Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərində böhran: daxili və xarici amillər
Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərində böhran
Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərinin normallaşması prosesi böhran yaşayır. Erməni analitiklər bunu regional və qlobal amillərin bir-birinə qarışması nəticəsində yaranan qeyri-sabitliklə əlaqələndirirlər. Onların fikrincə, danışıqlar prosesində rəsmi vasitəçilərin olmaması ABŞ, Rusiya və İranın Yerevan və Bakının mövqelərinə təsir göstərməsinə mane olmur. Bu fonda sərhədlər və mədəni irslə bağlı yeni iddiaları da əhatə edən narrativlər mübarizəsi daha da sərtləşir.
Son həftələrdə müşahidə olunan ümumi qeyri-sabitlik ictimai səviyyədə də özünü göstərib, “Sülh körpüsü” vətəndaş təşəbbüsü çərçivəsində dialoq dondurulub. Bu günlərdə Yerevanda keçirilməsi planlaşdırılan iki ölkənin ekspertlərinin görüşü Azərbaycan tərəfinin xahişi ilə “gərginlik azalanadək” təxirə salınıb. Bu barədə təşəbbüsün Ermənistan tərəfdən həmtəsisçisi, siyasi analitik Boris Navasardyan məlumat verib.
“Biz belə görüşlərin təxirə salınmasının deyil, keçirilməsinin tərəfdarıyıq. Ermənistan tərəfi hesab edirdi ki, bu gərgin vəziyyətdə görüşmək, qarşılıqlı anlaşmaya nail olmağa çalışmaq, informasiya və ictimai müstəvidə arzuolunan atmosfer barədə razılığa gəlmək lazımdır. Lakin görünür, Azərbaycandan olan həmkarlarımız indiki mərhələdə əlaqə saxlamağı məqsədəuyğun hesab etmirlər”, – o deyib.
Azərbaycanın Minval Politika nəşri görüşün ləğv edilməsi qərarını Ermənistanın Azərbaycana qarşı “informasiya kampaniyası” və Ermənistan hakimiyyətinin onun suverenliyinə müdaxilə cəhdi ilə izah edib. Lakin nəşr bu iddiaları təsdiqləyən sübutlar təqdim etməyib.
Azərbaycanda 58 ölkədən akkreditə olunmuş 150 diplomatın Qarabağa səfərindən sonra vəziyyət gərginləşib.
Onlar 2023-cü ildə bütün erməni əhalisinin tərk etdiyi ərazilərdə olub, tarixi və mədəni abidələrlə tanış olublar. Diplomatları Azərbaycan prezidentinin köməkçisi Hikmət Hacıyev müşayiət edib. O, Gəncəsər və Dadivəng erməni monastırlarını diplomatlara təqdim edərək onların “qədim alban xristian irsinin ayrılmaz hissəsi” olduğunu bildirib.
“Sülh körpüsü” təşəbbüsü rəsmi danışıqları əvəz etməyən, onları tamamlayan Track 1,5 formatında dialoqdur.
Bu proses çərçivəsində ekspertlər, vətəndaş cəmiyyəti və media nümayəndələri birbaşa ünsiyyət quraraq cəmiyyətləri sülhə hazırlamaq üçün atılacaq addımları müzakirə ediblər. Layihə iştirakçılarının artıq 4 görüşü keçirilib, onlardan ikisi Ermənistanda, ikisi isə Azərbaycanda baş tutub.
Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərində böhranın səbəbləri və vətəndaş dialoqunun davam etdirilməsinə nələrin töhfə verə biləcəyi barədə şərh.
- “Müstəqilliyin əldə edilməsindən sonra ilk iqtisadi saziş”: Azərbaycan benzini artıq Ermənistandadır
- Ermənistanda Azərbaycanla sülh prosesi barədə nə düşünürlər: Yerevan küçələrində video-sorğu
- Qəbələdə “Sülh Körpüsü”: 19 erməni ekspertin sərhəddən keçidi sülh gündəliyinə nə qatdı?
Siyasi analitik Boris Navasardyanın şərhi
Radikal narrativlər təzyiq vasitəsi kimi
“İndiki vəziyyət təsadüfi epizod deyil, normallaşma prosesindəki dərin problemlərin nəticəsidir. Görünür, tərəflərin qarşılıqlı gözləntiləri özünü doğrultmur və ya 2025-ci il avqustun 8-də ABŞ prezidentinin vasitəçiliyi ilə Vaşinqtonda keçirilən görüşdə razılaşdırılmış prinsiplərdən geri çəkilmə baş verir. Səbəblər kommunikasiyaların açılması, delimitasiya və anklavlar məsələsi ilə, yaxud Bakının ABŞ, Aİ və Rusiya ilə münasibətlərinə yenidən baxmaq istəyi ilə bağlı ola bilər.
Tərəflərin heç birində prosesin yekunu ilə bağlı vahid baxış yoxdur.
Azərbaycanda iki yanaşma üstünlük təşkil edir. Birinci yanaşmaya görə, Qarabağda 44 günlük müharibənin nəticələri hələ tam reallaşdırılmayıb və Bakı əlavə üstünlüklər əldə etməlidir: anklavlar məsələsində özünə sərfəli həll və Ermənistanın kommunikasiyalarından istifadə üçün xüsusi hüquqlar.
İkinci yanaşma daha radikaldır. Ekspert icmasının bəzi nümayəndələri Ermənistanın on min kvadratkilometr ərazisi istisna olmaqla, qalan bütün ərazilərinə iddia irəli sürürlər. Burada söhbət Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 1918-1920-ci illərə aid xəritələrinə istinaddan gedir. Həmin dövrdə parlament sədri Topçubaşovun rəhbərlik etdiyi nümayəndə heyəti bu xəritələrlə Paris Sülh Konfransına getmişdi.
Bu yanaşmaları Bakının rəsmi mövqeyi adlandırmaq olmaz, lakin onlar marjinal da deyil: Azərbaycan cəmiyyətinin əhəmiyyətli hissəsi bunları ciddi qəbul edir.
Ola bilsin, bu, Yerevana daha kiçik güzəştlərə nail olmaq üçün təzyiq vasitəsidir. Lakin bu narrativ cəmiyyətdə kök salır. Bu tezisləri konkret olaraq kimlərin səsləndirdiyini nəzərə alsaq, onların Azərbaycan rəhbərliyinin mövqeyi ilə ziddiyyət təşkil etdiyini söyləmək çətindir. Daha çox bu, narrativlər mübarizəsinin və danışıqlar prosesinin bir hissəsidir. Burada psixoloji təsir diplomatiyanın elementlərindən biri kimi çıxış edir.
Bu amili nəzərdən qaçırmaq olmaz. Ona ciddi yanaşmaq və düzgün şəkildə qarşılıq vermək lazımdır. Bu halda optimal həll yolları ərazi bütövlüyünün qarşılıqlı tanınması, paraflanmış sülh sazişində təsbit edildiyi kimi dövlətlərarası münasibətlərin qurulması və yerli əhalinin maraqları nəzərə alınmaqla sərhədlərin delimitasiyasının aparılmasıdır.
Söhbət hətta sosial-iqtisadi çətinliklərdən və ya cəmi bir neçə yüz nəfərin məcburi köçürülməsindən getsə belə, bu, ümumi atmosferə təsir göstərir. Konstruktiv yanaşma bu amillərin mütləq nəzərə alınmasını tələb edir.
Ermənistanda da siyasətini Dağlıq Qarabağın geri qaytarılması ideyası və Azərbaycana qarşı iddialar üzərində quranlar var. Burada da hər şey problemsiz deyil. Lakin Bakının təsir imkanları obyektiv olaraq Yerevanın imkanlarından daha genişdir. Azərbaycanda hakimiyyət cəmiyyətin birbaşa təsiri altında deyil, lakin ictimai əhval-ruhiyyəni nəzərə alır. Buna görə də konstruktiv yanaşmalar yalnız Ermənistanda deyil, Azərbaycanda da mümkün qədər geniş yayılmalıdır. Bu, diplomatiyaya təsir göstərə bilər”.
Xarici amillər
“Konstruktiv yanaşmaların praktikada necə işləyəcəyi məlum deyil. Son həftələr göstərir ki, Bakı ilə Yerevan arasında münasibətlərin xarici amillərdən asılı olmayaraq qurulacağına dair ümidlər tam doğrulmur.
ABŞ daxilindəki qeyri-sabitlik, Rusiya-Ukrayna müharibəsi və Moskvanın dəyişən ambisiyaları, eləcə də İrandakı vəziyyət Ermənistan-Azərbaycan prosesinə təsir göstərir. İstənilən dəyişiklik normallaşma prosesinin gedişində öz əksini tapır. Bu gün daxili və xarici amillər bir-birinə qarışaraq qeyri-sabitliyə səbəb olub. Üstəlik, Yerevan və Bakının rəsmi bəyanatlarına görə, danışıqlarda vasitəçi olmasa da, xarici qüvvələr tərəflərin mövqelərinə təsir göstərir.
Ermənistanla əməkdaşlığa dair ABŞ təşəbbüsləri konstruktiv münasibətlərin əsas iqtisadi və texnoloji bazasına çevrilib. Xüsusilə, söhbət TRIPP layihəsindən (Azərbaycanı onun eksklavı Naxçıvanla birləşdirmək üçün Ermənistan ərazisindən keçən tranzit marşrutu) və Ermənistanda data mərkəzlərinin inkişafından gedir. Lakin ABŞ daxilindəki vəziyyət, xüsusilə Konqresə aralıq seçkiləri bu siyasətin dəyişməsinə səbəb ola bilər.
Vaşinqtonun müsbət təzyiqi zəifləsə, tərəflər başqa amillərə yönələ bilərlər.
Biz Rusiyanın bir tərəfdən TRIPP də daxil olmaqla razılaşmaların həyata keçirilməsinə mane olmaq üçün Ermənistanı hədələməyə, digər tərəfdən isə regiondakı təsirini qorumaq üçün Azərbaycana müsbət təkliflər verməyə açıq şəkildə cəhd etdiyini görürük. İran da öz maraqlarını və TRIPP-in ABŞ formatında həyata keçirilməsinə mane olmaq niyyətini ortaya qoyur.
Bütün bu amillər iki paytaxtın mövqelərinə təsir göstərir. Hərçənd de-yure adı çəkilən üçüncü ölkələrin heç biri nə vasitəçi, nə də danışıqların birbaşa iştirakçısıdır”.
Narrativlər mübarizəsi
“Bakıda səslənən bəyanatları, rəsmi şəxslərin ritorikasından ictimai xadimlərin fikirlərinə qədər qiymətləndirərkən səviyyələri aydın şəkildə fərqləndirmək lazımdır. Bir tərəfdən, bir sıra keçmiş məmur və ekspertlər Ermənistan ərazisinə açıq iddialar səsləndirirlər. Bu mövqe Yerevan tərəfindən qəti şəkildə rədd edilməli və ümumiyyətlə müzakirə mövzusuna çevrilməməlidir.
Digər tərəfdən, “Qərbi Azərbaycan” mövzusu var. Formal olaraq burada söhbət ərazi iddialarından deyil, azərbaycanlıların 1988-1990-cı illər münaqişəsi başlamazdan əvvəl yaşadıqları yerlərə qayıtmaq hüququndan gedir. Hazırda bu məsələ rəsmi danışıqların gündəliyinə daxil deyil, lakin ictimai müstəvidə fəal şəkildə təşviq olunur.
Əgər Bakı bu ideyanı rəsmən danışıqlar gündəliyinə daxil etməyə cəhd göstərsə, bu, 2025-ci ilin avqustunda razılaşdırılmış prinsiplərdən geri çəkilmək demək olacaq və sülh prosesi üçün ciddi təhlükə yaradacaq.
Lakin hələlik bu, yalnız ictimai hərəkat səviyyəsində qalır. Azərbaycan cəmiyyətində narrativlər arasındakı balansa təsir göstərməyə çalışaraq bununla yanaşı mövcud olmaq mümkündür.
Başqa bir məsələ prezidentin köməkçisi Hikmət Hacıyevin Gəncəsərdə (Dağlıq Qarabağ) mədəni-tarixi irslə bağlı səsləndirdiyi bəyanatlardır. Biz kifayət qədər yeni bir hadisə ilə qarşılaşırıq: Bakı öz ərazisindəki xristian abidələrini yalnız müasir Azərbaycan dövlətinin irsi kimi təqdim etməyə çalışır.
Versiyalardan biri kimi ehtimal etmək olar ki, Azərbaycan bununla Aİ ilə münasibətlərini yenidən qurmağa çalışır. Brüssellə dialoqdakı çətinliklərin təhlili Bakını belə bir qənaətə gətirə bilər ki, Avropa İttifaqı xristian ənənələrinə söykənən siyasi birlikdir. Azərbaycan özünə münasibəti yaxşılaşdırmaq üçün xristian mədəniyyətinin ona yad olmadığını göstərməlidir. Məhz buna görə də bu ərazidəki xristian irsinin yalnız Azərbaycana məxsus olduğu, Avropanın xüsusi rəğbət bəslədiyi Ermənistanın isə bu irslə heç bir əlaqəsinin olmadığı barədə narrativ bu qədər israrla formalaşdırılır”.
Keçmişi bu gündən və gələcəkdən ayırmaq
“Ermənistan baş verənlərə fərqli səviyyələrdə yanaşmalıdır. Rəsmi səviyyədə Yerevan aydın və ardıcıl şəkildə bəyan etməlidir: Azərbaycanın üstünlük əldə etmək məqsədilə narrativləri yenidən formalaşdırmaq və danışıqlar prosesi ətrafındakı xarici mühiti dəyişmək cəhdləri normallaşmaya mane olur. Ermənistan diplomatiyası bu niyyətlərin qarşısını fəal şəkildə almalıdır.
Elmi və ekspert səviyyəsində Bakının mədəni-tarixi irslə bağlı formalaşmış təsəvvürlərə yenidən baxmaq cəhdlərinin elmi əsası olmadığı və yetərli dəlillərə söykənmədiyi əsaslandırılmış şəkildə göstərilməlidir. Əsas məsələ bu mövzuların siyasətlə qarışdırılmasına imkan verməməkdir.
Vətəndaş diplomatiyası sahəsində isə belə bir prinsip əsas götürülməlidir: keçmişin qiymətləndirilməsində obyektiv fikir ayrılıqları təmaslara mane olmamalıdır. Dialoq bu günə və gələcəyə yönəlməlidir, çünki əlaqələrin inkişafı regionda sabitliyin təmin olunması üçün yeganə əsas olaraq qalır”.
Dondurulmuş “körpü”
“Ermənistanda parlament seçkiləri diqqətin daxili siyasi prosesə yönəlməsi səbəbindən vətəndaş dialoqunu müvəqqəti dayandırdı. Lakin seçkilərdən sonra tərəflər əvvəlcə təxirə salınan mürəkkəb məsələlərin müzakirəsinə xeyli yaxınlaşdılar. Aydındır ki, məsələn, dərsliklərin əsas məzmunu ilə bağlı dərhal razılığa gəlmək mümkün deyildi. Amma ekspertlər tədris ədəbiyyatından qarşılıqlı təhqir elementlərinin çıxarılmasını müzakirə etməyə hazır idilər. Ən azı bu səviyyədə razılaşmalara yaxınlaşmaq mümkün olmuşdu.
Lakin son həftələrdə yaranmış ümumi vəziyyət “Sülh körpüsü” çərçivəsində dialoqu faktiki olaraq dondurdu. Həssas məsələlərin müzakirəsini təşəbbüsün perspektivləri aydınlaşanadək təxirə salmaq lazım gəldi.
Bununla belə, əməkdaşlıq digər formatlarda davam edir. Xüsusilə, əməkdaşlıqlarının 30 illiyini qeyd etməyə hazırlaşan Yerevan və Bakı Mətbuat klubları birgə verilişlər hazırlamağa davam edirlər.
Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərində “ikitərəfli hərəkət” zəruridir. Vətəndaş və ekspert səviyyələrində ünsiyyət konstruktiv rəsmi proses üçün zəmin yaradır. Kommunikasiya və iqtisadi sahələrdə əldə olunan razılaşmalar isə ictimai əhval-ruhiyyəyə birbaşa təsir göstərir.
Hər iki istiqamətdə proses intensiv getməlidir. İqtisadi layihələrin praktik olaraq həyata keçirilməsinə başlanması “Sülh körpüsü” təşəbbüsünə böyük dəstək olardı. Bu sahədə istənilən irəliləyiş vətəndaş dialoqunu daha səmərəli edir. Öz növbəsində, cəmiyyətlərdəki əhval-ruhiyyə tərəflərin kompromisə hazırlığına təsir göstərir. Bütün tərəflərin səyləri tələb olunur. Yalnız bu yolla son aylarda formalaşmış müsbət atmosferi qorumaq mümkündür”.
Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərində böhran
