Mustafayevin Tehran səfəri: Bakı ilə İranı hansı maraqlar yaxınlaşdırır?
Mustafayevin Tehran səfəri
Azərbaycan Baş nazirinin müavini Şahin Mustafayevin Tehranda keçirdiyi görüşlərdə elektrik tədarükü, sərhəd infrastrukturu və nəqliyyat marşrutları müzakirə olunub. İran qarşıdakı qışda Azərbaycandan daha çox elektrik almaq istəyir. Bakı üçün isə birgə enerji layihələrinin və tranzit imkanlarının genişləndirilməsi əhəmiyyət daşıyır.
Lakin bu danışıqlar siyasi etimadın bərpa olunduğunu söyləməyə əsas vermir. İqtisadi əməkdaşlıq Azərbaycanın Tehrandakı səfirliyinə silahlı hücumun və bu ilin martında Naxçıvanda baş vermiş dron hadisəsinin yaratdığı gərginlik fonunda davam edir.
Tehranda nə müzakirə olunub?
Mustafayev sentyabrın 29-da İran Prezidenti Məsud Pezeşkianla görüşüb. İran tərəfinin açıqlamasına görə, Pezeşkian quru, hava və dəmir yolu əlaqələrinin genişləndirilməsini, nazirlərlə danışıqlarda əldə edilmiş razılaşmaların icrasını vacib sayıb.
Azərbaycan Nazirlər Kabinetinin yaydığı məlumatda parlament sədri Məhəmməd Baqir Qalibaf, Ali Milli Təhlükəsizlik Şurasının katibi Möhsün Rzayi, neft naziri Möhsin Paknejad və energetika naziri Abbas Əliabadi ilə görüşlər də göstərilir. Bununla belə, açıqlamada enerji layihələrinin maliyyə şərtləri və konkret icra müddətləri barədə ətraflı məlumat verilməyib.
Səfərin nəqliyyat gündəliyi daha konkretdir. İranın yol və şəhərsalma naziri Fərzanə Sadiqlə görüşdə Şimal-Cənub dəhlizinin ötürücülük qabiliyyəti, sərhəddəki Astara yük terminalının genişləndirilməsi və Ağbənd-Kəlalə körpüsü müzakirə edilib. Rəsmi məlumata əsasən, körpünün tikintisi başa çatıb, sərhəd-keçid infrastrukturunun istifadəyə verilməsi ilə bağlı məsələlər isə müzakirə olunur. Körpünün hazır olması bütün keçid kompleksinin artıq işləməsi demək deyil.
Tərəflər fevralda Bakıda keçirilmiş birgə komissiyanın 17-ci iclasında əldə olunmuş razılaşmaların icrasını da nəzərdən keçiriblər. Bu, sentyabr təmaslarının əvvəlki öhdəliklərin yerinə yetirilməsini sürətləndirmək məqsədi daşıdığını göstərir.
Elektrik idxalı barədə nə məlumdur?
“Trend”in İran Energetika Nazirliyinin məlumatına istinadən yazdığına görə, “TAVANIR” elektrik şirkətinin rəhbəri Məhəmməd Allahdad sentyabrın 28-də Azərbaycanın energetika nazirinin müavini Elnur Soltanovla görüşdə qarşıdakı soyuq aylarda idxalın artırılmasına ümid etdiyini bildirib.
Danışıqlarda birbaşa elektrik tədarükü, birgə su elektrik stansiyalarının inkişafı, qaz və elektrik enerjisinin svopu – qarşılıqlı mübadilə mexanizmləri müzakirə olunub. Allahdadın sözlərinə görə, həcmi müəyyənləşdirmək üçün iki ölkənin mütəxəssisləri şəbəkələrin birləşmə nöqtələrini və texniki imkanları araşdırmalıdır.
Açıqlanan nəticə hələ əlavə elektrik tədarükünə dair yekun müqavilə deyil. Nə qədər enerji veriləcəyi, hansı qiymətə satılacağı və tədarükün nə vaxt başlayacağı barədə bu məlumatda rəqəmlər yoxdur. İranın idxalı artırmaq niyyəti ilə faktiki idxal artımını eyniləşdirmək olmaz.
“APA”nın Tehran bürosunun məlumatına görə, Soltanov Xudafərin və Ordubad su elektrik stansiyası layihələrini, həmçinin İranın özəl investorlarının Naxçıvanda günəş enerjisi layihələrində iştirakını gündəmə gətirib. Bunlar da hələ müzakirə olunan imkanlar kimi təqdim edilir.
Azərbaycan üçün əlavə satış gəlir imkanı yarada bilər. Amma həcmlər, qiymətlər və texniki şərtlər açıqlanmadan bu əməkdaşlığın iqtisadi faydasını hesablamaq mümkün deyil.
İqtisadi danışıqların təhlükəsizlik tərəfi
Tehrandakı görüşlərdə Azərbaycanın ərazisindən İrana qarşı istifadə olunması barədə iddialar da gündəmə gəlib. “Mehr” agentliyinin məlumatını yayan “Unikal”ın xəbərinə görə, Mustafayev Möhsün Rzayi ilə görüşündə bu iddiaları təkzib edib.
Belə bir açıqlamanın iqtisadi danışıqlarla yanaşı verilməsi təhlükəsizlik narahatlıqlarının gündəlikdən çıxmadığını göstərir.
Münasibətlər 2023-cü ilin yanvarında Azərbaycanın Tehrandakı səfirliyinə silahlı hücumdan sonra kəskin pisləşmişdi. Hücumda bir nəfər həlak olmuşdu. Sonrakı təmaslar əlaqələri yumşaltsa da, 2026-cı ilin martında Naxçıvanda baş vermiş dron hadisəsi yeni böhran yaratdı.
Azərbaycan rəsmiləri martın 5-də hava limanına və digər mülki obyektlərə zərər vuran hücuma görə İranı məsul tutdular. Tehran iştirakını rədd etdi. Azərbaycan XİN-in məlumatına görə, İran xarici işlər naziri Abbas Əraqçi hadisənin araşdırıldığını bildirmişdi. Bakı üzrxahlıq, izahat və təkrarlanmaması üçün tədbirlər tələb etmişdi.
Həmin böhran zamanı yük daşımalarının dayandırılması göstərdi ki, təhlükəsizliklə bağlı qarşıdurma iqtisadi əlaqələrə dərhal təsir edə bilər.
Bakı niyə gərginliyin böyüməsini istəmir?
“Carnegie” Mərkəzinin tədqiqatçısı Zaur Şiriyev martın 16-da dərc olunmuş təhlilində Bakının dron hadisəsindən sonra cavab zərbəsi əvəzinə izahat tələb etməsini böhranın böyüməsinin qarşısını almaq cəhdi kimi qiymətləndirirdi.
Onun fikrincə, gərginliyin sürətlə azalmasının səbəblərindən biri Naxçıvanın həssas vəziyyətidir: muxtar respublikanın quru və hava əlaqələrində İran üzərindən tranzit mühüm yer tutur. Şiriyev İrandakı müharibənin Azərbaycan üçün mümkün qaçqın axını və idxal qiymətlərinin artması kimi risklər yaratdığını da qeyd edirdi.
Bu qiymətləndirmə mart böhranına aiddir. Bununla belə, Azərbaycanın İranla münasibətləri kəskinləşdirməkdən niyə çəkinməsini izah edən kontekst verir.
Sentyabr danışıqları göstərir ki, Tehran elektrik tədarükünü artırmağa, hər iki tərəf isə enerji və nəqliyyat əlaqələrini genişləndirməyə çalışır. Bu maraqlar təmasları davam etdirmək üçün əsas yaradır. Lakin səfəri siyasi etimadsızlığın aradan qalxması kimi qiymətləndirmək tezdir.
Əməkdaşlığın nəticəsi elan edilən niyyətlərin konkret tədarükə, işləyən sərhəd keçidlərinə və icra olunan layihələrə çevrilib-çevrilməməsindən asılı olacaq.
Mustafayevin Tehran səfəri
