“900 milyon dollarlıq ixrac, 27% artım” xəbərləri: sevinək, yoxsa sual verək?
Rəsmi rəqəmlərin arxası
Son illər hökümətə yaxın saytlarda tez-tez eyni tip xəbərlər görürük: “Bu ilin ilk X ayında Y milyon dollar ixrac olub, Z% artım var”. Adətən mənbə “Dövlət Gömrük Komitəsi” və ya “Dövlət Statistika Komitəsi” olur, mətndə də “qeyri-neft ixracı”, “diversifikasiya”, “islahatlar” kimi sözlər təkrarlanır.
Bu xəbərlərin yaxşı tərəfi odur ki, rəqəmlər uydurma deyil, rəsmi statistikanın üzərində qurulur. Məsələn, 2025-ci ildə meyvə-tərəvəz ixracı təxminən 901 milyon dollar olub və əvvəlki ilə nisbətən həm dəyərdə, həm də həcmdə artım göstərib.
Amma problem rəqəmlərin təkbaşına “uğur hekayəsi” olmamasındadır. Rəqəmlər “nə qədərdir?”, “niyə artıb?”, “kim qazanıb?”, “davam edəcəkmi?” kimi suallarla birlikdə oxunmayanda, oxucuda “hər şey yaxşı gedir” təəssüratı yaradır, amma əsl mənzərə qaranlıq qalır.
Bu yazı həmin “çılpaq rəqəm” xəbərlərini sadə dildə izah etməyə çalışacaq. Rəqəmlər nə deməkdir, niyə bu qədər paylaşılır, arxasında nələr görünmür və adi insan üçün nəticəsi nə ola bilər?
Bu rəqəmlər nə deməkdir?
Ən sadə başlanğıc sualı budur: “901 milyon dollar” böyük rəqəmdirmi? Böyük görünür. Amma bunu ölkənin ümumi ixracı ilə müqayisə etmədən qiymətləndirmək olmaz.
Dövlət Gömrük Komitəsinin 2025-ci il üzrə gömrük statistikasına görə, Azərbaycanın ümumi ixracı təxminən 25,0 milyard dollar olub. Həmin sənəddə ixracın 85,51%-nin neft-qaz sektoruna aid mallar olduğu göstərilir. Yəni 25 milyard dollarlıq gəlirin təxminən 21,4 milyardı neft və qazdan gəlir. Qeyri-neft ixracı isə təxminən 3,63 milyard dollardır (ümumi ixracın 14,49%-i).
Bu kontekstdə meyvə-tərəvəz ixracının (901,5 milyon dollar) ümumi ixracda payı 3,60% çıxır, amma qeyri-neft ixracında payı xeyli böyükdür: 24,85%.
Rəqəmlərin dəyərini (pul) və həcmini (ton) ayırmaq da vacibdir. Meyvə-tərəvəz ixracında həm dəyər, həm də ton artıbsa, bu, istehsal və satışın həqiqətən genişləndiyini göstərə bilər. Məsələn, belə xəbərlərdə 2024-lə müqayisədə dəyərdə +27,3%, həcmdə +23,2% artım vurğulanır. Burada dəyər artımının bir hissəsi qiymət bahalaşmasından da gələ bilər, amma həcmin artması “sadəcə qiymət oyunu” ehtimalını azaldır.
Əks nümunə də var. Məsələn, ötən il fındıq ixracında dəyər artıb, amma həcm azalıb. 2025-ci ildə meşə fındığı ixracı 18 972,7 ton və 170,7 milyon dollar göstərilir. Report.az-ın hesablamasında bu, əvvəlki illə müqayisədə dəyərdə +32%, həcmdə -6% kimi verilir.
Bu nə deməkdir? Daha az ton satılıb, amma daha baha satılıb. Yəni “böyük artım” xəbəri istehsalın yox, qiymətin artımıdır.
Tikinti materiallarında da eyni məntiq işləyir. Dövlət Statistika Komitəsinin Sosial-iqtisadi inkişaf məruzəsində 2025-ci ilin yanvar-fevralında sement klinkeri istehsalı 612,9 min ton göstərilir və illik müqayisədə 111,2% (yəni +11,2%) kimi təqdim olunur.
Bu rəqəm tikinti aktivliyinə işarə ola bilər, amma təkcə bununla “tikinti sektoru çiçəklənir” demək olmaz. Bəzən dövlət layihələri sürətlənir, bəzən də bazarda ehtiyat yığılır (məruzədə hazır məhsul ehtiyatı da ayrıca verilir).
Aşağıdakı kiçik cədvəl 2025-ci ilin ümumi mənzərəsini sadələşdirir:
| Göstərici | Məbləğ | Nəyi göstərir |
|---|---|---|
| Ümumi ixrac (2025) | ~25,0 mlrd $ | Ölkənin xaricə satdığı hər şeyin toplamı |
| Neft-qaz ixracı | ~21,4 mlrd $ (85,51%) | İxracın əsas dayağı hələ də neft-qazdır |
| Qeyri-neft ixracı | ~3,63 mlrd $ (14,49%) | “Diversifikasiya” deyilən hissə |
| Meyvə-tərəvəz ixracı | 901,5 mln $ (qeyri-neftin 24,85%-i) | Qeyri-neft ixracının “lokomotivlərindən” biri |
| Fındıq (meşə fındığı) ixracı | 170,7 mln $ (qeyri-neftin 4,70%-i) | Artım müşahidə olunub |
Niyə bu xəbərlər bu qədər təkrarlanır?
Bu tip xəbərlərin çox yayılmasının üç səbəbi var.
Birincisi, bu xəbərlər “hazır məhsuldur”. Dövlət qurumları mütəmadi statistika açıqlayır, media da onu minimal dəyişikliklə xəbər formatına salır. Məsələn, meyvə-tərəvəz xəbəri birbaşa Dövlət Gömrük Komitəsinə istinadla verilir.
İkincisi, rəqəmlər hökumətin rəsmi iqtisadi xəttinə uyğun gəlir. 2016-cı ildə Prezidentin fərmanı ilə “milli iqtisadiyyat və əsas sektorlar üzrə strateji yol xəritələri” təsdiqlənib; siyahıda kənd təsərrüfatı, logistika və ticarət, turizm, sənaye kimi “qeyri-neft” istiqamətləri ayrıca yer alır. Bu sənədlərin dili və məqsədi – uzunmüddətli inkişaf, rəqabətqabiliyyətlilik, yeni sektorlar mediada “diversifikasiya” kimi tərcümə olunur.
Üçüncüsü, bu xəbərlər “yaxşı görünür”. Faiz artımı insan psixologiyası üçün güclü siqnaldır. “+27%” başlıqda görünəndə “iqtisadiyyat böyüyür” kimi oxunur. Amma adətən həmin artımın bazası (ötən il nə qədər idi?), riskləri, xərcləri, subsidiyası, ekoloji və sosial təsiri danışılmır.
Rəqəmlərin arxasında qalan suallar
Bu xəbərləri oxuyanda “rəqəmlər yalandır” demək doğru olmaz. Bəs bu rəqəmlərin arxasında nə var və nə yoxdur?
Dövlət dəstəyi və subsidiya məsələsi ən əsas suallardan biridir.
Azərbaycan kənd təsərrüfatında subsidiya sistemi qurub. Aqrar Subsidiya Şurası bitkilərə və regionlara görə əkin, məhsul və toxum əmsallarını açıqlayır, baza məbləği və hektara düşən subsidiya məbləğləri müəyyən edilir.
Bundan əlavə, güzəştli kredit və lizinq mexanizmləri var. Aqrar Kredit və İnkişaf Agentliyinin vəsaitinin aqrar layihələrin və istehsal vasitələrinə (texnika, suvarma sistemləri, damazlıq heyvanlar və s.) güzəştlərin maliyyələşdirilməsinə yönəldildiyi və bu vəsait müvəkkil kredit təşkilatları vasitəsilə sahibkarlara çatdırıldığı bildirilir.
Bu, iki mənaya gəlir. İlk olaraq, artımın bir hissəsi dövlətin pul, güzəşt və təşkilati dəstəyi ilə baş verir. İkinci olaraq, oxucu “ixrac artdı” xəbərini oxuyanda soruşmalıdır ki, bu artımın neçə faizi subsidiya və güzəşt hesabına mümkün olub? Bu suala çox vaxt cavab verilmir.
İdxal asılılığı da gizli qalan mövzudur. Məsələn, toxumçuluqda Hesablama Palatasının performans auditi barədə yerli mediada yayılan məlumatlarda “toxumda idxaldan yüksək asılılığın qaldığı”, xüsusilə tərəvəz, bostan, kartof, meyvəçilik və pambıq üzrə idxal asılılığının daha çox olduğu vurğulanır.
Yəni biz “pomidor ixracı artdı” deyəndə, paralel sual etməliyik ki, o pomidorun toxumu, gübrəsi, dərmanı, qablaşdırmasının nə qədər hissəsi idxaldır? Bu xərclər bahalaşanda fermerin qazancı və məhsulun qiyməti necə dəyişir?
Bazar riski mövzusu isə xüsusilə meyvə-tərəvəzdə vacibdir. Rusiya bazarının kənd təsərrüfatı məhsulları üçün əsas bazar olduğu dövlət sənədlərində açıq yazılır. Eyni sənəddə hətta ilkin kənd təsərrüfatı məhsullarının 90%-nin keçmiş Sovet ölkələrinə (xüsusilə Rusiyaya) ixrac olunduğu qeyd edilir.
Dövlət Gömrük Komitəsinin 2025-ci il qeyri-neft ixracı üzrə ölkələr bölgüsündə də Rusiya 32,37% payla birinci görünür. Bu, ciddi konsentrasiya riskidir. Yəni bir bazarda qayda dəyişsə, hər şey dəyişə bilər. Qida Təhlükəsizliyi Agentliyinin məlumatında Rusiyanın tələblərinə cavab verməyən meyvə-tərəvəzin həmin ölkəyə ixracının mümkün olmayacağı açıq şəkildə bildirilib.
Emal və dəyər əlavə etmə məsələsi də çox vaxt “gözəgörünməz” qalır. Dövlətin kənd təsərrüfatı strategiya sənədində (2001–2015 dövrü üzrə) ixrac olunan kənd təsərrüfatı və ərzaq məhsullarının 44%-nin ilkin məhsul, 56%-nin emal sənayesi məhsulu olduğu göstərilir. Amma konkret “meyvə-tərəvəz ixracı” xəbərini oxuyanda görürük ki, Gömrük Komitəsinin 2025 məlumatında “tərəvəz və meyvə” (təzə məhsul) qeyri-neft ixracının 24,85%-i olduğu halda, “tərəvəz və meyvələrin emal məhsulları” cəmi 1,04%-dir.
Bu rəqəm sadə dillə “biz daha çox “xam/təzə” məhsul satırıq, emalı isə nisbətən azdır” deməkdir. Emal az olanda isə ölkədə daha az yüksək maaşlı iş yeri, daha az texnologiya, daha az uzunmüddətli gəlir yaranır.
Sonda
Bəs bütün bunlar adi vətəndaşa nə vəd edir?
Əvvəla, kənd təsərrüfatı və tikinti materialları kimi sektorlar iş yeri yarada bilər, amma işin keyfiyyəti (mövsümi/daimi), maaş səviyyəsi və regionlarda bərabər paylanması əsas sualdır. Statistik artım xəbərləri bu suallara toxunmur.
İkinci, ixrac artanda bəzən daxildə məhsul azalır və qiymət qalxa bilər. Əksinə, məhsul bolluğu qiyməti aşağı sala bilər. Hansı senarinin baş verdiyini anlamaq üçün daxili bazar qiymətləri, logistika xərcləri, vasitəçilərin marjası kimi məlumat lazımdır. Təkcə “ixrac artdı” cümləsi qiymətlərin sabah nə olacağını bizə aydın demir.
Üçüncü, bir bazardan (məsələn, Rusiyadan) yüksək asılılıq olanda, risk də yüksək olur. Sabah qaydalar sərtləşsə, xəstəliklə bağlı qadağa olsa, ya da siyasi/ticarət gərginliyi yaransa, ixrac birdən düşə bilər. Bu zaman fermerin gəliri də, regionun iqtisadi dövriyyəsi də zərbə alır.
Bu tip xəbəri oxuyanda özünüzə bu sualları verin:
- Faiz artımı “həcm artımıdır”, yoxsa “qiymət artımı”?
- Bu sektor dövlət subsidiyası və güzəştli kredit olmadan da yaşaya bilərmi?
- Satış bazarı ölkələrə yayılıb, yoxsa bir ölkədən asılıdır?
- Emal payı artırmı, yoxsa xammal/təzə məhsul ixracı üstünlük təşkil edir?
Rəsmi rəqəmlərin arxası
