və 3-cü maddələrdə tapıb.
Ədalətli ödəniş:
- Valideynlərə (V.T. və L.V.) birlikdə 60 000 avro mənəvi ziyan.
- Bacısına (A.G.) 30 000 avro mənəvi ziyan.
- Hüquqi və digər xərclərə 14 210 avro.
- Cəmi təxminən 104 210 avro 3 ay ərzində ödənilməlidir.
Qərar yekunlaşdıqdan sonra icra olunacaq. Azərbaycan hökuməti qərarı yerinə yetirmədikdə, Avropa Şurası Nazirlər Komitəsi nəzarət mexanizmini işə salacaq.
Daha geniş kontekst və nüanslar
Bu iş aprel 2016-cı il döyüşləri ilə bağlı ilk AİHM qərarlarından biridir. Həmin döyüşlərdə hər iki tərəfdən itkilər olub, lakin erməni tərəfi bir neçə halda cəsədlərin vəhşicəsinə mutilasiya edildiyini (başın kəsilməsi, qulaqların kəsilməsi və s.) iddia edib. Bənzər 21 ərizə hələ də AİHM-də gözləyir (K.S. və N.A. Azərbaycana qarşı və digərləri ilə birləşdirilmiş işlər).
AİHM-in presedent hüququnda “hors de combat” statusu xüsusi əhəmiyyət daşıyır: yaralı, əsir və ya döyüş qabiliyyətini itirmiş şəxslərə qarşı hücum beynəlxalq humanitar hüquq və insan hüquqları normalarına görə qadağandır. Məhkəmə bu prinsipi Azərbaycanın hərbi əməliyyatlarına tətbiq edib.
Azərbaycan hökumətinin mövqeyi
Rəsmi Bakı belə iddiaları ardıcıl olaraq rədd edir. Adətən iddia olunur ki:
- Hadisələr aktiv döyüş şəraitində baş verib.
- Dövlət agentlərinin birbaşa iştirakı sübut olunmayıb.
- Cəsədlər mübadilə zamanı qaytarılıb və ya təhqiqat aparılıb, lakin cinayət tərkibi aşkar edilməyib.
- AİHM-in səlahiyyəti və ya sübut bazası mübahisəlidir.
Prezident İlham Əliyev və rəsmi şəxslər dəfələrlə AİHM qərarlarını “qərəzli” adlandırıb, bəzən Azərbaycanın səsvermə hüququndan məhrum edilməsi səbəbindən qərarların tanınmayacağını bildiriblər. Bu qərarın icrası ilə bağlı konkret rəsmi reaksiya hələlik (18 iyun axşamı) açıqlanmayıb.
AİHM Azərbaycan erməni hərbçi
